Những cuốn sách chuyên khảo luật hình sự hay là nguồn tài liệu đặc biệt hữu ích đối với sinh viên luật, học viên cao học, nghiên cứu sinh, luật sư, kiểm sát viên, thẩm phán và những người nghiên cứu pháp luật hình sự. Khác với giáo trình chủ yếu cung cấp kiến thức nền tảng, sách chuyên khảo thường lựa chọn một vấn đề nhất định như tội phạm, cấu thành tội phạm, trách nhiệm hình sự, định tội danh, hình phạt hay chính sách hình sự để phân tích chuyên sâu cả về lý luận và thực tiễn. Dưới đây là một số công trình tiêu biểu của các nhà khoa học pháp lý Việt Nam mà người muốn nghiên cứu sâu về luật hình sự có thể tham khảo.
- 1. 75 năm hình thành, phát triển của hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam và định hướng tiếp tục hoàn thiện (1945–2020) – GS.TSKH. Lê Cảm
- 2. Nhận thức khoa học về Phần chung pháp luật hình sự Việt Nam sau pháp điển hóa lần thứ ba – GS.TSKH. Lê Cảm
- 3. Cấu thành tội phạm – Lý luận và thực tiễn – GS.TS. Nguyễn Ngọc Hòa
- 4. Tội phạm, cấu thành tội phạm – Những vấn đề lý luận và thực tiễn – PGS.TS. Nguyễn Ngọc Thế
- 5. Định tội danh và quyết định hình phạt – PGS.TS. Dương Tuyết Miên
- 6. Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại – Nhận thức cần thống nhất? – GS.TS. Nguyễn Ngọc Hòa
- 7. Áp dụng pháp luật hình sự – Lý luận và thực tiễn – GS.TS. Võ Khánh Vinh
- 8. Trách nhiệm hình sự và loại trừ trách nhiệm hình sự – PGS.TS. Trịnh Tiến Việt
- 9. Đồng phạm trong luật hình sự Việt Nam – TS. Trần Quang Tiệp
- 10. Hình phạt tiền trong pháp luật hình sự Việt Nam và thực tiễn áp dụng – TS. Lê Minh Tùng
- 11. Pháp luật hình sự Việt Nam trước thách thức an ninh phi truyền thống – PGS.TS. Trịnh Tiến Việt
- Kết luận
1. 75 năm hình thành, phát triển của hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam và định hướng tiếp tục hoàn thiện (1945–2020) – GS.TSKH. Lê Cảm
Đây là một trong những công trình có quy mô lớn đáng chú ý về lịch sử hình thành và phát triển của pháp luật hình sự Việt Nam. Sách do GS.TSKH. Lê Cảm biên soạn, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật xuất bản năm 2020, dung lượng hơn 700 trang. Nhà xuất bản xác định đây là sách chuyên khảo.
Nội dung không chỉ trình bày lịch sử pháp luật hình sự theo trình tự thời gian mà còn phân tích quá trình pháp điển hóa qua Bộ luật Hình sự năm 1985, năm 1999 và năm 2015, vai trò của thực tiễn xét xử đối với sự phát triển của pháp luật hình sự và những định hướng tiếp tục hoàn thiện kỹ thuật lập pháp ở Phần chung.
Điểm đáng đọc nhất của cuốn sách nằm ở khả năng giúp người đọc nhìn Bộ luật Hình sự hiện hành như kết quả của một quá trình phát triển lâu dài, thay vì một tập hợp các điều luật tồn tại độc lập. Khi hiểu một chế định ra đời từ đâu, đã thay đổi như thế nào qua các lần pháp điển hóa, người nghiên cứu sẽ có cơ sở tốt hơn để lý giải tinh thần của pháp luật hiện hành.
Đây là tài liệu phù hợp với người nghiên cứu lịch sử lập pháp hình sự, chính sách hình sự, kỹ thuật lập pháp và định hướng cải cách pháp luật hình sự Việt Nam.
Điểm nên đọc kỹ: quá trình phát triển của ba Bộ luật Hình sự và phần tác giả bàn về định hướng hoàn thiện Phần chung Bộ luật Hình sự.
2. Nhận thức khoa học về Phần chung pháp luật hình sự Việt Nam sau pháp điển hóa lần thứ ba – GS.TSKH. Lê Cảm
Nếu cuốn sách trên nhìn pháp luật hình sự Việt Nam trong một tiến trình lịch sử dài thì Nhận thức khoa học về Phần chung pháp luật hình sự Việt Nam sau pháp điển hóa lần thứ ba tập trung trực tiếp hơn vào Phần chung của Bộ luật Hình sự năm 2015 sau khi được sửa đổi, bổ sung năm 2017.
Công trình được xây dựng trên cơ sở một đề tài nghiên cứu khoa học cấp Đại học Quốc gia Hà Nội, với GS.TSKH. Lê Cảm cùng tập thể tác giả, trong đó biểu ghi của Thư viện Trường Đại học Luật Hà Nội ghi nhận thêm Nguyễn Thị Lan và các tác giả khác. Sách được Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội xuất bản năm 2018.
Cuốn sách đi sâu vào những vấn đề như chính sách hình sự, đạo luật hình sự, tội phạm, trách nhiệm hình sự, hình phạt, các biện pháp tư pháp và kỹ thuật lập pháp hình sự.
Giá trị của công trình nằm ở cách tiếp cận khoa học đối với từng chế định. Người đọc không chỉ biết Bộ luật Hình sự quy định điều gì mà còn được tiếp cận những vấn đề về khái niệm, cơ sở lý luận và cách xây dựng quy phạm.
Sách đặc biệt phù hợp với học viên cao học, nghiên cứu sinh hoặc người đang thực hiện đề tài về Phần chung luật hình sự.
Điểm nên đọc: những phân tích về tội phạm, trách nhiệm hình sự, biện pháp cưỡng chế hình sự và kỹ thuật lập pháp.
3. Cấu thành tội phạm – Lý luận và thực tiễn – GS.TS. Nguyễn Ngọc Hòa
Cấu thành tội phạm là một trong những nội dung nền tảng nhất của khoa học luật hình sự. Muốn định tội chính xác, người nghiên cứu phải hiểu được các dấu hiệu pháp lý cấu thành nên từng tội phạm.
Cuốn Cấu thành tội phạm – Lý luận và thực tiễn của GS.TS. Nguyễn Ngọc Hòa là một công trình chuyên khảo đáng chú ý về chủ đề này. Biểu ghi của Thư viện Bộ Tư pháp xác nhận sách do Nhà xuất bản Tư pháp xuất bản năm 2004 và tập trung vào lý luận chung về cấu thành tội phạm, yêu cầu và kỹ thuật xây dựng cấu thành tội phạm cũng như thực trạng xây dựng các cấu thành tội phạm trong Bộ luật Hình sự.
Điểm hay của cuốn sách là giúp người đọc hiểu cấu thành tội phạm không đơn thuần là mô hình gồm khách thể – mặt khách quan – chủ thể – mặt chủ quan để học thuộc. Đằng sau đó còn là câu chuyện về cách nhà làm luật lựa chọn những dấu hiệu nào để mô tả một hành vi thành tội phạm và làm thế nào để quy phạm đủ rõ ràng cho việc áp dụng.
Mặc dù sách được xuất bản từ khá lâu và nhiều quy định pháp luật đã thay đổi, giá trị lý luận về cấu thành tội phạm vẫn rất đáng tham khảo. Khi sử dụng cho một vụ án hiện nay, người đọc chỉ cần đối chiếu thêm với Bộ luật Hình sự hiện hành.
Đây là cuốn phù hợp với người muốn xây dựng nền tảng vững chắc về lý luận tội phạm và định tội danh.
4. Tội phạm, cấu thành tội phạm – Những vấn đề lý luận và thực tiễn – PGS.TS. Nguyễn Ngọc Thế
Nếu muốn tìm một công trình về cấu thành tội phạm được xuất bản gần thời kỳ Bộ luật Hình sự năm 2015 có hiệu lực, có thể đọc Tội phạm, cấu thành tội phạm – Những vấn đề lý luận và thực tiễn của PGS.TS. Nguyễn Ngọc Thế.
Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật ghi nhận ấn bản tái bản có sửa chữa, bổ sung năm 2020 gồm 232 trang và xác định rõ đây là sách chuyên khảo.
Cuốn sách gồm sáu chương, nghiên cứu những vấn đề về khái niệm tội phạm, phân loại tội phạm, cấu thành tội phạm và cách vận dụng các quy định này trong hoạt động điều tra, truy tố và xét xử.
Điểm đáng chú ý là sách có sự kết nối tương đối rõ giữa lý luận luật hình sự và yêu cầu áp dụng trong thực tiễn tố tụng. Đây là điều rất cần thiết bởi không ít trường hợp việc định tội sai bắt đầu từ việc xác định sai dấu hiệu cấu thành.
Đối với luật sư hình sự, cuốn sách có thể gợi mở cách kiểm tra một vụ án theo phương pháp ngược: thay vì bắt đầu từ tên tội danh mà cơ quan tiến hành tố tụng đã xác định, hãy kiểm tra từng dấu hiệu cấu thành xem chứng cứ trong hồ sơ có thực sự chứng minh được hay không.
Điểm nên đọc: quan hệ giữa tội phạm, cấu thành tội phạm và hoạt động định tội trong thực tiễn.
5. Định tội danh và quyết định hình phạt – PGS.TS. Dương Tuyết Miên
Đây có thể xem là một trong những cuốn thiết thực nhất đối với người trực tiếp làm án hình sự.
Định tội danh và quyết định hình phạt của PGS.TS. Dương Tuyết Miên được Nhà xuất bản Tư pháp xuất bản nhiều lần. Thư viện Trường Đại học Luật TP.HCM hiện ghi nhận lần tái bản thứ năm, có sửa đổi, bổ sung năm 2024, gồm 438 trang.
Cuốn sách nghiên cứu hai hoạt động quan trọng trong áp dụng luật hình sự: xác định tội danh và lựa chọn hình phạt.
Ở phần định tội danh, người đọc có thể tiếp cận phương pháp xác định quy phạm áp dụng, phân tích dấu hiệu cấu thành và xử lý các trường hợp dễ nhầm lẫn.
Ở phần quyết định hình phạt, sách đi sâu hơn vào căn cứ quyết định hình phạt, các yếu tố ảnh hưởng tới mức hình phạt và việc cá thể hóa trách nhiệm hình sự.
Điểm mạnh của tác phẩm là không dừng ở lý luận mà còn đánh giá thực tiễn định tội và quyết định hình phạt tại Việt Nam, từ đó rút ra những kinh nghiệm áp dụng.
Đối với luật sư tranh tụng hình sự, đây là cuốn rất đáng đọc. Một vụ án không chỉ có câu hỏi “bị cáo có phạm tội không?” mà còn có câu hỏi quan trọng không kém: “Nếu có tội thì điều khoản nào, khung hình phạt nào và mức hình phạt nào mới phù hợp?”
6. Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại – Nhận thức cần thống nhất? – GS.TS. Nguyễn Ngọc Hòa
Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại là một trong những thay đổi quan trọng của Bộ luật Hình sự năm 2015, bởi trước đó pháp luật hình sự Việt Nam chủ yếu đặt trách nhiệm hình sự đối với cá nhân.
Cuốn Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại – Nhận thức cần thống nhất? của GS.TS. Nguyễn Ngọc Hòa, do Nhà xuất bản Tư pháp xuất bản, tập trung trực tiếp vào chế định mới và tương đối phức tạp này.
Điểm thú vị của cuốn sách nằm ngay trong tên gọi “Nhận thức cần thống nhất?”. Nó phản ánh thực tế rằng việc quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân đặt ra hàng loạt câu hỏi về lý luận và áp dụng.
Chẳng hạn: trách nhiệm của pháp nhân có quan hệ thế nào với trách nhiệm của cá nhân? Điều kiện nào để hành vi của một người được quy cho pháp nhân? Việc xử lý pháp nhân và cá nhân có thể diễn ra đồng thời hay không? Hình phạt và biện pháp hình sự áp dụng đối với pháp nhân được hiểu thế nào?
Đây là tài liệu đáng đọc đối với luật sư doanh nghiệp, luật sư hình sự kinh tế, cán bộ điều tra và người nghiên cứu tội phạm kinh tế.
Trong bối cảnh hoạt động của doanh nghiệp ngày càng phức tạp, kiến thức về trách nhiệm hình sự của pháp nhân cũng trở thành một phần quan trọng trong hoạt động quản trị rủi ro pháp lý và compliance.
7. Áp dụng pháp luật hình sự – Lý luận và thực tiễn – GS.TS. Võ Khánh Vinh
Áp dụng pháp luật hình sự – Lý luận và thực tiễn của GS.TS. Võ Khánh Vinh được Nhà xuất bản Tư pháp xuất bản năm 2021. Thư viện Trường Đại học Luật Hà Nội giới thiệu đây là sách chuyên khảo đi sâu vào cả phương diện lý luận và thực tiễn lập pháp liên quan đến áp dụng pháp luật hình sự.
Nếu các cuốn về cấu thành tội phạm tập trung trả lời câu hỏi “hành vi có thỏa mãn một tội danh hay không?” thì cuốn sách này tiếp cận vấn đề rộng hơn: pháp luật hình sự được cơ quan có thẩm quyền vận dụng vào một vụ việc cụ thể như thế nào?
Đây là vấn đề quan trọng vì giữa một quy phạm được viết trong Bộ luật và một phán quyết của Tòa án luôn tồn tại một quá trình nhận thức, giải thích, lựa chọn và áp dụng.
Đọc cuốn sách giúp người nghiên cứu nhìn thấy vai trò của:
quy phạm pháp luật – tình tiết thực tế – nhận thức của chủ thể áp dụng – quyết định pháp lý cuối cùng.
Với luật sư, cách tiếp cận này đặc biệt hữu ích khi tranh luận về việc cơ quan tiến hành tố tụng đã hiểu hoặc vận dụng điều luật đúng hay chưa.
Đây là tác phẩm phù hợp với người muốn nghiên cứu sâu về lý luận áp dụng pháp luật, hoạt động tư pháp hình sự và mối quan hệ giữa luật thực định với thực tiễn xét xử.
8. Trách nhiệm hình sự và loại trừ trách nhiệm hình sự – PGS.TS. Trịnh Tiến Việt
Một trong những câu hỏi cốt lõi nhất của luật hình sự là: khi nào một người phải chịu trách nhiệm hình sự và khi nào một hành vi dù gây ra hậu quả nhưng không làm phát sinh trách nhiệm hình sự?
Đây chính là chủ đề trung tâm của Trách nhiệm hình sự và loại trừ trách nhiệm hình sự do PGS.TS. Trịnh Tiến Việt biên soạn.
Thư mục quốc gia ghi nhận bản tái bản lần thứ hai, có sửa chữa, bổ sung, do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật xuất bản năm 2022, gồm 383 trang và được xác định rõ là sách chuyên khảo.
Công trình đi vào những vấn đề có tính nền tảng như cơ sở của trách nhiệm hình sự và những trường hợp pháp luật loại trừ trách nhiệm hình sự hoặc loại trừ tính chất tội phạm của hành vi.
Đối với người hành nghề, đây là nhóm vấn đề có giá trị thực tế rất lớn. Trong nhiều vụ án, tranh luận không nằm ở việc hành vi có xảy ra hay không, mà nằm ở câu hỏi pháp lý sâu hơn: hành vi đó có đủ điều kiện làm phát sinh trách nhiệm hình sự hay thuộc trường hợp được pháp luật loại trừ?
Cuốn sách phù hợp với người nghiên cứu phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết, sự kiện bất ngờ, tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự và những vấn đề liên quan đến cơ sở truy cứu trách nhiệm hình sự.
9. Đồng phạm trong luật hình sự Việt Nam – TS. Trần Quang Tiệp
Không ít vụ án hình sự có nhiều người cùng tham gia thực hiện hành vi phạm tội. Tuy nhiên, việc nhiều người cùng xuất hiện trong một vụ việc không đồng nghĩa tất cả đều phải chịu trách nhiệm giống nhau.
Đồng phạm trong luật hình sự Việt Nam của TS. Trần Quang Tiệp là một chuyên khảo đi sâu vào chế định này. Nhà xuất bản Tư pháp và hệ thống thư viện ghi nhận ấn bản chuyên khảo năm 2019 gồm 250 trang.
Sách nghiên cứu các vấn đề cơ bản như:
khái niệm đồng phạm; các loại người đồng phạm; các hình thức đồng phạm; và trách nhiệm hình sự trong đồng phạm.
Đây là lĩnh vực đặc biệt quan trọng trong thực tiễn bởi trách nhiệm của người tổ chức, người thực hành, người xúi giục và người giúp sức không thể được đánh giá một cách máy móc.
Trong nhiều vụ án, ranh giới giữa một người đồng phạm và một người chỉ biết sự việc nhưng không tham gia thực hiện có thể rất mong manh. Tương tự, mức độ đóng góp của từng người vào hậu quả chung cũng là yếu tố cần phân tích khi cá thể hóa trách nhiệm hình sự.
Vì vậy, sách phù hợp với luật sư hình sự, kiểm sát viên, thẩm phán và sinh viên đang nghiên cứu chuyên sâu Phần chung luật hình sự.
10. Hình phạt tiền trong pháp luật hình sự Việt Nam và thực tiễn áp dụng – TS. Lê Minh Tùng
Khi nhắc tới hình phạt hình sự, nhiều người thường nghĩ trước hết tới hình phạt tù. Tuy nhiên, xu hướng của chính sách hình sự hiện đại còn đặt ra yêu cầu đa dạng hóa chế tài và hạn chế việc tước tự do trong những trường hợp không thực sự cần thiết.
Cuốn Hình phạt tiền trong pháp luật hình sự Việt Nam và thực tiễn áp dụng của TS. Lê Minh Tùng được Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật xuất bản năm 2022, gồm 364 trang.
Nội dung được chia thành ba nhóm lớn: những vấn đề chung về hình phạt tiền; quy định của Bộ luật Hình sự hiện hành; và thực tiễn áp dụng cùng những giải pháp nâng cao hiệu quả.
Điểm đáng đọc là tác giả không chỉ nghiên cứu pháp luật Việt Nam hiện hành mà còn khảo sát sự phát triển của hình phạt tiền trong lịch sử pháp luật hình sự Việt Nam và tham khảo pháp luật một số nước.
Cuốn sách đặc biệt hữu ích nếu nghiên cứu về:
hệ thống hình phạt, cá thể hóa hình phạt, chính sách giảm hình phạt tù và trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại.
Đối với người nghiên cứu cải cách tư pháp hình sự, hình phạt tiền cũng là một chủ đề đáng chú ý khi đặt trong mối quan hệ giữa trừng trị, phòng ngừa và khả năng tái hòa nhập xã hội của người phạm tội.
11. Pháp luật hình sự Việt Nam trước thách thức an ninh phi truyền thống – PGS.TS. Trịnh Tiến Việt
Luật hình sự không chỉ giải quyết những dạng tội phạm truyền thống như giết người, trộm cắp hay lừa đảo. Sự phát triển của công nghệ, toàn cầu hóa và các nguy cơ xuyên quốc gia đang tạo ra những vấn đề hoàn toàn mới.
Pháp luật hình sự Việt Nam trước thách thức an ninh phi truyền thống do PGS.TS. Trịnh Tiến Việt chủ biên cùng nhóm tác giả, được Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật tái bản có sửa chữa, bổ sung năm 2019. Biên mục của Thư viện Quốc gia ghi rõ đây là sách chuyên khảo, với các tác giả gồm Trịnh Tiến Việt, Nguyễn Minh Đức, Nguyễn Khắc Hải và những người khác.
Cuốn sách nghiên cứu khái niệm và các mối đe dọa an ninh phi truyền thống, đồng thời xem xét khả năng ứng phó của pháp luật hình sự Việt Nam trước những loại nguy cơ mới.
Điều đáng chú ý ở công trình này là cách đặt luật hình sự trong bối cảnh rộng hơn của an ninh quốc gia và những biến đổi xã hội.
Người đọc có thể thấy rằng sự phát triển của khoa học luật hình sự không chỉ là sửa một vài điều khoản của Bộ luật. Khi môi trường xã hội thay đổi, những lợi ích pháp lý cần bảo vệ, phương thức phạm tội và mức độ nguy hiểm của hành vi cũng thay đổi theo.
Đây là cuốn phù hợp với người nghiên cứu chính sách hình sự, tội phạm xuyên quốc gia, tội phạm công nghệ cao và những thách thức mới đối với pháp luật hình sự.
Kết luận
Danh sách những cuốn sách chuyên khảo luật hình sự hay trên đây cho thấy phạm vi nghiên cứu của khoa học luật hình sự rộng hơn rất nhiều so với việc học thuộc các tội danh trong Bộ luật Hình sự. Người mới nghiên cứu có thể bắt đầu từ các công trình về tội phạm, cấu thành tội phạm và trách nhiệm hình sự; người trực tiếp hành nghề nên ưu tiên Định tội danh và quyết định hình phạt, các chuyên khảo về đồng phạm hoặc trách nhiệm hình sự; còn học viên cao học và nghiên cứu sinh có thể đọc sâu các công trình của GS.TSKH. Lê Cảm, GS.TS. Nguyễn Ngọc Hòa, GS.TS. Võ Khánh Vinh và các nhà nghiên cứu khác để tiếp cận những tranh luận học thuật nền tảng. Quan trọng hơn cả, khi đọc một chuyên khảo luật hình sự, không nên chỉ tìm câu trả lời “pháp luật quy định thế nào”, mà hãy chú ý đến cách tác giả lý giải vì sao pháp luật được xây dựng như vậy, thực tiễn đang vướng ở đâu và liệu còn cách tiếp cận nào khác hay không. Đó chính là cách đọc giúp hình thành tư duy pháp lý chuyên sâu.
Nguồn: Hocluat.vn
Để lại một phản hồi