Nội dung quan điểm phát triển trong triết học Mác – Lênin yêu cầu khi nhận thức và giải quyết một vấn đề phải xem xét sự vật, hiện tượng trong quá trình vận động, biến đổi và phát triển của chính nó; nhận diện được xu hướng biến đổi, những giai đoạn phát triển và khả năng xuất hiện của cái mới. Quan điểm phát triển được rút ra trực tiếp từ nguyên lý về sự phát triển của phép biện chứng duy vật và có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với hoạt động nhận thức cũng như thực tiễn. Vận dụng đúng quan điểm này giúp con người tránh cách nhìn tĩnh tại, bảo thủ, đồng thời không rơi vào thái độ nóng vội, duy ý chí trước những quá trình phát triển khách quan.
- 1. Quan điểm phát triển là gì?
- 2. Cơ sở lý luận của quan điểm phát triển
- 3. Nội dung quan điểm phát triển trong triết học Mác – Lênin
- 3.1. Phải xem xét sự vật trong quá trình vận động và phát triển
- 3.2. Phải phát hiện được xu hướng biến đổi và phát triển của sự vật
- 3.3. Phải phân chia quá trình phát triển thành những giai đoạn cụ thể
- 3.4. Phải nhận thức sự phát triển là quá trình quanh co, phức tạp
- 3.5. Phải biết phát hiện và ủng hộ cái mới tiến bộ
- 3.6. Phải kế thừa những yếu tố tích cực của cái cũ
- 3.7. Phải chống tư tưởng bảo thủ, trì trệ nhưng đồng thời tránh nóng vội, duy ý chí
- 4. Ví dụ vận dụng quan điểm phát triển
- Kết luận
1. Quan điểm phát triển là gì?
Quan điểm phát triển là một nguyên tắc phương pháp luận của phép biện chứng duy vật, yêu cầu khi xem xét sự vật, hiện tượng phải đặt chúng trong quá trình vận động, biến đổi và phát triển, từ đó phát hiện khuynh hướng biến đổi và khả năng chuyển hóa của chúng.
Cơ sở của quan điểm này là nguyên lý về sự phát triển.
Theo triết học Mác – Lênin, phát triển là quá trình vận động theo khuynh hướng đi lên, từ trình độ thấp đến trình độ cao, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn. Phát triển không đồng nhất với mọi sự vận động hay biến đổi thông thường mà gắn với sự xuất hiện của những tính quy định mới về chất, làm cho sự vật chuyển sang một trạng thái phát triển cao hơn.
Vì vậy, khi nghiên cứu một sự vật, không thể chỉ đặt câu hỏi: “Sự vật hiện tại đang như thế nào?” Mà còn phải xem xét:
- Sự vật được hình thành từ đâu?
- Nó đã trải qua những giai đoạn phát triển nào?
- Hiện nay đang có những biến đổi gì?
- Những xu hướng nào đang hình thành?
- Cái gì đang mất dần và cái gì đang xuất hiện?
- Trong tương lai sự vật có khả năng phát triển theo hướng nào?
Theo cách trình bày trong các tài liệu Triết học Mác – Lênin, quan điểm phát triển yêu cầu phải xem xét sự vật như một quá trình, đặt nó trong sự vận động và phát triển để nắm được quy luật cũng như xu hướng biến đổi của nó.
Như vậy, quan điểm phát triển đối lập với cách nhìn siêu hình, tĩnh tại, tức xem sự vật như một cái gì đó cố định, biệt lập và không có khả năng thay đổi về chất.
2. Cơ sở lý luận của quan điểm phát triển
Cơ sở lý luận trực tiếp của quan điểm phát triển là nguyên lý về sự phát triển trong phép biện chứng duy vật.
Theo quan điểm biện chứng, sự phát triển có bốn tính chất cơ bản: tính khách quan, tính phổ biến, tính kế thừa và tính đa dạng, phong phú. Các tính chất này là cơ sở quan trọng để xác định cách thức con người nhận thức và tác động vào sự vật.
– Trước hết, sự phát triển có tính khách quan. Nguồn gốc cơ bản của sự phát triển nằm trong bản thân sự vật, trước hết thông qua những mâu thuẫn bên trong của nó. Vì vậy, con người không thể tùy tiện tạo ra sự phát triển chỉ bằng mong muốn chủ quan.
– Thứ hai, sự phát triển có tính phổ biến. Quá trình phát triển diễn ra trong tự nhiên, xã hội và tư duy. Điều đó đòi hỏi khi nhận thức sự vật phải luôn tính đến khả năng vận động và biến đổi của nó.
– Thứ ba, sự phát triển có tính kế thừa. Cái mới không ra đời bằng cách xóa bỏ hoàn toàn cái cũ mà thường kế thừa những yếu tố còn giá trị, đồng thời cải tạo và phát triển chúng trên cơ sở mới.
– Thứ tư, sự phát triển có tính đa dạng, phong phú. Mỗi sự vật có điều kiện tồn tại khác nhau nên quá trình phát triển cũng diễn ra với tốc độ, hình thức và con đường khác nhau.
Chính vì vậy, quan điểm phát triển không chỉ yêu cầu thừa nhận rằng “mọi thứ đều thay đổi”. Yêu cầu sâu hơn là phải phát hiện được cách thức, điều kiện, giai đoạn và xu hướng của sự thay đổi đó.
3. Nội dung quan điểm phát triển trong triết học Mác – Lênin
Đây là nội dung trọng tâm khi nghiên cứu quan điểm phát triển trong triết học Mác – Lênin. Theo yêu cầu phương pháp luận của phép biện chứng duy vật, quan điểm phát triển có thể được cụ thể hóa thành những nội dung cơ bản sau đây.
3.1. Phải xem xét sự vật trong quá trình vận động và phát triển
Yêu cầu đầu tiên của quan điểm phát triển là khi nghiên cứu một sự vật, hiện tượng phải đặt nó trong trạng thái động, không được coi trạng thái hiện tại là cố định và bất biến.
Mỗi sự vật đều có quá trình hình thành, tồn tại, biến đổi và trong những điều kiện nhất định có thể chuyển sang một trạng thái khác. Nếu chỉ xem xét sự vật tại một thời điểm thì chúng ta mới nhìn thấy một lát cắt của nó, chưa thể nhận thức đầy đủ bản chất và khả năng phát triển.
Ví dụ, khi đánh giá năng lực của một sinh viên, nếu chỉ dựa vào kết quả của một bài kiểm tra rồi kết luận người đó có hoặc không có khả năng thì chưa phù hợp với quan điểm phát triển.
Cần xem xét cả quá trình:
- Trình độ ban đầu như thế nào?
- Người đó đã tiến bộ ra sao?
- Những hạn chế nào đang được khắc phục?
- Phương pháp học tập có thay đổi không?
- Khả năng phát triển trong tương lai như thế nào?
Tương tự, khi nghiên cứu một chính sách hoặc một quy định pháp luật, cần tìm hiểu không chỉ nội dung hiện hành mà còn quá trình hình thành, những lần sửa đổi, những vấn đề nảy sinh trong thực tiễn và nhu cầu tiếp tục hoàn thiện.
Như vậy, nhìn nhận sự vật trong quá trình là yêu cầu cơ bản nhất của quan điểm phát triển.
3.2. Phải phát hiện được xu hướng biến đổi và phát triển của sự vật
Quan điểm phát triển không dừng lại ở việc thừa nhận sự vật đang thay đổi. Quan trọng hơn, phải phát hiện được xu hướng biến đổi của nó. Trong cùng một sự vật có thể tồn tại đồng thời nhiều khuynh hướng:
- Có yếu tố đang phát triển.
- Có yếu tố đang suy giảm.
- Có yếu tố mới đang hình thành.
- Có yếu tố cũ tuy vẫn tồn tại nhưng dần mất vai trò.
- Có những khả năng có thể trở thành hiện thực khi đủ điều kiện.
Do đó, cần xác định đâu là khuynh hướng chủ đạo và có khả năng phát triển lâu dài.
Đây là nội dung rất quan trọng bởi nếu chỉ nhìn vào hiện trạng, chúng ta có thể đánh giá sai cái mới.
Một công nghệ mới khi vừa xuất hiện chẳng hạn có thể chưa phổ biến, còn nhiều hạn chế và chi phí cao hơn công nghệ truyền thống. Nếu chỉ căn cứ vào tình trạng trước mắt thì có thể kết luận nó không hiệu quả. Nhưng nếu công nghệ đó chứa đựng khả năng giải quyết những hạn chế của phương thức cũ và ngày càng được hoàn thiện thì nó có thể đại diện cho xu hướng phát triển mới.
Vì vậy, quan điểm phát triển còn yêu cầu phải có tầm nhìn về khả năng và tương lai của sự vật, chứ không tuyệt đối hóa trạng thái hiện tại.
3.3. Phải phân chia quá trình phát triển thành những giai đoạn cụ thể
Sự vật không phát triển theo một trạng thái đồng nhất từ đầu đến cuối. Trong từng giai đoạn, nó có thể có:
- Đặc điểm khác nhau.
- Mâu thuẫn khác nhau.
- Điều kiện phát triển khác nhau.
- Những nhiệm vụ cần giải quyết khác nhau.
Vì vậy, khi nghiên cứu hoặc tác động vào sự vật phải biết phân chia quá trình phát triển thành các giai đoạn, từ đó lựa chọn phương pháp phù hợp.
Đây là một yêu cầu thường được nhấn mạnh trong các tài liệu giảng dạy Triết học Mác – Lênin: phải xem xét từng giai đoạn cụ thể nhưng đồng thời đặt chúng trong mối liên hệ với toàn bộ quá trình phát triển.
Ví dụ: trong quá trình học ngoại ngữ, người mới bắt đầu cần tập trung vào từ vựng, phát âm và những cấu trúc cơ bản. Khi đạt trình độ cao hơn, phương pháp học phải chuyển sang luyện giao tiếp, đọc tài liệu chuyên ngành và sử dụng ngôn ngữ trong những tình huống phức tạp. Nếu sử dụng cùng một phương pháp ở mọi giai đoạn thì hiệu quả sẽ hạn chế; Trong quản lý doanh nghiệp cũng vậy, một doanh nghiệp mới thành lập với vài nhân viên không thể áp dụng hoàn toàn mô hình quản trị dành cho một tập đoàn có hàng nghìn lao động.
Do đó, mỗi giai đoạn phát triển cần có cách nhận thức và tác động phù hợp với đặc điểm cụ thể của giai đoạn đó.
3.4. Phải nhận thức sự phát triển là quá trình quanh co, phức tạp
Theo quan điểm biện chứng, phát triển không phải là quá trình luôn luôn đi lên theo một đường thẳng. Trong thực tế có thể xuất hiện:
- Những bước tiến nhanh.
- Những thời kỳ phát triển chậm.
- Những giai đoạn trì trệ.
- Những bước lùi tạm thời.
- Những khó khăn hoặc mâu thuẫn mới.
Tuy nhiên, những bước thụt lùi tương đối không nhất thiết phủ nhận khuynh hướng phát triển chung.
Ví dụ, một doanh nghiệp trong quá trình mở rộng có thể có một năm doanh thu giảm do đầu tư lớn hoặc biến động thị trường. Chỉ căn cứ vào một năm suy giảm để kết luận doanh nghiệp không còn khả năng phát triển có thể là nhận định vội vàng. Cần đặt giai đoạn đó trong toàn bộ quá trình, xem xét nguyên nhân của sự suy giảm và khả năng khắc phục.
Tương tự, một người đang học tập hoặc xây dựng sự nghiệp có thể gặp thất bại ở một thời điểm nhất định. Quan điểm phát triển yêu cầu không tuyệt đối hóa thất bại nhất thời nhưng cũng không được coi nhẹ nó. Phải phân tích nguyên nhân để điều chỉnh phương pháp và tạo điều kiện cho sự phát triển tiếp tục.
Nhận thức được tính quanh co, phức tạp của phát triển giúp con người tránh cả hai thái cực: bi quan khi gặp khó khăn và chủ quan cho rằng phát triển sẽ tự động diễn ra thuận lợi.
3.5. Phải biết phát hiện và ủng hộ cái mới tiến bộ
Sự phát triển gắn liền với quá trình cái mới ra đời thay thế những yếu tố không còn phù hợp của cái cũ. Do đó, quan điểm phát triển yêu cầu phải biết phát hiện, ủng hộ và tạo điều kiện cho cái mới tiến bộ phát triển.
Cái mới khi vừa hình thành thường:
- Còn nhỏ bé.
- Chưa hoàn thiện.
- Chưa được thừa nhận rộng rãi.
- Có thể yếu hơn cái cũ đang chiếm ưu thế.
Nếu chỉ căn cứ vào sức mạnh hiện tại thì rất dễ phủ nhận cái mới. Tuy nhiên, quan điểm phát triển cũng không đồng nghĩa với việc mọi thứ mới đều đáng được ủng hộ.
Cần phân biệt cái mới thực sự với cái chỉ mới về hình thức.
Cái mới theo nghĩa biện chứng phải là cái phù hợp với khuynh hướng phát triển khách quan, có khả năng khắc phục những hạn chế của cái cũ và tạo ra trạng thái tiến bộ hơn.
Vì thế, thái độ đúng đắn là không bảo thủ trước cái mới nhưng cũng không chạy theo cái mới một cách thiếu căn cứ.
3.6. Phải kế thừa những yếu tố tích cực của cái cũ
Phát triển không có nghĩa là phủ định hoàn toàn quá khứ. Cái mới thường xuất hiện trên cơ sở kế thừa có chọn lọc những yếu tố tích cực của cái cũ, loại bỏ những nội dung không còn phù hợp và cải tạo những yếu tố còn giá trị.
Ví dụ, khi đổi mới phương pháp giảng dạy, không nhất thiết phải loại bỏ toàn bộ phương pháp truyền thống. Những ưu điểm như tính hệ thống, sự hướng dẫn trực tiếp của giảng viên vẫn có thể được giữ lại, đồng thời kết hợp với công nghệ, học liệu số và những hình thức tương tác mới.
Trong xây dựng pháp luật cũng vậy, một đạo luật mới không nhất thiết xóa bỏ toàn bộ chế định của luật cũ. Những quy định còn phù hợp có thể được kế thừa, trong khi những bất cập được sửa đổi và các vấn đề mới được bổ sung.
Vì vậy, quan điểm phát triển chống lại cả:
- Bảo thủ, tuyệt đối hóa cái cũ.
- Phủ định sạch trơn, loại bỏ mọi yếu tố của cái cũ.
Phát triển đúng nghĩa là kế thừa và đổi mới trên cơ sở chọn lọc.
3.7. Phải chống tư tưởng bảo thủ, trì trệ nhưng đồng thời tránh nóng vội, duy ý chí
Từ những nội dung trên có thể rút ra một yêu cầu rất quan trọng của quan điểm phát triển.
Một mặt, phải chống bảo thủ, trì trệ và định kiến. Nếu điều kiện đã thay đổi nhưng vẫn giữ nguyên cách nghĩ, cách làm cũ chỉ vì thói quen thì con người có thể trở thành lực cản của sự phát triển. Mặt khác, đổi mới không đồng nghĩa với nóng vội. Phát triển là quá trình khách quan và đòi hỏi những điều kiện nhất định. Con người có thể tác động và thúc đẩy sự phát triển nhưng không thể dùng ý chí chủ quan để bỏ qua những điều kiện cần thiết.
Ví dụ, một người muốn trở thành chuyên gia trong một lĩnh vực không thể chỉ đặt mục tiêu rất cao rồi mong muốn đạt được ngay lập tức. Kiến thức, kỹ năng và kinh nghiệm cần phải được tích lũy qua một quá trình.
Do đó, thái độ phù hợp là: Chủ động thúc đẩy sự phát triển nhưng phải tôn trọng quy luật và điều kiện khách quan của sự phát triển.
Đây cũng là lý do quan điểm phát triển vừa có ý nghĩa chống bảo thủ, trì trệ, vừa giúp khắc phục chủ quan, nóng vội và duy ý chí.
4. Ví dụ vận dụng quan điểm phát triển
Có thể thấy khá rõ nội dung quan điểm phát triển qua việc đánh giá và hoàn thiện năng lực của một sinh viên. Một sinh viên năm thứ nhất có thể chưa có kiến thức chuyên môn sâu, kỹ năng nghiên cứu còn hạn chế và chưa biết vận dụng lý thuyết vào thực tế. Nếu chỉ căn cứ vào trình độ hiện tại để kết luận rằng sinh viên đó không có năng lực thì chưa phù hợp với quan điểm phát triển.
Cần đặt người học trong cả quá trình:
– Thứ nhất, xem xét sự vận động và phát triển của năng lực. Người học có tiến bộ qua từng học kỳ hay không?
– Thứ hai, xác định xu hướng phát triển. Những điểm yếu hiện tại có đang được khắc phục hay không? Người học đang hình thành thế mạnh nào?
– Thứ ba, phân chia quá trình thành từng giai đoạn. Ở giai đoạn đầu cần xây dựng kiến thức nền tảng; giai đoạn sau mới tập trung vào chuyên môn sâu và thực hành.
– Thứ tư, chấp nhận tính quanh co của quá trình phát triển. Một vài kết quả học tập chưa tốt không đồng nghĩa toàn bộ quá trình thất bại.
– Thứ năm, biết tiếp nhận cái mới. Khi phương pháp học cũ không còn hiệu quả, sinh viên cần thử cách học và công cụ mới.
– Thứ sáu, vẫn phải kế thừa những phương pháp đã chứng minh được hiệu quả thay vì thay đổi tất cả một cách máy móc.
– Thứ bảy, không bảo thủ với trình độ hiện có nhưng cũng không nóng vội mong muốn đạt kết quả lớn trong thời gian quá ngắn.
Qua ví dụ này có thể thấy, quan điểm phát triển không phải một lời khuyên chung chung rằng “hãy luôn tiến bộ”. Đây là một phương pháp xem xét sự vật có hệ thống: đặt nó trong quá trình vận động, xác định giai đoạn, nhận diện xu hướng, thấy được cái mới và lựa chọn cách tác động phù hợp với điều kiện khách quan.
Kết luận
Nội dung quan điểm phát triển trong triết học Mác – Lênin trước hết yêu cầu phải xem xét sự vật, hiện tượng trong quá trình vận động và biến đổi chứ không coi chúng là những trạng thái cố định. Trên cơ sở đó, cần phát hiện xu hướng phát triển, phân chia quá trình thành các giai đoạn để lựa chọn phương pháp tác động phù hợp, nhận thức được tính quanh co và phức tạp của sự phát triển, biết phát hiện và ủng hộ cái mới tiến bộ, đồng thời kế thừa có chọn lọc những yếu tố tích cực của cái cũ. Quan điểm phát triển còn đòi hỏi phải chống tư tưởng bảo thủ, trì trệ nhưng không được rơi vào thái độ nóng vội, chủ quan và duy ý chí. Vận dụng đúng quan điểm này giúp con người nhận thức sự vật trong tính vận động của nó, dự báo tốt hơn khả năng tương lai và lựa chọn phương pháp phù hợp để thúc đẩy những xu hướng phát triển tích cực trong thực tiễn.
Để lại một phản hồi