Học ngành luật có tương lai không? Nếu câu hỏi này được đặt ra với tôi vào khoảng 5 năm trước, khi vừa rời giảng đường đại học, có lẽ tôi cũng không biết phải trả lời thế nào cho thật chắc chắn. Nhưng sau vài năm đi làm tại văn phòng luật sư, tiếp xúc với khách hàng, hồ sơ, Tòa án và những câu chuyện rất thật của nghề; đồng thời nhìn những người bạn cùng học ngày trước giờ mỗi người đi một hướng – người làm ở cơ quan nhà nước, người làm pháp chế doanh nghiệp, người theo nghề luật sư, người ở lại giảng đường, người làm ngân hàng, bảo hiểm, nhân sự hay chuyển hẳn sang kinh doanh – thì câu trả lời của tôi hiện tại là: ngành luật vẫn có tương lai, thậm chí có rất nhiều hướng đi nhưng tương lai đó không nằm sẵn trong tấm bằng cử nhân luật.
- 1. Học ngành luật có tương lai không?
- 2. Học luật ra trường có thể làm gì?
- 3. Nhưng có một sự thật: bằng cử nhân luật không bảo đảm cho bạn một tương lai tốt
- 4. Tương lai của ngành luật đang thay đổi, chứ không biến mất
- 5. Điều tôi ước mình biết từ khi còn là sinh viên luật
- 6. Vậy có nên học ngành luật không?
- Kết luận
1. Học ngành luật có tương lai không?
Ngày còn là sinh viên, tôi từng nghĩ khá đơn giản: học luật rồi thì sau này sẽ làm luật sư, làm Tòa án, Viện kiểm sát hoặc vào một cơ quan nhà nước nào đó. Có lẽ rất nhiều bạn trước khi thi vào trường luật cũng hình dung tương tự. Nhưng sau khi tốt nghiệp tôi mới nhận ra thế giới nghề nghiệp của một người học luật rộng hơn rất nhiều so với vài cái tên nghề nghiệp quen thuộc ấy.
Bản thân tôi lựa chọn làm việc tại văn phòng luật sư. Công việc hàng ngày xoay quanh việc nghiên cứu hồ sơ, tìm quy định pháp luật, soạn đơn từ, hợp đồng, tư vấn cho khách hàng, hỗ trợ giải quyết tranh chấp và theo dõi các vụ việc thực tế. Công việc này khá gần với những gì một sinh viên thường hình dung về nghề luật nhưng thực tế lại khác sách vở rất nhiều.
Trong khi đó, những người bạn từng ngồi cùng giảng đường với tôi lại có những con đường hoàn toàn khác.
Có người thi vào cơ quan nhà nước. Có người làm tại Tòa án, cơ quan thi hành án hoặc các đơn vị hành chính. Có người học tiếp cao học rồi gắn bó với nghiên cứu và giảng dạy. Có người vào phòng pháp chế của doanh nghiệp. Một số người làm ngân hàng, bảo hiểm, bất động sản, nhân sự hoặc quản trị doanh nghiệp. Có người học thêm nghiệp vụ để hướng tới luật sư, công chứng hoặc những nghề chuyên môn khác.
Điều tôi nhận ra sau vài năm là học luật không phải học để làm duy nhất một nghề. Thứ giá trị nhất mà trường luật có thể đem lại, nếu mình học nghiêm túc là khả năng đọc một vấn đề, xác định quy định liên quan, phân tích tình huống, nhìn thấy rủi ro và lập luận để bảo vệ một quan điểm.
Những kỹ năng ấy được sử dụng ở rất nhiều nơi.
Vì vậy, nếu hỏi “Học luật xong có việc gì để làm không?”, tôi cho rằng câu hỏi đúng hơn nên là: “Sau khi học luật, mình muốn dùng kiến thức và tư duy pháp lý đó để đi theo con đường nào?”
Hai câu hỏi tưởng giống nhau nhưng thực ra rất khác.
2. Học luật ra trường có thể làm gì?
Điều khiến tôi thấy ngành luật vẫn có tương lai chính là phạm vi công việc ngày càng rộng chứ không bị bó hẹp trong nghề luật sư. Nếu nhìn những người bạn học luật mà tôi biết, có thể thấy khá rõ một số hướng đi phổ biến:
- Luật sư, trợ lý luật sư, chuyên viên pháp lý: làm tại văn phòng luật sư, công ty luật, tham gia tư vấn, tố tụng, đại diện và các dịch vụ pháp lý.
- Cơ quan nhà nước và cơ quan tư pháp: Tòa án, Viện kiểm sát, thi hành án, các cơ quan hành chính, cơ quan xây dựng và thực thi pháp luật.
- Pháp chế doanh nghiệp: rà soát hợp đồng, tư vấn nội bộ, quản trị rủi ro, giấy phép, lao động, đầu tư, tuân thủ pháp luật.
- Công chứng, trọng tài, hòa giải và các nghề bổ trợ tư pháp: tùy từng nghề sẽ cần đáp ứng thêm những tiêu chuẩn, thời gian đào tạo và điều kiện hành nghề.
- Giảng dạy và nghiên cứu: trường đại học, viện nghiên cứu hoặc các đơn vị đào tạo.
- Ngân hàng, bảo hiểm, chứng khoán, bất động sản: đây đều là những lĩnh vực có lượng quy định pháp luật lớn và thường xuyên cần người có nền tảng pháp lý.
- Nhân sự và quan hệ lao động: đặc biệt ở những doanh nghiệp lớn, kiến thức về pháp luật lao động là một lợi thế rõ rệt.
- Quản trị, kinh doanh hoặc khởi nghiệp: người học luật có lợi thế nhất định khi làm việc với hợp đồng, thủ tục, rủi ro và các quy định liên quan đến hoạt động kinh doanh.
Tôi từng gặp không ít người nói rằng “học luật mà không làm luật sư thì phí”. Sau vài năm đi làm, tôi lại thấy suy nghĩ này hơi hẹp.
Một người học luật làm pháp chế cho doanh nghiệp và giúp công ty tránh được những hợp đồng rủi ro vẫn đang sử dụng kiến thức luật mỗi ngày. Một người làm nhân sự nhưng hiểu rất chắc pháp luật lao động vẫn có lợi thế rất lớn. Một người làm ngân hàng, tín dụng hay bất động sản nếu hiểu rõ hợp đồng, tài sản bảo đảm và thủ tục pháp lý cũng sẽ làm việc khác hẳn một người hoàn toàn không có nền tảng luật.
Ngay cả những người chuyển sang kinh doanh, kiến thức luật cũng không hẳn trở thành thứ bỏ đi.
Vì thế, đầu ra của ngành luật không nhỏ; vấn đề là bạn nhìn nó rộng đến đâu và chuẩn bị cho con đường mình muốn đi như thế nào.
3. Nhưng có một sự thật: bằng cử nhân luật không bảo đảm cho bạn một tương lai tốt
Nếu chỉ viết rằng ngành luật có tương lai, cơ hội việc làm rộng, nghề nghiệp ổn định thì tôi nghĩ bài viết sẽ hơi giống một tờ quảng cáo tuyển sinh.
Thực tế tôi nhìn thấy sau khoảng 5 năm là ngành luật có nhiều cơ hội nhưng cũng có mức độ đào thải khá rõ.
Tốt nghiệp trường luật mới chỉ là điểm bắt đầu.
Những năm đầu đi làm, đặc biệt nếu làm trong lĩnh vực dịch vụ pháp lý, có thể không hề dễ dàng. Một sinh viên vừa tốt nghiệp thường biết khá nhiều điều luật nhưng lại chưa biết đọc một bộ hồ sơ hàng trăm trang như thế nào, chưa biết khách hàng thực sự đang cần gì, chưa biết viết một văn bản pháp lý sao cho ngắn mà đủ ý, cũng chưa biết cách xử lý khi thực tế khác hoàn toàn tình huống trong giáo trình.
Tôi cũng từng có cảm giác đó.
Ở trường, một bài tập thường cho sẵn dữ kiện. Ngoài thực tế, đôi khi việc khó nhất lại chính là xác định dữ kiện nào đáng tin, thiếu giấy tờ gì và câu hỏi pháp lý thực sự nằm ở đâu.
Một khách hàng có thể kể câu chuyện kéo dài cả giờ đồng hồ nhưng vấn đề quyết định vụ việc chỉ nằm ở vài giấy tờ. Một tranh chấp tưởng đơn giản có thể liên quan đến pháp luật của nhiều thời kỳ. Có những hồ sơ đọc lần đầu thấy một hướng, đọc kỹ thêm tài liệu lại phải thay đổi toàn bộ nhận định.
Đó là lý do tôi ngày càng tin rằng người học luật muốn đi xa phải có ít nhất ba thứ: khả năng tự học, khả năng viết và khả năng tư duy độc lập.
Pháp luật thay đổi liên tục. Nếu sau khi tốt nghiệp mà ngừng đọc thì kiến thức cũ dần trở nên không đủ.
Một người làm nghề luật cũng không thể chỉ nhớ điều luật. Điều quan trọng hơn là biết tìm đúng quy định, hiểu đúng hoàn cảnh áp dụng và ghép các quy định với tình huống thực tế.
Đây cũng là lý do có những người khi còn đi học điểm số rất cao nhưng vài năm sau nghề nghiệp chưa chắc nổi bật, trong khi một số người thời sinh viên khá bình thường nhưng lại tiến rất nhanh sau khi đi làm. Khi bước vào thực tế, năng lực nghề nghiệp được hình thành từ rất nhiều thứ ngoài điểm thi.
4. Tương lai của ngành luật đang thay đổi, chứ không biến mất
Có một câu hỏi tôi thấy sinh viên luật những năm gần đây quan tâm nhiều hơn: AI phát triển như vậy thì sau này nghề luật còn cần con người không?
Nếu hỏi tôi, tôi không nghĩ AI làm cho ngành luật hết tương lai. Nhưng tôi tin rằng AI sẽ khiến cách làm nghề luật thay đổi rất nhanh.
Những công việc mang tính lặp lại như tìm kiếm văn bản, tổng hợp thông tin ban đầu, rà soát mẫu biểu hoặc hỗ trợ soạn thảo ngày càng có thể được công nghệ hỗ trợ. Người làm luật trong vài năm tới chắc chắn sẽ phải biết sử dụng các công cụ mới tốt hơn.
Nhưng một hồ sơ pháp lý thực tế không chỉ là việc tìm ra một điều luật.
Luật sư còn phải hiểu khách hàng đang thực sự muốn gì, đánh giá chứng cứ, nhận biết điểm yếu trong lời trình bày, cân nhắc chiến lược, giao tiếp với các bên, thương lượng, chịu trách nhiệm về tư vấn của mình và đưa ra quyết định trong điều kiện thông tin đôi khi không đầy đủ.
Pháp chế doanh nghiệp cũng không chỉ đọc luật. Họ phải hiểu hoạt động kinh doanh để biết rủi ro nào đáng lo, rủi ro nào có thể chấp nhận và một quy định pháp luật sẽ tác động thế nào tới vận hành thực tế.
Tôi vì thế không quá lo câu chuyện “AI lấy mất nghề luật”. Điều tôi nghĩ đáng lo hơn là:
Người biết sử dụng công nghệ và hiểu nghề có thể thay thế người chỉ biết làm công việc pháp lý theo cách cũ.
Bên cạnh công nghệ, nhu cầu pháp lý của xã hội cũng đang ngày càng đa dạng. Doanh nghiệp phải quan tâm nhiều hơn đến hợp đồng, dữ liệu, lao động, thuế, đầu tư, sở hữu trí tuệ, cạnh tranh, thương mại điện tử và quản trị tuân thủ. Người dân cũng ngày càng ý thức hơn về quyền lợi pháp lý của mình.
Điều đó không có nghĩa mọi cử nhân luật đều dễ tìm được công việc tốt. Nó chỉ cho thấy nhu cầu đối với người thực sự có năng lực pháp lý vẫn tồn tại và ngày càng phân hóa theo chuyên môn.
5. Điều tôi ước mình biết từ khi còn là sinh viên luật
Nếu được quay lại khoảng thời gian năm nhất, năm hai, tôi sẽ không dành quá nhiều thời gian để lo rằng “sau này học luật ra làm gì?”. Tôi sẽ dành thời gian để thử càng nhiều công việc liên quan đến luật càng sớm càng tốt.
Tôi sẽ đi thực tập sớm hơn.
Tôi sẽ tập đọc hồ sơ thực tế sớm hơn.
Tôi sẽ học cách soạn một hợp đồng, một đơn khởi kiện hay một văn bản tư vấn thay vì chỉ học để vượt qua kỳ thi.
Tôi cũng sẽ chú ý tới ngoại ngữ nhiều hơn. Với những người muốn làm ở doanh nghiệp lớn, công ty luật có yếu tố nước ngoài hoặc những lĩnh vực như đầu tư, thương mại quốc tế, ngoại ngữ có thể tạo ra khoảng cách nghề nghiệp rất lớn sau vài năm.
Và có lẽ điều quan trọng nhất là tôi sẽ chọn một vài lĩnh vực để đào sâu thay vì cố biết một chút về tất cả mọi thứ.
Những năm đầu đại học, việc học rộng là cần thiết. Nhưng càng đi làm lâu tôi càng thấy người có giá trị nghề nghiệp cao thường là người mà khi nhắc tới một vấn đề cụ thể, mọi người biết nên tìm đến họ.
Có người rất mạnh về đất đai. Có người chuyên hình sự. Có người làm doanh nghiệp và đầu tư. Có người chuyên lao động. Có người đi sâu vào thuế, sở hữu trí tuệ, tài chính hoặc giải quyết tranh chấp.
Biết nhiều giúp bạn bắt đầu nghề. Có một chuyên môn đủ sâu mới giúp bạn tạo ra vị trí của riêng mình.
6. Vậy có nên học ngành luật không?
Tôi nghĩ nên học luật nếu bạn thực sự thấy mình phù hợp với cách tư duy và công việc của ngành, chứ không nên chọn chỉ vì nghe rằng nghề luật “oai”, “ổn định” hay “dễ kiếm tiền”.
Ngành luật sẽ phù hợp hơn với người thích đọc, thích phân tích vấn đề, có tính kiên nhẫn, có khả năng diễn đạt và không ngại phải học liên tục. Bạn không nhất thiết phải là người nói rất hay mới có thể học luật. Có rất nhiều công việc pháp lý cần khả năng nghiên cứu và viết nhiều hơn khả năng đứng trước đám đông.
Bạn cũng không cần phải thuộc lòng tất cả các điều luật. Thực tế nghề nghiệp quan trọng hơn ở khả năng biết phải tìm ở đâu, đọc như thế nào và áp dụng ra sao.
Ngược lại, nếu bạn cực kỳ ghét việc đọc văn bản dài, không thích những vấn đề cần tranh luận nhiều chiều và muốn một ngành học mà chỉ cần tốt nghiệp là gần như có ngay một con đường nghề nghiệp cố định thì luật có thể khiến bạn thất vọng.
Bởi học luật thường không kết thúc ở tấm bằng cử nhân.
Muốn trở thành luật sư, công chứng viên hay theo một số chức danh, nghề nghiệp pháp lý chuyên biệt, bạn còn phải trải qua những điều kiện, chương trình đào tạo, tập sự hoặc kỳ kiểm tra theo quy định. Nếu muốn theo giảng dạy, nghiên cứu thì con đường học thuật còn dài hơn.
Nhưng nhìn theo hướng tích cực, chính điều đó khiến ngành luật có rất nhiều ngã rẽ nghề nghiệp.
Bạn có thể bắt đầu ở một văn phòng luật, vài năm sau chuyển sang pháp chế doanh nghiệp. Bạn có thể làm doanh nghiệp rồi quay lại hành nghề. Bạn có thể học tiếp để nghiên cứu, giảng dạy. Hoặc sau nhiều năm làm luật, kiến thức và kinh nghiệm tích lũy được lại trở thành nền tảng để kinh doanh hay quản lý.
Con đường không nhất thiết phải thẳng.
Kết luận
Nếu một bạn học sinh hỏi tôi “Học ngành luật có tương lai không?”, sau khoảng 5 năm rời trường luật và làm việc trong môi trường pháp lý, câu trả lời của tôi vẫn là có. Nhưng tôi sẽ không nói rằng đây là một ngành chỉ cần học xong là có một công việc tốt chờ sẵn. Tương lai của người học luật phụ thuộc rất nhiều vào việc bạn bắt đầu tích lũy kinh nghiệm từ khi nào, khả năng tự học ra sao, có ngoại ngữ và kỹ năng thực hành hay không và quan trọng nhất là bạn có tìm được lĩnh vực mà mình đủ kiên trì để đi sâu hay không. Nhìn những người bạn từng học cùng tôi giờ đang làm luật sư, công tác trong cơ quan nhà nước, làm pháp chế, ngân hàng, doanh nghiệp hay ở lại giảng đường, tôi càng thấy rằng tấm bằng luật không quyết định bạn sẽ làm một nghề nào; nó mở ra khá nhiều cánh cửa, còn đi được đến đâu phụ thuộc vào cách mỗi người chuẩn bị cho mình sau khi bước qua cánh cửa ấy.
Tác giả: Hoài Thương – Hocluat.vn
Để lại một phản hồi