Quan điểm triết học Mác – Lênin về con người

[Hocluat.vn] Quan điểm triết học Mác – Lênin về con người là một nội dung quan trọng của chủ nghĩa duy vật lịch sử, tập trung giải đáp những vấn đề cơ bản như con người là gì, bản chất con người được hình thành như thế nào, con người có vai trò gì trong lịch sử và mối quan hệ giữa cá nhân với xã hội ra sao. Khác với những quan niệm xem con người một cách trừu tượng, biệt lập với điều kiện lịch sử cụ thể, triết học Mác – Lênin nghiên cứu con người hiện thực trong sự thống nhất giữa phương diện sinh học và xã hội, trong hoạt động thực tiễn và trong toàn bộ những quan hệ xã hội mà con người tham gia. Trên cơ sở đó, triết học Mác – Lênin không chỉ lý giải bản chất con người mà còn đặt ra vấn đề khắc phục sự tha hóa, giải phóng con người và phát huy vai trò sáng tạo của con người trong sự phát triển lịch sử.

1. Quan niệm của triết học Mác – Lênin về con người và bản chất con người

Trong lịch sử triết học, vấn đề con người luôn giữ một vị trí quan trọng. Nhiều nhà triết học trước Mác đã nghiên cứu nguồn gốc, bản chất và vị trí của con người, qua đó đạt được những thành tựu nhất định. Song, theo triết học Mác – Lênin, những quan niệm trước đó thường chưa nhìn nhận con người một cách đầy đủ trong hoạt động thực tiễn và trong những quan hệ xã hội cụ thể.

Triết học Mác – Lênin xuất phát từ con người hiện thực, tức những con người đang sống, lao động, sản xuất, giao tiếp và tham gia vào các quan hệ xã hội trong những điều kiện lịch sử nhất định. Từ cách tiếp cận đó, quan niệm về con người được thể hiện qua một số luận điểm cơ bản.

Con người là thực thể sinh học – xã hội

Trước hết, triết học Mác – Lênin khẳng định con người là một thực thể sinh học – xã hội. Đây là điểm xuất phát quan trọng để nhận thức đúng bản chất của con người.

Về phương diện sinh học, con người là một bộ phận của giới tự nhiên là sản phẩm của quá trình tiến hóa lâu dài của tự nhiên. Con người có cơ thể sinh học, chịu sự tác động của các quy luật tự nhiên và có những nhu cầu tự nhiên như ăn, uống, nghỉ ngơi, sinh sản và duy trì sự tồn tại của cơ thể. Những yếu tố sinh học là tiền đề không thể thiếu cho sự tồn tại của con người.

Con người không thể tồn tại nếu hoàn toàn tách khỏi tự nhiên. Con người phải sử dụng không khí, nước, thực phẩm và các nguồn lực của tự nhiên để duy trì sự sống. Cơ thể con người cũng tuân theo những quy luật sinh học về sinh trưởng, phát triển, già hóa và những quá trình sinh lý khác.

Song con người không chỉ là một thực thể sinh học. Nếu chỉ dựa vào những đặc điểm tự nhiên thì chưa thể giải thích đầy đủ sự khác biệt căn bản giữa con người và động vật.

Con người đồng thời là một thực thể xã hội. Con người sống trong cộng đồng, tham gia lao động, sử dụng ngôn ngữ, tiếp nhận văn hóa, hình thành ý thức và xây dựng những quan hệ xã hội. Chính trong đời sống xã hội, những năng lực đặc trưng của con người được hình thành và phát triển.

Một đứa trẻ khi sinh ra có những tiền đề sinh học của con người nhưng để hình thành ngôn ngữ, tư duy, nhân cách, đạo đức và các kỹ năng xã hội, đứa trẻ phải sống trong môi trường xã hội, giao tiếp và tiếp nhận những thành tựu mà các thế hệ trước đã tạo ra.

Trong sự thống nhất giữa hai phương diện này, mặt sinh học là tiền đề tự nhiên, còn mặt xã hội giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự hình thành và phát triển bản chất con người. Vì vậy, không thể tuyệt đối hóa yếu tố sinh học, cũng không thể phủ nhận cơ sở tự nhiên của con người.

Ngay cả những nhu cầu có nguồn gốc sinh học của con người cũng được thực hiện theo những hình thức mang tính xã hội. Con người không chỉ ăn để tồn tại mà còn hình thành văn hóa ẩm thực; không chỉ xây dựng nơi trú ẩn mà còn sáng tạo kiến trúc; không chỉ sinh sản mà còn hình thành gia đình, quan hệ hôn nhân và những chuẩn mực xã hội liên quan.

Lao động giữ vai trò đặc biệt trong quá trình hình thành con người

Một nội dung quan trọng trong quan niệm của triết học Mác – Lênin là vai trò của lao động và hoạt động sản xuất vật chất.

Con người khác biệt căn bản với động vật ở chỗ con người không chỉ thụ động thích nghi với môi trường mà còn thông qua lao động để tạo ra những tư liệu cần thiết cho đời sống của mình. Con người sử dụng và chế tạo công cụ, cải biến tự nhiên theo mục đích đã được xác định trước.

Thông qua lao động, con người không chỉ làm biến đổi giới tự nhiên mà còn làm biến đổi chính mình. Trong quá trình lao động, con người phát triển năng lực tư duy, khả năng hợp tác, ngôn ngữ và những quan hệ xã hội ngày càng phức tạp.

Lao động vì thế không đơn thuần là một hoạt động nhằm tạo ra sản phẩm vật chất mà còn là một trong những điều kiện cơ bản hình thành và phát triển con người với tư cách một thực thể xã hội.

Cùng với lao động, ngôn ngữ và giao tiếp xã hội góp phần quan trọng vào sự hình thành ý thức. Những kinh nghiệm, tri thức và giá trị mà một thế hệ tích lũy được có thể được truyền lại cho các thế hệ tiếp theo. Nhờ đó, sự phát triển của con người không phải bắt đầu lại từ đầu ở mỗi thế hệ mà mang tính kế thừa lịch sử.

Con người là sản phẩm của lịch sử và của chính bản thân con người

Triết học Mác – Lênin không nghiên cứu một con người trừu tượng tồn tại ngoài lịch sử. Mỗi cá nhân đều được hình thành trong những điều kiện tự nhiên và xã hội nhất định, kế thừa những thành quả mà các thế hệ trước để lại.

Khi sinh ra, một người đã bước vào một thế giới xã hội có sẵn với ngôn ngữ, văn hóa, trình độ khoa học, phương thức sản xuất, thiết chế chính trị, pháp luật, gia đình và những chuẩn mực xã hội nhất định. Những điều kiện đó có ảnh hưởng sâu sắc đến sự hình thành và phát triển của cá nhân.

Theo nghĩa đó, con người là sản phẩm của lịch sử.

Song con người không phải một sản phẩm hoàn toàn thụ động của hoàn cảnh. Thông qua hoạt động thực tiễn, đặc biệt là lao động sản xuất, con người không ngừng cải biến môi trường tự nhiên và xã hội, đồng thời phát triển những năng lực của chính mình.

Một người có thể học tập, lao động, rèn luyện, sáng tạo và thông qua những hoạt động đó làm thay đổi tri thức, năng lực, phẩm chất và vị trí xã hội của bản thân. Ở phạm vi rộng hơn, hoạt động của nhiều thế hệ con người đã làm thay đổi phương thức sản xuất, khoa học, văn hóa và toàn bộ đời sống xã hội.

Vì vậy, con người không chỉ là sản phẩm của những điều kiện có sẵn mà còn là sản phẩm của chính hoạt động của con người.

Con người vừa là sản phẩm của lịch sử, vừa là chủ thể của lịch sử

Từ những luận điểm trên, triết học Mác – Lênin đi đến một nhận thức quan trọng: con người vừa là sản phẩm của lịch sử, vừa là chủ thể sáng tạo ra lịch sử.

Con người là sản phẩm của lịch sử vì mỗi thế hệ tiếp nhận những điều kiện mà thế hệ trước để lại. Không ai có thể tự lựa chọn toàn bộ hoàn cảnh lịch sử mà mình sinh ra, trình độ lực lượng sản xuất, những thành tựu văn hóa hay những quan hệ xã hội đã tồn tại trước mình.

Nhưng con người không đơn giản chấp nhận những điều kiện ấy một cách thụ động. Thông qua hoạt động thực tiễn, con người có khả năng tác động và cải biến những điều kiện đang tồn tại.

Con người sản xuất ra của cải vật chất, sáng tạo khoa học và công nghệ, xây dựng những giá trị tinh thần, hình thành các tổ chức xã hội và tham gia cải biến những quan hệ xã hội. Chính hoạt động đó làm nên lịch sử xã hội.

Điểm khác biệt căn bản giữa lịch sử của con người và sự phát triển của giới động vật nằm ở chỗ con người ngày càng có khả năng thực hiện hoạt động một cách có mục đích và có ý thức.

Con người tạo ra lịch sử trong những điều kiện khách quan nhất định chứ không thể hành động hoàn toàn tùy ý. Mỗi thế hệ vừa tiếp nhận những điều kiện lịch sử có sẵn, vừa thông qua hoạt động của mình tạo ra những điều kiện mới cho thế hệ tiếp theo.

Bởi vậy, giữa con người và lịch sử tồn tại một mối quan hệ biện chứng: lịch sử tạo nên con người, đồng thời con người lại sáng tạo nên lịch sử.

Bản chất con người là tổng hòa các quan hệ xã hội

Luận điểm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong quan niệm của triết học Mác – Lênin về con người được C. Mác nêu trong Luận cương về Phoiơbắc: “Trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hòa những quan hệ xã hội.”

Luận điểm này trước hết khẳng định không thể tìm kiếm bản chất con người ở một đặc tính trừu tượng, cố định và tồn tại biệt lập trong từng cá nhân. Muốn hiểu một con người hiện thực phải đặt người đó trong những quan hệ xã hội cụ thể mà họ đang sống và hoạt động.

Mỗi cá nhân đồng thời tham gia nhiều loại quan hệ khác nhau như quan hệ kinh tế, gia đình, nghề nghiệp, chính trị, pháp luật, văn hóa, đạo đức, dân tộc và những quan hệ xã hội khác. Các quan hệ này tác động qua lại và góp phần hình thành đời sống xã hội cũng như những phẩm chất của mỗi cá nhân.

Từ “tổng hòa” ở đây cũng cần được hiểu chính xác. Bản chất con người không phải là phép cộng máy móc của tất cả các quan hệ xã hội. Những quan hệ đó tồn tại trong một chỉnh thể, có vị trí và mức độ tác động khác nhau, đồng thời luôn vận động và biến đổi.

Khi những điều kiện kinh tế – xã hội và những quan hệ xã hội thay đổi, con người cũng có những biến đổi tương ứng. Do đó, bản chất con người không phải một cái gì bất biến, tồn tại ngoài không gian và thời gian.

Luận điểm này cũng không phủ nhận mặt sinh học của con người. Triết học Mác – Lênin thừa nhận con người là một thực thể tự nhiên nhưng nhấn mạnh rằng bản chất con người trong tính hiện thực chỉ có thể được hình thành và biểu hiện trong đời sống xã hội.

Quan điểm về bản chất con người là tổng hòa các quan hệ xã hội có ý nghĩa phương pháp luận sâu sắc. Khi xem xét và đánh giá con người cần đặt cá nhân trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể, trong môi trường sống, điều kiện giáo dục và những quan hệ xã hội có ảnh hưởng đến họ. Đồng thời, muốn tạo điều kiện cho con người phát triển thì không chỉ chú ý đến từng cá nhân mà còn phải quan tâm đến việc xây dựng và cải biến môi trường xã hội.

2. Hiện tượng tha hóa con người và vấn đề giải phóng con người

Sau khi làm rõ bản chất con người, triết học Mác – Lênin nghiên cứu một vấn đề quan trọng khác là hiện tượng tha hóa con người và con đường giải phóng con người.

Tha hóa được nghiên cứu trong mối liên hệ trực tiếp với hoạt động đặc trưng của con người, đặc biệt là lao động.

Thực chất của hiện tượng tha hóa con người là lao động bị tha hóa

Theo quan điểm của C. Mác, thực chất của hiện tượng tha hóa con người là lao động của con người bị tha hóa.

Lao động vốn là hoạt động sáng tạo, thông qua đó con người cải tạo tự nhiên, tạo ra của cải và thể hiện những năng lực của mình. Trong điều kiện nhất định của xã hội có giai cấp, lao động có thể không còn là hoạt động giúp con người khẳng định và phát triển bản thân mà trở thành một hoạt động xa lạ, bị cưỡng bức.

Sản phẩm do người lao động tạo ra từ chỗ phục vụ con người có thể trở thành một sức mạnh đối lập và chi phối chính người đã sản xuất ra nó. Hoạt động lao động vốn phải thể hiện khả năng sáng tạo lại trở thành phương tiện đơn thuần để duy trì sự tồn tại.

Khi đó, con người không làm chủ đầy đủ quá trình lao động và sản phẩm lao động của mình. Sản phẩm của chính con người tạo ra lại trở thành một lực lượng xa lạ đối với con người.

Tha hóa không chỉ biểu hiện trong mối quan hệ giữa người lao động với sản phẩm lao động mà còn tác động đến quan hệ giữa người với người. Những quan hệ vốn mang tính người có thể bị che lấp hoặc chi phối bởi các quan hệ vật chất, lợi ích và sự đối lập xã hội.

Theo cách phân tích của các nhà kinh điển chủ nghĩa Mác, hiện tượng tha hóa gắn với những điều kiện lịch sử – xã hội cụ thể chứ không phải đặc tính vĩnh viễn của con người. Đặc biệt, trong xã hội dựa trên chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất và sự phân chia giai cấp, sự tha hóa lao động có điều kiện phát triển sâu sắc.

Khi lao động bị tha hóa, khả năng phát triển toàn diện của con người bị hạn chế. Con người có thể trở nên lệ thuộc vào những sản phẩm, thiết chế hoặc những quan hệ mà chính con người tạo ra.

Chính vì vậy, khắc phục sự tha hóa phải gắn với việc thay đổi những điều kiện xã hội sản sinh ra sự tha hóa, chứ không thể chỉ dựa vào việc thay đổi nhận thức của từng cá nhân.

Giải phóng con người khỏi áp bức, bóc lột

Triết học Mác – Lênin đặt vấn đề giải phóng con người ở vị trí quan trọng. Mục tiêu không phải chỉ giải thích tình trạng con người trong xã hội mà còn hướng đến việc tạo ra những điều kiện để con người có thể phát triển đầy đủ hơn.

Giải phóng con người theo quan điểm của chủ nghĩa Mác trước hết gắn với việc xóa bỏ những điều kiện kinh tế – xã hội khiến con người bị áp bức, bóc lột và tha hóa.

Nếu nguyên nhân của sự tha hóa nằm trong những quan hệ xã hội hiện thực thì con đường khắc phục nó cũng phải diễn ra thông qua hoạt động thực tiễn cải biến những quan hệ xã hội ấy.

Vì thế, vấn đề giải phóng con người không được hiểu đơn giản là giải phóng cá nhân khỏi một hạn chế riêng lẻ. Nó hướng đến giải phóng con người trên nhiều phương diện, tạo ra những điều kiện xã hội cho phép cá nhân phát huy ngày càng đầy đủ năng lực của mình.

Tư tưởng giải phóng con người trong triết học Mác còn gắn với mục tiêu giải phóng giai cấp, giải phóng xã hội và tiến tới giải phóng toàn diện con người. Đây là một quá trình lịch sử lâu dài, gắn với những biến đổi của điều kiện kinh tế và xã hội.

Sự phát triển tự do của mỗi người và của tất cả mọi người

Một tư tưởng quan trọng trong quan niệm của C. Mác và Ph. Ăngghen về xã hội tương lai là sự phát triển tự do của mỗi người phải gắn với sự phát triển tự do của tất cả mọi người.

Điều này thể hiện cách tiếp cận biện chứng đối với quan hệ giữa cá nhân và xã hội. Sự phát triển của cá nhân không nên được xây dựng trên cơ sở kìm hãm hoặc tước đoạt điều kiện phát triển của người khác. Một xã hội tiến bộ phải tạo ra những điều kiện để ngày càng nhiều cá nhân có khả năng phát triển năng lực của mình.

Con người được giải phóng không phải là một cá nhân hoàn toàn tách khỏi cộng đồng mà là cá nhân được phát triển trong những quan hệ xã hội tiến bộ, nơi sự phát triển của người này tạo điều kiện cho sự phát triển của những người khác.

Do đó, mục tiêu của giải phóng con người trong triết học Mác – Lênin có nội dung sâu rộng hơn việc đạt được tự do cá nhân theo nghĩa hình thức. Mục tiêu ấy hướng tới việc tạo ra những điều kiện kinh tế, chính trị và xã hội hiện thực để con người phát triển ngày càng tự do và toàn diện.

3. Quan hệ giữa cá nhân và xã hội theo quan điểm triết học Mác – Lênin

Quan hệ giữa cá nhân và xã hội là một nội dung trực tiếp của triết học Mác – Lênin về con người. Nếu bản chất con người được hình thành trong các quan hệ xã hội thì cá nhân không thể được nghiên cứu tách rời xã hội, đồng thời xã hội cũng không thể tồn tại ngoài hoạt động của những cá nhân cụ thể.

Cá nhân là gì?

Cá nhân trước hết là một con người cụ thể với những đặc điểm riêng về thể chất, tâm lý, năng lực, nhu cầu và đời sống xã hội. Mỗi cá nhân có tính độc đáo, không hoàn toàn giống với bất kỳ cá nhân nào khác.

Nhưng cá nhân không tồn tại như một thực thể biệt lập. Mỗi người là thành viên của gia đình, cộng đồng, giai cấp, dân tộc và xã hội; đồng thời tham gia vào nhiều quan hệ kinh tế, chính trị, văn hóa, đạo đức và pháp luật.

Vì vậy, trong mỗi cá nhân luôn tồn tại sự thống nhất giữa cái riêng và cái chung, giữa tính cá thể và tính xã hội.

Xã hội tạo điều kiện cho sự tồn tại và phát triển của cá nhân

Không có xã hội thì con người không thể phát triển đầy đủ những năng lực đặc trưng của mình. Ngôn ngữ, tri thức, khoa học, đạo đức, pháp luật và những giá trị văn hóa mà mỗi cá nhân tiếp nhận đều là thành quả được tích lũy trong quá trình phát triển của xã hội.

Một người không tự mình tạo ra toàn bộ tri thức mà mình sử dụng. Họ được kế thừa thành quả của rất nhiều thế hệ thông qua gia đình, giáo dục, lao động và giao tiếp xã hội.

Xã hội còn cung cấp những điều kiện vật chất và tinh thần để cá nhân tồn tại và phát triển. Trình độ kinh tế, hệ thống giáo dục, môi trường văn hóa, điều kiện lao động và các quan hệ xã hội đều ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng phát triển của mỗi người.

Theo nghĩa đó, sự phát triển của cá nhân luôn mang dấu ấn của điều kiện xã hội mà cá nhân đang sống.

Cá nhân tác động trở lại xã hội

Mặc dù chịu ảnh hưởng của xã hội, cá nhân không hoàn toàn thụ động. Bằng hoạt động thực tiễn, mỗi người có khả năng tác động trở lại môi trường xã hội.

Thông qua lao động, học tập, sáng tạo khoa học, hoạt động văn hóa và những hình thức hoạt động xã hội khác, cá nhân tham gia tạo ra các giá trị vật chất và tinh thần, qua đó đóng góp vào sự vận động của xã hội.

Mức độ ảnh hưởng của mỗi cá nhân có thể khác nhau tùy thuộc vào vị trí xã hội, năng lực, điều kiện lịch sử và phạm vi hoạt động. Có những hành động chỉ tác động đến một nhóm nhỏ nhưng cũng có những sáng kiến, phát minh hoặc hoạt động của cá nhân có ảnh hưởng đến một cộng đồng lớn, thậm chí đối với sự phát triển của xã hội.

Xã hội vì vậy không phải một thực thể tồn tại bên ngoài con người. Xã hội chính là hệ thống các quan hệ giữa những con người hiện thực, được duy trì và biến đổi thông qua hoạt động của họ.

Quan hệ giữa cá nhân và xã hội mang tính biện chứng

Theo triết học Mác – Lênin, cá nhân và xã hội tồn tại trong mối quan hệ thống nhất biện chứng.

Xã hội tạo điều kiện cho cá nhân hình thành và phát triển; cá nhân thông qua hoạt động của mình lại tham gia duy trì và cải biến xã hội. Sự phát triển của xã hội có thể mở ra những điều kiện mới cho sự phát triển của cá nhân, còn sự phát triển năng lực của cá nhân có thể trở thành nguồn lực thúc đẩy xã hội tiến bộ.

Bởi vậy, không nên tuyệt đối hóa một phía.

Nếu tuyệt đối hóa cá nhân và coi lợi ích cá nhân hoàn toàn tách khỏi xã hội, có thể dẫn đến cách nhìn phiến diện, phủ nhận trách nhiệm xã hội của con người. Nếu tuyệt đối hóa xã hội đến mức xem nhẹ quyền, lợi ích và khả năng sáng tạo của từng cá nhân thì cũng không phù hợp với quan điểm biện chứng.

Việc giải quyết đúng đắn quan hệ giữa cá nhân và xã hội phải hướng đến sự kết hợp hài hòa giữa lợi ích cá nhân và lợi ích xã hội, tạo điều kiện phát huy tính chủ động, sáng tạo của cá nhân đồng thời bảo đảm những điều kiện chung cho cộng đồng phát triển.

Quan điểm này liên hệ trực tiếp với mục tiêu giải phóng con người: sự phát triển của xã hội phải hướng đến tạo điều kiện cho cá nhân phát triển, còn sự phát triển của mỗi cá nhân lại góp phần tạo nên sự tiến bộ chung của xã hội.

4. Vai trò của quần chúng nhân dân và cá nhân trong lịch sử

Một nội dung quan trọng khác của triết học Mác – Lênin về con người là vấn đề ai là chủ thể sáng tạo ra lịch sử và vai trò của cá nhân, đặc biệt là lãnh tụ, trong quá trình phát triển xã hội.

Chủ nghĩa duy vật lịch sử khẳng định quần chúng nhân dân giữ vai trò quyết định đối với sự phát triển của lịch sử, đồng thời không phủ nhận vai trò quan trọng của những cá nhân, vĩ nhân và lãnh tụ.

Quần chúng nhân dân là gì?

Quần chúng nhân dân là cộng đồng đông đảo những người có hoạt động và lợi ích gắn với những quá trình xã hội nhất định, trực tiếp hoặc gián tiếp tham gia tạo nên những biến đổi của lịch sử.

Thành phần cụ thể của quần chúng nhân dân có thể thay đổi tùy từng thời kỳ lịch sử và điều kiện xã hội. Đây không phải một khái niệm bất biến về thành phần mà mang tính lịch sử.

Điểm quan trọng là quần chúng nhân dân bao gồm những lực lượng đông đảo tham gia vào quá trình sản xuất vật chất, sáng tạo giá trị tinh thần và những hoạt động thúc đẩy sự vận động, phát triển của xã hội.

Quần chúng nhân dân là chủ thể sáng tạo chân chính của lịch sử

Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật lịch sử, quần chúng nhân dân là chủ thể sáng tạo chân chính và là lực lượng có vai trò quyết định đối với sự phát triển của lịch sử.

Trước hết, quần chúng nhân dân là lực lượng cơ bản trực tiếp sản xuất ra của cải vật chất. Sản xuất vật chất là cơ sở cho sự tồn tại và phát triển của xã hội; vì vậy, vai trò của những người trực tiếp tham gia quá trình sản xuất có ý nghĩa nền tảng.

Không có hoạt động sản xuất của đông đảo con người thì xã hội không thể duy trì sự tồn tại, các thiết chế chính trị và đời sống tinh thần cũng không có cơ sở vật chất để phát triển.

Quần chúng nhân dân đồng thời tham gia sáng tạo những giá trị tinh thần. Ngôn ngữ, phong tục, kinh nghiệm sản xuất, văn hóa dân gian và nhiều giá trị tinh thần được hình thành trong hoạt động lâu dài của cộng đồng. Những nhà khoa học, nghệ sĩ hay nhà tư tưởng có vai trò quan trọng nhưng sáng tạo của họ cũng xuất hiện trên cơ sở những điều kiện vật chất, văn hóa và tri thức mà xã hội đã tạo ra.

Quần chúng nhân dân còn là lực lượng quan trọng của những biến đổi xã hội. Những thay đổi lớn trong lịch sử chỉ có thể trở thành hiện thực khi có sự tham gia của lực lượng xã hội rộng lớn.

Khẳng định vai trò quyết định của quần chúng nhân dân giúp chủ nghĩa duy vật lịch sử khắc phục quan điểm cho rằng lịch sử chỉ là sản phẩm của một số ít cá nhân kiệt xuất.

Vai trò của cá nhân và lãnh tụ trong lịch sử

Khẳng định quần chúng nhân dân là lực lượng quyết định sự phát triển của lịch sử không có nghĩa phủ nhận vai trò của cá nhân.

Mỗi cá nhân thông qua hoạt động của mình đều có thể tác động đến xã hội ở những mức độ khác nhau. Trong những điều kiện lịch sử nhất định có thể xuất hiện những cá nhân có năng lực đặc biệt, có khả năng nhận thức yêu cầu của thời đại, tập hợp lực lượng và tác động mạnh mẽ đến tiến trình xã hội.

Những cá nhân có ảnh hưởng đặc biệt trong một lĩnh vực hoặc giai đoạn lịch sử thường được gọi là vĩ nhân. Trong lĩnh vực chính trị – xã hội, những cá nhân có khả năng tập hợp, tổ chức và lãnh đạo phong trào quần chúng có thể trở thành lãnh tụ.

Vai trò của lãnh tụ thể hiện ở khả năng nhận thức xu hướng khách quan của lịch sử, đề ra phương hướng hoạt động, tổ chức và tập hợp lực lượng nhằm giải quyết những nhiệm vụ mà thực tiễn đặt ra.

Một lãnh tụ có năng lực và đường lối phù hợp có thể thúc đẩy phong trào phát triển nhanh hơn, hạn chế những tổn thất không cần thiết và phát huy sức mạnh của quần chúng. Nếu đưa ra những quyết định sai lầm, cá nhân giữ vị trí quan trọng cũng có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đến tiến trình xã hội.

Do đó, chủ nghĩa Mác – Lênin đánh giá cao vai trò của cá nhân và lãnh tụ nhưng không xem cá nhân là lực lượng duy nhất tạo ra lịch sử.

Mối quan hệ giữa quần chúng nhân dân và lãnh tụ

Quần chúng nhân dân và lãnh tụ tồn tại trong mối quan hệ chặt chẽ.

Lãnh tụ không xuất hiện hoàn toàn độc lập với xã hội mà là sản phẩm của những điều kiện lịch sử và phong trào quần chúng nhất định. Chính nhu cầu thực tiễn của xã hội và hoạt động của quần chúng tạo ra môi trường để những cá nhân có năng lực xuất hiện và phát huy vai trò.

Ở chiều ngược lại, một lãnh tụ có thể định hướng, tổ chức, tập hợp và phát huy khả năng sáng tạo của quần chúng, qua đó tác động đến tiến trình lịch sử.

Trong mối quan hệ này, triết học Mác – Lênin khẳng định vai trò quyết định thuộc về quần chúng nhân dân, đồng thời thừa nhận vai trò quan trọng của lãnh tụ.

Cách nhìn này có ý nghĩa phương pháp luận rõ rệt. Không được tuyệt đối hóa vai trò của lãnh tụ đến mức dẫn tới sùng bái cá nhân, coi nhẹ vai trò và khả năng sáng tạo của quần chúng. Đồng thời cũng không được phủ nhận vai trò của cá nhân, bởi làm như vậy sẽ không thấy hết ý nghĩa của năng lực, trách nhiệm và sáng kiến cá nhân trong sự phát triển xã hội.

Nhận thức đúng mối quan hệ giữa quần chúng nhân dân và lãnh tụ vì vậy phải vừa tôn trọng vai trò sáng tạo của quần chúng, vừa phát huy vai trò của những cá nhân có năng lực trong việc tổ chức, định hướng và thúc đẩy hoạt động xã hội.

Kết luận

Quan điểm triết học Mác – Lênin về con người được xây dựng trên cơ sở nghiên cứu con người hiện thực trong mối quan hệ với tự nhiên, xã hội và hoạt động thực tiễn. Con người là thực thể sinh học – xã hội là sản phẩm của lịch sử và của chính hoạt động của mình, đồng thời vừa là sản phẩm vừa là chủ thể sáng tạo lịch sử. Trong tính hiện thực, bản chất con người là tổng hòa các quan hệ xã hội. Từ quan niệm đó, triết học Mác – Lênin đặt vấn đề khắc phục lao động bị tha hóa, giải phóng con người khỏi những điều kiện áp bức, tạo cơ sở cho sự phát triển tự do và toàn diện của mỗi cá nhân. Đồng thời, mối quan hệ giữa cá nhân với xã hội được nhìn nhận một cách biện chứng; quần chúng nhân dân được xác định là chủ thể sáng tạo chân chính, có vai trò quyết định đối với sự phát triển lịch sử, còn cá nhân và lãnh tụ có vai trò quan trọng trong việc tổ chức, định hướng và thúc đẩy hoạt động của quần chúng. Những luận điểm này tạo thành một hệ thống thống nhất, phản ánh cách tiếp cận duy vật lịch sử đối với con người và vị trí của con người trong tiến trình phát triển xã hội.

Bài viết liên quan

Quan điểm lịch sử - cụ thể trong triết học Mác - Lênin

Quan điểm toàn diện trong triết học Mác - Lênin: Nội dung, ví dụ

Phân tích 10 ví dụ về quan điểm lịch sử - cụ thể trong triết học

Nội dung quan điểm phát triển trong triết học Mác - Lênin

Chức năng của nhà nước theo quan điểm Triết học Mác - Lênin

Quan điểm của triết học duy vật biện chứng về những phương thức tồn tại của vật chất