Ví dụ về quan điểm lịch sử – cụ thể giúp làm rõ một yêu cầu phương pháp luận rất quan trọng của phép biện chứng duy vật: muốn nhận thức và giải quyết đúng một vấn đề phải đặt nó trong những điều kiện, hoàn cảnh, thời gian, không gian và giai đoạn phát triển xác định. Cùng một sự vật nhưng khi điều kiện thay đổi thì đặc điểm, vai trò và cách thức tác động vào nó cũng có thể thay đổi. Vì vậy, quan điểm lịch sử – cụ thể không cho phép chúng ta lấy một kinh nghiệm đã thành công ở nơi này, thời điểm này để áp dụng máy móc vào một hoàn cảnh khác. Dưới đây là 10 ví dụ về quan điểm lịch sử – cụ thể trong triết học Mác – Lênin được phân tích từ những tình huống gần gũi trong học tập, công việc, pháp luật, kinh tế và đời sống xã hội.
- 1. Quan điểm lịch sử – cụ thể là gì?
- 2. Ví dụ về quan điểm lịch sử – cụ thể trong triết học Mác – Lênin
- 2.1. Ví dụ 1: Lựa chọn phương pháp học tập phù hợp với từng giai đoạn
- 2.2. Ví dụ 2: Đánh giá kết quả học tập của một sinh viên
- 2.3. Ví dụ 3: Áp dụng pháp luật đối với một giao dịch được xác lập trong quá khứ
- 2.4. Ví dụ 4: Quản lý doanh nghiệp ở từng giai đoạn phát triển
- 2.5. Ví dụ 5: Lựa chọn nghề nghiệp trong từng điều kiện cụ thể
- 2.6. Ví dụ 6: Vận dụng kinh nghiệm phát triển kinh tế của quốc gia khác
- 2.7. Ví dụ 7: Đánh giá một nhân vật hoặc sự kiện lịch sử
- 2.8. Ví dụ 8: Thay đổi phương pháp làm việc khi công nghệ phát triển
- 2.9. Ví dụ 9: Xây dựng chính sách giao thông cho từng địa phương
- 2.10. Ví dụ 10: Sử dụng kinh nghiệm thành công của bản thân trong hoàn cảnh mới
- Kết luận
1. Quan điểm lịch sử – cụ thể là gì?
Quan điểm lịch sử – cụ thể là nguyên tắc phương pháp luận yêu cầu khi nghiên cứu, đánh giá hoặc tác động vào một sự vật, hiện tượng phải đặt nó trong điều kiện lịch sử cụ thể về thời gian, không gian, hoàn cảnh và hệ thống các mối liên hệ xác định mà trong đó sự vật hình thành, tồn tại và phát triển.
Quan điểm này có cơ sở từ nguyên lý về mối liên hệ phổ biến và nguyên lý về sự phát triển của phép biện chứng duy vật. Mỗi sự vật luôn tồn tại trong những mối liên hệ nhất định và bản thân các mối liên hệ ấy cũng biến đổi theo thời gian. Vì vậy, cùng một sự vật nhưng trong những hoàn cảnh khác nhau có thể biểu hiện những đặc điểm và vai trò khác nhau. Một phương pháp phù hợp trong giai đoạn này chưa chắc còn phù hợp ở giai đoạn khác.
Vận dụng quan điểm lịch sử – cụ thể đòi hỏi phải xem xét sự vật trong quá trình hình thành và phát triển của nó, xác định những điều kiện cụ thể đang tác động, phân biệt từng giai đoạn và vận dụng những nguyên lý chung một cách linh hoạt. Điều này không có nghĩa phủ nhận giá trị của lý luận chung, mà ngược lại, muốn vận dụng lý luận đúng thì phải biết cụ thể hóa cái chung vào từng trường hợp riêng.
Có thể hiểu ngắn gọn: không nên hỏi một cách tuyệt đối rằng “Cách làm này đúng hay sai?”, mà cần hỏi đầy đủ hơn: “Cách làm này đúng trong điều kiện nào, ở thời điểm nào, với đối tượng nào và khi hoàn cảnh thay đổi thì có còn phù hợp hay không?”
Đó chính là tinh thần cơ bản của quan điểm lịch sử – cụ thể.
2. Ví dụ về quan điểm lịch sử – cụ thể trong triết học Mác – Lênin
Quan điểm lịch sử – cụ thể có thể được vận dụng trong hầu hết các lĩnh vực của đời sống. Điểm chung của các ví dụ dưới đây là không tách sự vật khỏi hoàn cảnh cụ thể của nó, đồng thời không lấy kết luận đúng trong một điều kiện nhất định áp đặt cho mọi tình huống khác.
Ví dụ 1: Lựa chọn phương pháp học tập phù hợp với từng giai đoạn
Một sinh viên năm thứ nhất và một sinh viên năm cuối đều đang học đại học nhưng điều kiện và trình độ phát triển của hai người không giống nhau. Vì vậy, phương pháp học tập phù hợp cũng không thể hoàn toàn giống nhau.
Ở giai đoạn mới bắt đầu, sinh viên cần tập trung vào kiến thức nền tảng, làm quen với thuật ngữ chuyên môn, phương pháp đọc giáo trình và cách tự học. Đối với sinh viên luật chẳng hạn, nhiệm vụ trước tiên có thể là hiểu các khái niệm như quy phạm pháp luật, quan hệ pháp luật, quyền và nghĩa vụ, sau đó mới từng bước tiếp cận những vấn đề chuyên sâu.
Khi đã bước sang những năm cuối, người học có nền tảng tốt hơn nên yêu cầu cũng thay đổi. Lúc này cần tăng cường đọc bản án, nghiên cứu tình huống, phản biện quan điểm, thực hành và giải quyết các vấn đề pháp lý phức tạp.
Nếu lấy phương pháp dành cho sinh viên năm cuối áp dụng nguyên trạng cho người mới học, họ có thể bị quá tải. Ngược lại, nếu sinh viên năm cuối vẫn chỉ học theo cách ghi nhớ những khái niệm đơn giản thì quá trình phát triển chuyên môn sẽ bị hạn chế.
Ý nghĩa của quan điểm lịch sử – cụ thể trong trường hợp này là phải xác định đúng trình độ và giai đoạn phát triển của người học để lựa chọn phương pháp phù hợp. Một phương pháp không tốt hay xấu một cách tuyệt đối; hiệu quả của nó phụ thuộc rất lớn vào đối tượng và thời điểm áp dụng.
Ví dụ 2: Đánh giá kết quả học tập của một sinh viên
Giả sử một sinh viên vốn có thành tích khá tốt nhưng trong một học kỳ kết quả đột ngột giảm xuống. Nếu chỉ nhìn vào điểm số của học kỳ đó rồi kết luận rằng sinh viên “lười học” hoặc “năng lực yếu” thì cách đánh giá này chưa đáp ứng yêu cầu của quan điểm lịch sử – cụ thể.
Cần tìm hiểu hoàn cảnh cụ thể trong giai đoạn kết quả giảm sút. Sinh viên có đang gặp vấn đề về sức khỏe hay không? Chương trình học có thay đổi không? Người đó có phải dành nhiều thời gian làm thêm hoặc đang gặp khó khăn gia đình hay không? Phương pháp học tập có còn phù hợp với những môn học mới hay không?
Nếu trước đây sinh viên có quá trình học tập tốt nhưng trong một thời gian ngắn gặp biến cố khách quan thì điểm số thấp ở giai đoạn đó không thể được sử dụng một cách tuyệt đối để đánh giá toàn bộ năng lực.
Ngược lại, nếu kết quả giảm kéo dài qua nhiều học kỳ và nguyên nhân chủ yếu là thiếu ý thức học tập thì phải nhìn nhận vấn đề theo hướng khác.
Quan điểm lịch sử – cụ thể ở đây yêu cầu đánh giá một biểu hiện trong đúng hoàn cảnh đã tạo ra nó, thay vì tách biểu hiện đó khỏi quá trình và đưa ra kết luận vội vàng về con người.
Ví dụ 3: Áp dụng pháp luật đối với một giao dịch được xác lập trong quá khứ
Đây là một ví dụ rất rõ về quan điểm lịch sử – cụ thể trong lĩnh vực pháp luật.
Giả sử một hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất được các bên xác lập từ nhiều năm trước. Sau này xảy ra tranh chấp và cơ quan có thẩm quyền phải xem xét giá trị pháp lý của giao dịch.
Không thể chỉ lấy pháp luật đang có hiệu lực tại thời điểm hiện nay rồi máy móc áp dụng cho mọi tình tiết đã xảy ra trong quá khứ. Cần xác định giao dịch được xác lập khi nào, quy định pháp luật tại thời điểm đó là gì, các bên đã thực hiện quyền và nghĩa vụ ra sao và pháp luật hiện hành có quy định chuyển tiếp hay hiệu lực hồi tố đối với trường hợp này hay không.
Một hình thức giao dịch được pháp luật hiện nay yêu cầu bắt buộc chưa chắc đã được quy định giống hệt ở thời điểm nhiều năm trước. Vì vậy, tách hành vi khỏi bối cảnh pháp lý của thời điểm phát sinh có thể dẫn đến nhận định không chính xác.
Vận dụng quan điểm lịch sử – cụ thể trong pháp luật vì vậy đòi hỏi phải đặt sự kiện pháp lý trong đúng thời gian, điều kiện pháp luật và hoàn cảnh phát sinh của nó, đồng thời xem xét sự thay đổi của pháp luật qua từng giai đoạn.
Ví dụ 4: Quản lý doanh nghiệp ở từng giai đoạn phát triển
Một doanh nghiệp khi mới thành lập chỉ có năm nhân viên có thể được quản lý tương đối đơn giản. Người sáng lập trực tiếp quyết định phần lớn công việc, trao đổi với từng nhân viên và kiểm soát hoạt động hàng ngày.
Phương pháp này có thể hiệu quả trong giai đoạn khởi nghiệp.
Tuy nhiên, nếu doanh nghiệp phát triển lên 500 hoặc 1.000 nhân viên mà người lãnh đạo vẫn trực tiếp quyết định từng vấn đề nhỏ như trước thì mô hình cũ có thể trở thành lực cản. Lúc này cần có hệ thống phòng ban, phân quyền, quy trình quản trị, kiểm soát nội bộ và cơ chế phối hợp rõ ràng hơn.
Như vậy, phương pháp quản lý trực tiếp không sai trong bản thân nó. Nó từng rất phù hợp với một doanh nghiệp nhỏ. Vấn đề xuất hiện khi điều kiện đã thay đổi nhưng người quản lý vẫn cố giữ nguyên cách làm cũ.
Quan điểm lịch sử – cụ thể đòi hỏi phải hiểu rằng mỗi giai đoạn phát triển của tổ chức có những nhiệm vụ và yêu cầu quản trị khác nhau. Điều từng tạo nên thành công trong quá khứ chưa chắc là phương pháp tối ưu cho tương lai.
Ví dụ 5: Lựa chọn nghề nghiệp trong từng điều kiện cụ thể
Một nghề được coi là tốt đối với người này chưa chắc là lựa chọn phù hợp với người khác.
Giả sử một người cho rằng ngành công nghệ thông tin đang có cơ hội việc làm và mức thu nhập tốt nên khuyên tất cả học sinh đều nên theo ngành này. Cách suy nghĩ đó bỏ qua rất nhiều điều kiện cụ thể như năng lực, sở thích, điều kiện học tập, sức khỏe, hoàn cảnh gia đình và mục tiêu nghề nghiệp của từng người.
Một học sinh có năng lực về toán và công nghệ, yêu thích lập trình có thể rất phù hợp. Nhưng một người khác có thế mạnh về ngôn ngữ, giao tiếp và nghiên cứu xã hội lại có thể phát triển tốt hơn trong ngành nghề khác.
Không những vậy, thị trường lao động cũng mang tính lịch sử. Một nghề từng thiếu nhân lực trong giai đoạn này có thể trở nên cạnh tranh hơn ở giai đoạn khác do công nghệ, nhu cầu xã hội và nguồn cung lao động thay đổi.
Vì vậy, quan điểm lịch sử – cụ thể yêu cầu khi lựa chọn nghề phải xem xét cả điều kiện của cá nhân lẫn điều kiện xã hội tại thời điểm cụ thể, thay vì áp dụng một công thức chung cho tất cả mọi người.
Ví dụ 6: Vận dụng kinh nghiệm phát triển kinh tế của quốc gia khác
Một quốc gia đạt được thành công với một mô hình phát triển nhất định không có nghĩa các quốc gia khác chỉ cần sao chép nguyên trạng mô hình đó là sẽ đạt kết quả tương tự.
Mỗi quốc gia có điều kiện khác nhau về tài nguyên, dân số, trình độ phát triển lực lượng sản xuất, cơ cấu kinh tế, văn hóa, thể chế, vị trí địa lý và bối cảnh quốc tế.
Một chính sách phù hợp với quốc gia có dân số ít, nguồn vốn lớn và trình độ công nghệ cao có thể không phù hợp nguyên trạng với quốc gia đang phát triển, dân số đông và nguồn lực hạn chế.
Quan điểm lịch sử – cụ thể không phủ nhận giá trị của học hỏi kinh nghiệm quốc tế. Ngược lại, kinh nghiệm thành công của nước khác rất đáng nghiên cứu. Tuy nhiên, cần xác định yếu tố nào có thể vận dụng, yếu tố nào phải điều chỉnh và yếu tố nào không phù hợp với hoàn cảnh trong nước.
Bài học phương pháp luận là: học hỏi nhưng không sao chép máy móc. Muốn vận dụng kinh nghiệm bên ngoài phải xuất phát từ những điều kiện cụ thể của quốc gia mình.
Ví dụ 7: Đánh giá một nhân vật hoặc sự kiện lịch sử
Khi đánh giá một nhân vật lịch sử, nếu sử dụng hoàn toàn tiêu chuẩn và nhận thức của xã hội hiện đại để phán xét hành động xảy ra cách đây hàng trăm năm mà không phân tích hoàn cảnh thời đại thì có thể dẫn đến cách nhìn thiếu lịch sử – cụ thể.
Một quyết định chính trị trong thời kỳ chiến tranh chẳng hạn phải được đặt trong bối cảnh chiến tranh, tương quan lực lượng, trình độ kinh tế, quan hệ quốc tế và nhận thức xã hội của chính thời kỳ đó.
Điều này không có nghĩa mọi hành động trong quá khứ đều được biện minh bằng hoàn cảnh lịch sử. Một hành động vẫn có thể được đánh giá, phê phán hoặc xác định hậu quả. Nhưng muốn đánh giá khách quan phải hiểu đầy đủ những điều kiện đã tạo ra lựa chọn đó.
Tương tự, thành tựu của một thời kỳ cũng cần được đặt trong điều kiện xuất phát cụ thể. Một kết quả có thể chưa cao nếu so với hiện nay nhưng lại là bước tiến rất lớn so với trình độ của thời đại đó.
Quan điểm lịch sử – cụ thể giúp tránh hai thái cực: tuyệt đối hóa quá khứ hoặc phán xét quá khứ một cách đơn giản bằng tiêu chuẩn hiện tại.
Ví dụ 8: Thay đổi phương pháp làm việc khi công nghệ phát triển
Giả sử một văn phòng trước đây quản lý hồ sơ hoàn toàn bằng giấy. Trong thời điểm số lượng khách hàng chưa lớn và công nghệ thông tin chưa phát triển, phương pháp này có thể đáp ứng được công việc.
Sau một thời gian, số lượng hồ sơ tăng lên, nhân viên làm việc ở nhiều địa điểm và khách hàng yêu cầu trao đổi tài liệu nhanh hơn. Lúc này, tiếp tục duy trì toàn bộ cách lưu trữ và xử lý thủ công có thể làm tăng thời gian tìm kiếm, khó kiểm soát tiến độ và tăng nguy cơ thất lạc tài liệu.
Những kinh nghiệm quản lý hồ sơ truyền thống vẫn có giá trị nhưng cần được kết hợp với phần mềm quản lý, dữ liệu điện tử và những phương thức trao đổi mới.
Nếu một người khẳng định rằng “cách cũ đã dùng tốt hai mươi năm nên không cần thay đổi” thì họ đang tuyệt đối hóa một kinh nghiệm đã được hình thành trong những điều kiện lịch sử khác.
Ngược lại, cũng không nên số hóa mọi thứ chỉ vì công nghệ mới mà không xem xét tính bảo mật, chi phí và yêu cầu pháp lý.
Quan điểm lịch sử – cụ thể yêu cầu lựa chọn giải pháp dựa trên điều kiện công nghệ, nhu cầu thực tế và khả năng của tổ chức tại từng thời điểm.
Ví dụ 9: Xây dựng chính sách giao thông cho từng địa phương
Một chính sách giao thông đem lại hiệu quả ở một đô thị lớn chưa chắc phù hợp nguyên trạng với một tỉnh có mật độ dân cư thấp.
Chẳng hạn, đầu tư hệ thống vận tải công cộng khối lượng lớn có thể hợp lý tại thành phố có hàng triệu dân, mật độ dân cư cao và thường xuyên ùn tắc. Nhưng áp dụng cùng mô hình với quy mô tương tự tại địa phương có dân cư phân tán, nhu cầu đi lại thấp có thể gây lãng phí nguồn lực.
Ngay trong cùng một thành phố, giải pháp cũng có thể khác nhau giữa khu vực trung tâm và ngoại thành.
Do đó, muốn giải quyết vấn đề giao thông cần xem xét mật độ dân số, nhu cầu đi lại, hạ tầng hiện có, khả năng tài chính, đặc điểm địa lý và xu hướng phát triển đô thị.
Đây là biểu hiện rất rõ của quan điểm lịch sử – cụ thể: chính sách không thể chỉ đúng về lý thuyết mà còn phải phù hợp với địa bàn, thời điểm và điều kiện thực tế nơi nó được áp dụng.
Ví dụ 10: Sử dụng kinh nghiệm thành công của bản thân trong hoàn cảnh mới
Quan điểm lịch sử – cụ thể không chỉ áp dụng đối với những vấn đề lớn mà còn rất gần gũi với đời sống cá nhân.
Giả sử một người từng học rất hiệu quả bằng cách thức khuya để đọc tài liệu khi còn là sinh viên. Sau nhiều năm đi làm, người đó vẫn tiếp tục áp dụng nguyên trạng phương pháp này mặc dù lịch làm việc, sức khỏe và trách nhiệm gia đình đã khác trước.
Một phương pháp từng mang lại kết quả tốt không đương nhiên phù hợp mãi mãi.
Khi điều kiện thay đổi, phương pháp cũng cần được đánh giá lại. Người đã đi làm có thể phải chuyển sang học vào sáng sớm, chia nhỏ thời gian học hoặc tận dụng những khoảng trống trong ngày để phù hợp hơn với công việc và sức khỏe.
Điều tương tự xảy ra trong nghề nghiệp. Một cách xử lý khách hàng từng hiệu quả khi số lượng khách ít chưa chắc còn phù hợp khi lượng công việc tăng mạnh; một phương pháp quản lý cá nhân từng tốt khi làm việc độc lập có thể không đủ khi đã phải quản lý một nhóm.
Ví dụ này cho thấy một trong những bài học quan trọng nhất của quan điểm lịch sử – cụ thể là không biến kinh nghiệm thành giáo điều. Kinh nghiệm chỉ phát huy giá trị khi được xem xét và điều chỉnh phù hợp với điều kiện hiện tại.
Kết luận
Qua 10 ví dụ về quan điểm lịch sử – cụ thể có thể thấy nguyên tắc này không chỉ được sử dụng khi nghiên cứu các vấn đề lịch sử mà có ý nghĩa rộng lớn đối với học tập, công việc, pháp luật, kinh tế, quản lý và đời sống hàng ngày. Điểm cốt lõi là khi xem xét một sự vật phải đặt nó trong đúng thời gian, không gian, hoàn cảnh, giai đoạn phát triển và hệ thống các mối liên hệ cụ thể. Một phương pháp hoặc kết luận có thể hoàn toàn phù hợp trong điều kiện này nhưng trở nên không phù hợp khi hoàn cảnh thay đổi. Vì vậy, vận dụng quan điểm lịch sử – cụ thể đòi hỏi con người phải biết phân tích cụ thể từng tình huống, vận dụng những nguyên lý chung một cách linh hoạt, kế thừa kinh nghiệm có chọn lọc và thường xuyên điều chỉnh nhận thức khi điều kiện thực tế thay đổi. Đây chính là cơ sở để chống giáo điều, rập khuôn và máy móc, đồng thời nâng cao tính khách quan và hiệu quả trong hoạt động nhận thức cũng như thực tiễn.
Để lại một phản hồi