Quan điểm lịch sử – cụ thể trong triết học Mác – Lênin

[Hocluat.vn] Quan điểm lịch sử – cụ thể trong triết học Mác – Lênin là một nguyên tắc phương pháp luận quan trọng của phép biện chứng duy vật, yêu cầu khi nhận thức và tác động vào sự vật, hiện tượng phải đặt chúng trong điều kiện không gian, thời gian, hoàn cảnh lịch sử và hệ thống các mối liên hệ cụ thể mà trong đó chúng hình thành, tồn tại và phát triển. Một nhận định, phương pháp hay giải pháp có thể phù hợp trong điều kiện này nhưng chưa chắc còn phù hợp khi hoàn cảnh thay đổi. Vì vậy, vận dụng quan điểm lịch sử – cụ thể giúp con người tránh cách nhìn máy móc, giáo điều, đồng thời biết vận dụng lý luận chung một cách linh hoạt và sáng tạo vào từng tình huống thực tế.

1. Quan điểm lịch sử – cụ thể là gì?

Quan điểm lịch sử – cụ thể là nguyên tắc phương pháp luận đòi hỏi khi xem xét một sự vật, hiện tượng phải đặt nó trong điều kiện lịch sử cụ thể về thời gian, không gian, hoàn cảnh và các mối liên hệ xác định mà trong đó sự vật được hình thành, tồn tại, vận động và phát triển. Không thể tách sự vật khỏi những điều kiện cụ thể của nó rồi đưa ra nhận định mang tính tuyệt đối.

Điều đó có nghĩa là muốn hiểu đúng một hiện tượng không chỉ cần biết “nó là gì” mà còn phải làm rõ “nó xuất hiện khi nào, ở đâu, trong điều kiện nào, chịu tác động của những mối liên hệ nào và đang ở giai đoạn phát triển nào”.

Ví dụ, cùng một phương pháp quản lý có thể phù hợp với một doanh nghiệp nhỏ nhưng không còn hiệu quả khi doanh nghiệp đã phát triển thành một tổ chức có hàng nghìn lao động. Một chính sách kinh tế có thể đem lại hiệu quả trong giai đoạn nền kinh tế suy giảm nhưng chưa chắc phù hợp khi lạm phát đang ở mức cao. Sự khác nhau không nhất thiết nằm ở bản thân phương pháp hay chính sách mà còn nằm ở điều kiện cụ thể trong đó nó được áp dụng.

Do đó, quan điểm lịch sử – cụ thể chống lại cách tư duy lấy một kết luận đúng trong hoàn cảnh này rồi áp dụng nguyên xi cho mọi thời gian, địa điểm và đối tượng khác.

2. Cơ sở lý luận của quan điểm lịch sử – cụ thể

Cơ sở lý luận của quan điểm lịch sử – cụ thể trước hết xuất phát từ nguyên lý về mối liên hệ phổ biến của phép biện chứng duy vật. Mỗi sự vật không tồn tại cô lập mà luôn nằm trong nhiều mối liên hệ với các sự vật khác; đồng thời những mối liên hệ đó rất đa dạng, có thể khác nhau tùy đối tượng, không gian, thời gian và hoàn cảnh. Chính tính đa dạng, phong phú của các mối liên hệ đòi hỏi khi nhận thức sự vật phải xem xét nó trong những điều kiện cụ thể mà các mối liên hệ đó đang tồn tại và phát huy tác dụng.

Quan điểm lịch sử – cụ thể cũng gắn chặt với nguyên lý về sự phát triển. Sự vật không tồn tại bất biến mà luôn vận động và trải qua những giai đoạn khác nhau. Ở mỗi giai đoạn, cấu trúc, mâu thuẫn, điều kiện tồn tại và những mối liên hệ giữ vai trò chủ yếu có thể thay đổi. Vì vậy, cách đánh giá đúng ở giai đoạn trước chưa chắc còn nguyên giá trị ở giai đoạn sau.

Chẳng hạn, một doanh nghiệp khi mới thành lập cần ưu tiên tìm kiếm thị trường, xây dựng khách hàng và kiểm soát dòng tiền. Khi đã phát triển lớn hơn, các vấn đề về quản trị, phân quyền, kiểm soát nội bộ và phát triển nguồn nhân lực lại có thể trở thành những nhiệm vụ trọng tâm. Nếu vẫn áp dụng hoàn toàn cách quản lý của thời kỳ khởi nghiệp thì doanh nghiệp có thể gặp trở ngại.

Như vậy, cơ sở sâu xa của quan điểm lịch sử – cụ thể nằm ở chỗ các sự vật tồn tại trong những mối liên hệ cụ thể và bản thân các mối liên hệ ấy cũng vận động, biến đổi theo lịch sử.

3. Nội dung quan điểm lịch sử – cụ thể trong triết học Mác – Lênin

3.1. Phải đặt sự vật trong điều kiện không gian và thời gian xác định

Yêu cầu đầu tiên của quan điểm lịch sử – cụ thể là không được xem xét sự vật một cách trừu tượng, tách khỏi không gian và thời gian mà nó tồn tại.

Cùng một hiện tượng nhưng xuất hiện ở những thời điểm hoặc địa điểm khác nhau có thể có bản chất biểu hiện, nguyên nhân và ý nghĩa khác nhau. Vì vậy, một nhận định chỉ thực sự có giá trị khi xác định được phạm vi và điều kiện mà nó đúng.

Ví dụ, một mô hình phát triển kinh tế thành công ở quốc gia này chưa chắc có thể được sao chép nguyên trạng sang quốc gia khác. Mỗi quốc gia có điều kiện tự nhiên, trình độ phát triển, dân số, văn hóa, thể chế và lịch sử khác nhau. Kinh nghiệm bên ngoài có thể được tham khảo nhưng muốn vận dụng hiệu quả phải được điều chỉnh cho phù hợp với hoàn cảnh cụ thể.

Trong nghiên cứu pháp luật cũng vậy, khi xem xét một quan hệ phát sinh từ nhiều năm trước phải xác định pháp luật có hiệu lực tại thời điểm quan hệ đó phát sinh, chứ không thể mặc nhiên lấy quy định hiện hành để đánh giá toàn bộ sự kiện quá khứ.

3.2. Phải xem xét điều kiện, hoàn cảnh cụ thể trong đó sự vật hình thành và tồn tại

Một sự vật bao giờ cũng ra đời và tồn tại trong một hoàn cảnh nhất định. Những điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa, tự nhiên hay chủ quan có thể ảnh hưởng trực tiếp đến đặc điểm và quá trình vận động của sự vật.

Do đó, khi phân tích một vấn đề cần tìm hiểu những điều kiện thực tế làm cho nó xuất hiện và duy trì, thay vì chỉ nhìn vào biểu hiện bên ngoài.

Chẳng hạn, khi một học sinh có kết quả học tập giảm sút, không nên lập tức kết luận rằng người đó thiếu cố gắng. Cần xem xét điều kiện học tập, sức khỏe, tâm lý, hoàn cảnh gia đình, phương pháp học và mức độ khó của chương trình trong giai đoạn cụ thể. Chỉ sau khi đặt vấn đề trong hoàn cảnh thực tế mới có thể đánh giá tương đối chính xác nguyên nhân.

Yêu cầu này giúp tránh việc tách hiện tượng ra khỏi điều kiện sinh thành của nó, một sai lầm có thể dẫn tới nhận định đơn giản và thiếu khách quan.

3.3. Phải xem xét hệ thống các mối liên hệ cụ thể của sự vật

Quan điểm lịch sử – cụ thể không chỉ yêu cầu xác định thời gian và địa điểm mà còn phải nhận diện những mối liên hệ cụ thể đang tác động tới sự vật trong hoàn cảnh đó.

Trong mỗi thời kỳ, có rất nhiều mối liên hệ cùng tồn tại nhưng vai trò của chúng không hoàn toàn giống nhau. Một mối liên hệ có thể giữ vai trò chủ yếu trong giai đoạn này nhưng trở thành thứ yếu trong giai đoạn khác.

Ví dụ, đối với một doanh nghiệp mới thành lập, khả năng tìm kiếm khách hàng và duy trì dòng tiền có thể là vấn đề sống còn. Sau khi doanh nghiệp đã có thị trường ổn định, những yếu tố như quản trị nhân sự, kiểm soát nội bộ hay đổi mới công nghệ lại có thể trở nên quan trọng hơn.

Vì vậy, lịch sử – cụ thể không có nghĩa chỉ ghi nhận “thời điểm nào, địa điểm nào” mà phải xác định trong hoàn cảnh ấy, mối liên hệ nào đang thực sự chi phối sự vật.

3.4. Phải xem xét sự vật trong từng giai đoạn phát triển cụ thể

Do sự vật luôn vận động nên bản thân nó ở những thời điểm khác nhau cũng không hoàn toàn giống nhau. Mỗi giai đoạn phát triển có thể xuất hiện những đặc điểm, mâu thuẫn và nhiệm vụ riêng.

Bởi vậy, quan điểm lịch sử – cụ thể yêu cầu phải phân biệt các giai đoạn phát triển, không lấy đặc điểm của giai đoạn này áp đặt cho giai đoạn khác.

Ví dụ, trong quá trình học tập, người mới bắt đầu cần tập trung xây dựng kiến thức nền tảng. Khi đã có nền tảng, nhiệm vụ có thể chuyển sang phân tích, phản biện và vận dụng kiến thức vào thực tế. Nếu người mới học ngay lập tức sử dụng phương pháp dành cho người đã có chuyên môn sâu thì hiệu quả có thể không cao.

Tương tự, một chính sách phù hợp với giai đoạn khủng hoảng chưa chắc còn cần thiết khi điều kiện kinh tế đã phục hồi. Khi tình hình thay đổi, phương pháp tác động cũng phải được xem xét lại.

3.5. Phải vận dụng lý luận chung vào hoàn cảnh cụ thể một cách sáng tạo

Triết học Mác – Lênin không phủ nhận vai trò của những nguyên lý và quy luật chung. Vấn đề là cái chung chỉ được biểu hiện thông qua những trường hợp cụ thể nên việc vận dụng lý luận không thể tiến hành một cách máy móc.

Một nguyên lý chung có thể đúng nhưng cách vận dụng phải tùy thuộc điều kiện thực tế.

Ví dụ, nguyên tắc cần nâng cao hiệu quả quản lý là yêu cầu chung đối với nhiều tổ chức. Nhưng một doanh nghiệp tư nhân nhỏ, một trường đại học và một cơ quan hành chính không thể sử dụng hoàn toàn cùng một mô hình quản trị. Mục tiêu chung phải được cụ thể hóa thành phương thức khác nhau tùy chức năng, nguồn lực và môi trường hoạt động.

Do đó, vận dụng lý luận đúng không phải là chép nguyên xi một mô hình có sẵn, mà phải nắm được bản chất của lý luận rồi lựa chọn cách thực hiện phù hợp với tình hình thực tế.

3.6. Phải điều chỉnh nhận thức và phương pháp khi hoàn cảnh thay đổi

Do điều kiện lịch sử luôn vận động nên một giải pháp từng đúng và hiệu quả cũng không nhất thiết phù hợp mãi mãi.

Quan điểm lịch sử – cụ thể vì thế yêu cầu con người phải thường xuyên kiểm tra lại những nhận định và phương pháp đang sử dụng khi hoàn cảnh đã biến đổi.

Ví dụ, một doanh nghiệp từng thành công nhờ bán hàng trực tiếp có thể phải thay đổi chiến lược khi hành vi của khách hàng chuyển mạnh sang môi trường trực tuyến. Nếu tuyệt đối hóa kinh nghiệm thành công trước đây và từ chối thay đổi chỉ vì “trước đây vẫn làm như vậy” thì chính kinh nghiệm cũ có thể trở thành lực cản.

Điều này không đồng nghĩa phải thay đổi liên tục một cách tùy tiện. Chỉ khi những điều kiện liên quan thay đổi đến mức làm biến đổi cơ sở của phương pháp cũ thì cần xem xét điều chỉnh cho phù hợp.

4. Ý nghĩa phương pháp luận của quan điểm lịch sử – cụ thể

Ý nghĩa đầu tiên của quan điểm lịch sử – cụ thể là giúp con người nhận thức sự vật khách quan và chính xác hơn. Một hiện tượng chỉ có thể được hiểu đầy đủ khi đặt trong những điều kiện thực tế đã sản sinh và chi phối nó. Nếu tách sự vật khỏi bối cảnh, chúng ta rất dễ đánh giá một hiện tượng của quá khứ bằng tiêu chuẩn hiện tại hoặc áp dụng kinh nghiệm của nơi này cho nơi khác một cách khiên cưỡng.

Quan điểm lịch sử – cụ thể đặc biệt có ý nghĩa trong việc chống chủ nghĩa giáo điều. Giáo điều thường biểu hiện ở việc thuộc và sử dụng những công thức, kết luận hoặc kinh nghiệm có sẵn mà không phân tích điều kiện cụ thể. Một mô hình đã thành công không có nghĩa phải thành công trong mọi hoàn cảnh; một lý luận đúng không có nghĩa cách vận dụng nó chỉ có duy nhất một hình thức.

Quan điểm này cũng giúp khắc phục tư duy rập khuôn và máy móc. Kinh nghiệm của người khác, địa phương khác hoặc thời kỳ khác chỉ có giá trị tham khảo. Khi vận dụng cần phân tích những điểm giống và khác của hoàn cảnh thực tế, từ đó lựa chọn phần có thể kế thừa và điều chỉnh phần không còn phù hợp.

Mặt khác, quan điểm lịch sử – cụ thể không đồng nghĩa với việc phủ nhận những nguyên lý chung hoặc cho rằng mọi trường hợp hoàn toàn khác biệt. Nếu tuyệt đối hóa cái cụ thể và phủ nhận cái chung sẽ dẫn tới cách nhìn cực đoan khác. Yêu cầu đúng đắn là nắm vững cái chung nhưng vận dụng nó thông qua những điều kiện cụ thể.

Có thể khái quát ý nghĩa phương pháp luận của quan điểm lịch sử – cụ thể bằng yêu cầu: phân tích đúng hoàn cảnh – xác định đúng giai đoạn – nhận diện đúng các mối liên hệ – vận dụng lý luận phù hợp – điều chỉnh khi điều kiện thay đổi.

5. Ví dụ về quan điểm lịch sử – cụ thể

Một ví dụ dễ hiểu là việc đánh giá một chính sách kinh tế. Giả sử trong thời kỳ nền kinh tế suy giảm mạnh, tổng cầu thấp và doanh nghiệp gặp khó khăn, Nhà nước thực hiện một số biện pháp hỗ trợ nhằm thúc đẩy sản xuất và tiêu dùng. Những biện pháp đó có thể phù hợp trong hoàn cảnh cụ thể của giai đoạn suy giảm. Tuy nhiên, nếu nền kinh tế bước sang giai đoạn tăng trưởng nhanh và xuất hiện áp lực lạm phát, việc tiếp tục áp dụng nguyên trạng các biện pháp cũ có thể không còn phù hợp. Quan điểm lịch sử – cụ thể đòi hỏi phải đánh giá chính sách dựa trên điều kiện kinh tế tại từng thời kỳ, thay vì kết luận một chính sách luôn đúng hoặc luôn sai.

Trong học tập, cùng một phương pháp cũng có thể mang lại kết quả khác nhau tùy đối tượng. Một sinh viên đã có nền tảng tốt có thể học hiệu quả bằng cách đọc tài liệu chuyên sâu và tự nghiên cứu, trong khi người mới bắt đầu cần giáo trình cơ bản và sự hướng dẫn từng bước. Vì vậy, không nên chỉ vì một phương pháp hiệu quả với người này mà cho rằng mọi người đều phải áp dụng giống nhau.

Trong công việc, kinh nghiệm cũng phải được nhìn nhận dưới góc độ lịch sử – cụ thể. Một quy trình được xây dựng khi khối lượng công việc còn ít có thể hoạt động tốt nhưng khi tổ chức phát triển lớn hơn, số nhân viên và khách hàng tăng lên thì quy trình đó có thể trở nên quá tải. Lúc này, giữ nguyên cách làm cũ chỉ vì từng thành công trong quá khứ chính là biểu hiện của tư duy thiếu lịch sử – cụ thể.

Trong pháp luật, quan điểm này càng dễ thấy. Khi đánh giá một giao dịch được xác lập từ nhiều năm trước, cần xác định thời điểm giao dịch, quy định pháp luật có hiệu lực lúc đó, hoàn cảnh của các bên và diễn biến pháp lý về sau. Không thể máy móc sử dụng một quy định ban hành sau này để đánh giá tính hợp pháp của mọi hành vi đã xảy ra trước đó nếu pháp luật không cho phép áp dụng như vậy.

Các ví dụ trên cho thấy bản chất của quan điểm lịch sử – cụ thể là không tách một vấn đề khỏi hoàn cảnh thực tế của nó và không biến một kết luận có điều kiện thành công thức đúng cho mọi trường hợp.

Kết luận

Quan điểm lịch sử – cụ thể trong triết học Mác – Lênin yêu cầu khi nhận thức và tác động vào một sự vật, hiện tượng phải đặt nó trong điều kiện lịch sử, không gian, thời gian và hệ thống các mối liên hệ cụ thể mà trong đó sự vật hình thành, tồn tại và phát triển. Do sự vật và các mối liên hệ của nó luôn biến đổi nên một nhận định hoặc phương pháp có thể phù hợp trong hoàn cảnh này nhưng không còn phù hợp trong hoàn cảnh khác. Vì vậy, cần biết phân tích từng giai đoạn, vận dụng những nguyên lý chung một cách sáng tạo và điều chỉnh phương pháp khi điều kiện thực tế thay đổi. Quán triệt quan điểm lịch sử – cụ thể giúp con người chống giáo điều, rập khuôn và máy móc, đồng thời nâng cao khả năng nhận thức và giải quyết những vấn đề thực tiễn một cách khách quan, linh hoạt và phù hợp hơn.

Bài viết liên quan

Phân tích 10 ví dụ về quan điểm lịch sử - cụ thể trong triết học

Quan điểm toàn diện trong triết học Mác - Lênin: Nội dung, ví dụ

Quan điểm triết học Mác - Lênin về con người

Nội dung quan điểm phát triển trong triết học Mác - Lênin

Chức năng của nhà nước theo quan điểm Triết học Mác - Lênin

Tóm tắt kiến thức cơ bản của môn Triết học Mác – Lênin