Hiến pháp Cộng hòa Pháp hiện hành là Hiến pháp ngày 04/10/1958, văn bản nền tảng khai sinh và tổ chức nền Đệ ngũ Cộng hòa Pháp. Khi tìm hiểu về nguồn gốc, nội dung của Hiến pháp Cộng hòa Pháp, cần đặt văn bản này trong bối cảnh đặc biệt của nước Pháp sau Chiến tranh thế giới thứ hai: nền Đệ tứ Cộng hòa thường xuyên bất ổn chính phủ; Chiến tranh Algérie làm khủng hoảng thể chế thêm trầm trọng; uy tín của Tướng Charles de Gaulle trở thành điểm tựa chính trị để tái thiết quyền lực hành pháp và lập lại sự ổn định nhà nước. Chính vì vậy, Hiến pháp năm 1958 không chỉ là một văn bản pháp lý, mà còn là lời giải thể chế cho bài toán lớn của nước Pháp: làm thế nào để vừa duy trì chế độ cộng hòa dân chủ, vừa xây dựng một bộ máy hành pháp đủ mạnh để điều hành quốc gia hiệu quả. [1] [2] [3]
1. Nguồn gốc hình thành của Hiến pháp Cộng hòa Pháp năm 1958
Nguồn gốc trực tiếp của Hiến pháp Cộng hòa Pháp năm 1958 gắn liền với sự sụp đổ của nền Đệ tứ Cộng hòa. Sau khi Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc, nước Pháp bước vào thời kỳ khôi phục đất nước, tái thiết kinh tế và tìm lại vị thế quốc tế. Hiến pháp năm 1946 thiết lập nền Đệ tứ Cộng hòa theo mô hình nghị viện, trong đó Quốc hội có vai trò rất mạnh, Chính phủ phụ thuộc nhiều vào tương quan chính trị trong nghị trường. Tuy nhiên, mô hình này nhanh chóng bộc lộ hạn chế: các liên minh cầm quyền mong manh; Chính phủ thay đổi liên tục; hành pháp thiếu ổn định; việc hoạch định chính sách dài hạn gặp nhiều khó khăn. [3]
Trong bối cảnh đó, Chiến tranh Algérie trở thành nhân tố làm khủng hoảng thể chế bùng phát. Algérie khi ấy không chỉ là một thuộc địa thông thường trong nhận thức chính trị của Pháp, mà còn gắn với vấn đề danh dự quốc gia, quân đội, cộng đồng người Pháp tại Algérie và tương lai của đế chế thuộc địa. Ngày 13/5/1958, khủng hoảng tại Algérie và sức ép từ quân đội, các lực lượng chính trị ủng hộ Algérie thuộc Pháp đã đẩy nền Đệ tứ Cộng hòa vào tình thế nguy hiểm. Theo Élysée, Hiến pháp năm 1958 ra đời “giữa một cuộc khủng hoảng”, trong bối cảnh Chiến tranh Algérie và cuộc đảo chính quân sự ngày 13/5 bộc lộ những giới hạn của bản Hiến pháp trước đó. [2]
Trong tình thế ấy, Tướng Charles de Gaulle được mời trở lại nắm quyền. Ngày 01/6/1958, Quốc hội trao quyền cho de Gaulle làm Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng của nền Đệ tứ Cộng hòa. De Gaulle đưa ra chương trình khôi phục sự ổn định của Nhà nước, trong đó việc xây dựng một bản Hiến pháp mới là nội dung trung tâm. Chính phủ do de Gaulle lãnh đạo được trao thẩm quyền chuẩn bị dự thảo Hiến pháp mới trên cơ sở các nguyên tắc do Quốc hội đặt ra. [7]
Về mặt tư tưởng lập hiến, Hiến pháp năm 1958 là sự kết hợp giữa hai định hướng lớn. Một mặt, Michel Debré, nhân vật có vai trò quan trọng trong việc soạn thảo Hiến pháp, muốn “hợp lý hóa” chế độ nghị viện, làm cho trách nhiệm của Chính phủ trước Quốc hội được đặt trong những điều kiện nghiêm ngặt hơn, tránh tình trạng Quốc hội dễ dàng làm sụp đổ Chính phủ như trước. Mặt khác, Charles de Gaulle mong muốn xây dựng một Tổng thống có vị trí cao hơn, đủ uy tín và thẩm quyền để bảo đảm sự liên tục của Nhà nước, làm trọng tài giữa các quyền lực công và đại diện cho lợi ích quốc gia lâu dài. [2] [3]
Bản Hiến pháp mới được nhân dân Pháp thông qua bằng trưng cầu dân ý ngày 28/9/1958 và được ban hành ngày 04/10/1958. Theo Sénat, Hiến pháp nền Đệ ngũ Cộng hòa được nhân dân Pháp thông qua bằng trưng cầu dân ý ngày 28/9/1958, sau đó được Tổng thống Cộng hòa ban hành ngày 04/10/1958 và công bố trên Công báo ngày 05/10/1958. [4]
Như vậy, nguồn gốc của Hiến pháp Cộng hòa Pháp không thể tách rời ba yếu tố: khủng hoảng của chế độ nghị viện dưới nền Đệ tứ Cộng hòa; tác động trực tiếp của Chiến tranh Algérie và sự kiện 13/5/1958; vai trò của Charles de Gaulle và Michel Debré trong việc thiết kế một mô hình cộng hòa mới, trong đó hành pháp được củng cố mạnh mẽ hơn nhưng vẫn nằm trong khuôn khổ dân chủ, pháp quyền và chủ quyền nhân dân.
2. Bản chất, vị trí và tinh thần của Hiến pháp Cộng hòa Pháp
Về bản chất, Hiến pháp Cộng hòa Pháp năm 1958 là đạo luật cơ bản tổ chức nền Đệ ngũ Cộng hòa. Văn bản này xác lập các nguyên tắc nền tảng của quốc gia; quy định chủ quyền, quyền lực công, địa vị của Tổng thống, Chính phủ, Nghị viện, Hội đồng Hiến pháp, cơ quan tư pháp, các cộng đồng lãnh thổ, Liên minh châu Âu và thủ tục sửa đổi Hiến pháp. Élysée khẳng định Hiến pháp ngày 04/10/1958 là văn bản điều chỉnh tổ chức chính trị của nền Đệ ngũ Cộng hòa. [2]
Tinh thần nổi bật nhất của Hiến pháp năm 1958 là xây dựng một chế độ cộng hòa ổn định hơn so với Đệ tứ Cộng hòa. Nếu nền Đệ tứ Cộng hòa bị xem là quá lệ thuộc vào nghị trường, khiến Chính phủ dễ bị lật đổ thì nền Đệ ngũ Cộng hòa muốn thiết lập một cơ chế cân bằng mới: Nghị viện vẫn giữ vai trò lập pháp và giám sát; Chính phủ vẫn chịu trách nhiệm trước Nghị viện; nhưng Tổng thống và Chính phủ có nhiều công cụ mạnh hơn để bảo đảm điều hành quốc gia liên tục. [2] [3]
Điều 1 của Hiến pháp xác định Pháp là một nước Cộng hòa “không thể chia cắt, thế tục, dân chủ và xã hội”; bảo đảm bình đẳng trước pháp luật cho mọi công dân, không phân biệt nguồn gốc, chủng tộc hay tôn giáo; tôn trọng mọi tín ngưỡng; và tổ chức của nước Cộng hòa là phi tập trung. Đây là quy định có ý nghĩa nền tảng, thể hiện đồng thời bốn đặc trưng lớn của Cộng hòa Pháp: tính thống nhất lãnh thổ; nguyên tắc thế tục; chế độ dân chủ; và định hướng xã hội. [5]
Một điểm rất quan trọng là Hiến pháp năm 1958 không đứng một mình. Lời nói đầu của Hiến pháp khẳng định nhân dân Pháp gắn bó với các quyền con người và nguyên tắc chủ quyền quốc gia được xác định trong Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền năm 1789, được xác nhận và bổ sung bởi Lời nói đầu Hiến pháp năm 1946, cùng các quyền và nghĩa vụ được xác định trong Hiến chương Môi trường năm 2004. [2] [6]
Chính từ đó hình thành khái niệm khối hiến pháp trong pháp luật Pháp. Légifrance trình bày các văn bản nền tảng trong phần “Constitution” gồm: Hiến pháp ngày 04/10/1958; Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền năm 1789; Lời nói đầu Hiến pháp ngày 27/10/1946; và Hiến chương Môi trường. [6] Điều này cho thấy nội dung hiến định của Pháp không chỉ nằm trong các điều khoản của Hiến pháp năm 1958, mà còn bao gồm các văn bản lịch sử có giá trị hiến pháp về quyền con người, quyền xã hội và bảo vệ môi trường.
Từ góc độ khoa học pháp lý, Hiến pháp Cộng hòa Pháp là một mô hình đặc biệt vì nó không thuần túy là chế độ tổng thống, cũng không phải chế độ đại nghị cổ điển. Nền Đệ ngũ Cộng hòa thường được nhìn nhận như một mô hình bán tổng thống, trong đó Tổng thống có vị trí rất mạnh, nhất là khi có đa số nghị viện ủng hộ; nhưng Chính phủ vẫn do Thủ tướng đứng đầu và vẫn chịu trách nhiệm trước Nghị viện. Đây là cấu trúc vừa kế thừa truyền thống cộng hòa nghị viện, vừa sửa chữa tình trạng bất ổn của chế độ nghị viện thuần túy trước năm 1958.
3. Nội dung cơ bản của Hiến pháp Cộng hòa Pháp
Hiến pháp Cộng hòa Pháp năm 1958 có kết cấu gồm Lời nói đầu và nhiều thiên, quy định về chủ quyền, Tổng thống, Chính phủ, Nghị viện, quan hệ giữa Nghị viện và Chính phủ, điều ước quốc tế, Hội đồng Hiến pháp, quyền tư pháp, trách nhiệm hình sự của thành viên Chính phủ, Hội đồng Kinh tế – Xã hội – Môi trường, Người bảo vệ quyền, các cộng đồng lãnh thổ, New Caledonia, Cộng đồng Pháp ngữ, Liên minh châu Âu và sửa đổi Hiến pháp. Trên trang Élysée, bản Hiến pháp được trình bày theo các mục từ Lời nói đầu đến các thiên về chủ quyền, Tổng thống, Chính phủ, Nghị viện, Hội đồng Hiến pháp, quyền tư pháp, các cộng đồng lãnh thổ, Liên minh châu Âu và sửa đổi Hiến pháp. [2]
Trước hết, Lời nói đầu là phần có ý nghĩa đặc biệt. Lời nói đầu không chỉ là một đoạn văn mang tính biểu tượng, mà còn mở cánh cửa để các văn bản lịch sử như Tuyên ngôn 1789, Lời nói đầu Hiến pháp 1946 và Hiến chương Môi trường 2004 trở thành nền tảng hiến định. Tuyên ngôn 1789 nhấn mạnh tự do, bình đẳng, quyền sở hữu, an toàn, chống áp bức, chủ quyền quốc gia và nguyên tắc luật là biểu hiện của ý chí chung. Lời nói đầu Hiến pháp 1946 bổ sung các quyền kinh tế – xã hội như quyền lao động, quyền đình công, quyền được bảo vệ sức khỏe, an sinh, giáo dục và bình đẳng nam nữ. Hiến chương Môi trường 2004 đưa quyền sống trong môi trường cân bằng, lành mạnh và nghĩa vụ bảo vệ môi trường vào không gian hiến định. [2] [6]
Thứ hai, nội dung về chủ quyền được quy định ngay ở phần đầu của Hiến pháp. Điều 2 xác định ngôn ngữ của Cộng hòa là tiếng Pháp; quốc kỳ là cờ tam tài xanh – trắng – đỏ; quốc ca là La Marseillaise; khẩu hiệu của Cộng hòa là “Tự do, Bình đẳng, Bác ái”; và nguyên tắc của Cộng hòa là chính quyền của dân, do dân và vì dân. Điều 3 quy định chủ quyền quốc gia thuộc về nhân dân, được thực hiện thông qua đại diện và trưng cầu dân ý; bầu cử có thể trực tiếp hoặc gián tiếp nhưng luôn phổ thông, bình đẳng và bỏ phiếu kín. [2]
Thứ ba, chế định Tổng thống Cộng hòa là một trong những nội dung trung tâm của Hiến pháp năm 1958. Điều 5 quy định Tổng thống bảo đảm sự tôn trọng Hiến pháp; thông qua vai trò trọng tài, bảo đảm hoạt động bình thường của các quyền lực công và sự liên tục của Nhà nước; đồng thời là người bảo đảm độc lập quốc gia, toàn vẹn lãnh thổ và việc tôn trọng các điều ước. Đây là quy định thể hiện rõ tư tưởng lập hiến của de Gaulle: Tổng thống không chỉ là nguyên thủ nghi lễ, mà là trụ cột ổn định của thể chế. [2]
Tổng thống có các thẩm quyền quan trọng như bổ nhiệm Thủ tướng; bổ nhiệm các thành viên khác của Chính phủ theo đề nghị của Thủ tướng; chủ trì Hội đồng Bộ trưởng; ban hành luật; yêu cầu Nghị viện thảo luận lại một đạo luật; tổ chức trưng cầu dân ý trong một số trường hợp; giải tán Quốc hội sau khi tham khảo ý kiến Thủ tướng và Chủ tịch hai viện; là Tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang; và trong tình huống đặc biệt theo Điều 16, có thể áp dụng các biện pháp cần thiết khi các thiết chế của Cộng hòa, độc lập quốc gia, toàn vẹn lãnh thổ hoặc việc thực hiện cam kết quốc tế bị đe dọa nghiêm trọng, tức thời, đồng thời hoạt động bình thường của các quyền lực công bị gián đoạn. [2]
Thứ tư, chế định Chính phủ được thiết kế nhằm bảo đảm khả năng điều hành thực tế của quốc gia. Điều 20 quy định Chính phủ quyết định và chỉ đạo chính sách của quốc gia; có bộ máy hành chính và lực lượng vũ trang; chịu trách nhiệm trước Nghị viện theo các điều kiện và thủ tục của Hiến pháp. Điều 21 quy định Thủ tướng chỉ đạo hoạt động của Chính phủ; chịu trách nhiệm về quốc phòng; bảo đảm thi hành pháp luật; có quyền ban hành quy phạm dưới luật và bổ nhiệm vào các chức vụ dân sự, quân sự trong phạm vi nhất định. [2]
Điểm đáng chú ý là quan hệ giữa Tổng thống và Thủ tướng trong nền Đệ ngũ Cộng hòa phụ thuộc nhiều vào tương quan chính trị. Khi Tổng thống có đa số trong Quốc hội, Tổng thống thường nắm vai trò định hướng chính trị nổi bật. Khi đa số Quốc hội thuộc phe đối lập, nước Pháp có thể rơi vào tình trạng “chung sống chính trị”, trong đó Thủ tướng và Chính phủ nắm vai trò lớn hơn trong chính sách nội trị. Dù Hiến pháp không dùng thuật ngữ này, thực tiễn chính trị Pháp đã làm cho cơ chế bán tổng thống trở nên linh hoạt.
Thứ năm, Nghị viện gồm Quốc hội và Thượng viện. Điều 24 quy định Nghị viện thông qua luật, giám sát hoạt động của Chính phủ và đánh giá chính sách công. Quốc hội được bầu bằng phổ thông đầu phiếu trực tiếp, còn Thượng viện được bầu bằng phổ thông đầu phiếu gián tiếp và bảo đảm đại diện cho các cộng đồng lãnh thổ của Cộng hòa. [2]
Một nét đặc sắc của Hiến pháp năm 1958 là “nghị viện hợp lý hóa”. Điều này thể hiện ở việc Hiến pháp giới hạn phạm vi luật thuộc thẩm quyền của Nghị viện; trao cho Chính phủ quyền chủ động đáng kể trong chương trình nghị sự; quy định chặt chẽ thủ tục bỏ phiếu bất tín nhiệm; và cho phép Chính phủ trong một số điều kiện sử dụng các công cụ hiến định để thúc đẩy thông qua chính sách. Cách thiết kế này nhằm tránh tình trạng bất ổn chính phủ như dưới nền Đệ tứ Cộng hòa. [3]
Thứ sáu, quan hệ giữa Nghị viện và Chính phủ là một trục nội dung quan trọng. Hiến pháp vừa quy định Chính phủ chịu trách nhiệm trước Nghị viện, vừa thiết kế các hàng rào để việc lật đổ Chính phủ không diễn ra quá dễ dàng. Đây là điểm khác biệt rõ giữa nền Đệ ngũ Cộng hòa và nền Đệ tứ Cộng hòa. Hành pháp được tăng cường nhưng không bị tách hoàn toàn khỏi cơ chế kiểm soát nghị viện. [2] [3]
Thứ bảy, Hội đồng Hiến pháp là thiết chế bảo hiến đặc trưng của nền Đệ ngũ Cộng hòa. Hội đồng Hiến pháp được thành lập bởi Hiến pháp năm 1958 và có nhiều thẩm quyền, trong đó có kiểm soát tính hợp hiến của luật, giám sát bầu cử, trưng cầu dân ý và xử lý một số vấn đề hiến định quan trọng. [8] Theo Điều 61, các đạo luật tổ chức, một số dự luật trước trưng cầu dân ý và quy chế hoạt động của hai viện phải được chuyển đến Hội đồng Hiến pháp để xem xét tính hợp hiến trước khi có hiệu lực; các đạo luật khác cũng có thể được chuyển đến Hội đồng Hiến pháp bởi các chủ thể được Hiến pháp quy định. [2]
Đặc biệt, sau cải cách năm 2008, Điều 61-1 cho phép trong một vụ việc đang được xét xử, nếu có lập luận rằng một quy định pháp luật xâm phạm quyền và tự do được Hiến pháp bảo đảm, vấn đề có thể được chuyển lên Hội đồng Hiến pháp thông qua Hội đồng Nhà nước hoặc Tòa phá án. Cơ chế này thường được biết đến với tên gọi “vấn đề ưu tiên về tính hợp hiến”, giúp quyền hiến định có khả năng được bảo vệ mạnh mẽ hơn trong đời sống tư pháp. [2]
Thứ tám, quyền tư pháp được quy định trong Hiến pháp với nguyên tắc quan trọng: Tổng thống là người bảo đảm sự độc lập của quyền tư pháp và được Hội đồng Tư pháp tối cao hỗ trợ. Hiến pháp cũng quy định thẩm phán không thể bị bãi nhiệm tùy tiện, không ai bị giam giữ tùy tiện, quyền tư pháp là người bảo vệ tự do cá nhân và không ai bị kết án tử hình. [2]
Thứ chín, các cộng đồng lãnh thổ thể hiện nguyên tắc phi tập trung trong tổ chức nhà nước Pháp. Điều 1 đã khẳng định tổ chức của Cộng hòa là phi tập trung. Các quy định về cộng đồng lãnh thổ cho phép địa phương có địa vị và thẩm quyền nhất định trong khuôn khổ một nước Cộng hòa thống nhất, không thể chia cắt. Đây là sự dung hòa giữa truyền thống nhà nước đơn nhất mạnh của Pháp với yêu cầu quản trị hiện đại, gần dân và đa dạng lãnh thổ. [5]
Thứ mười, nội dung về Liên minh châu Âu phản ánh sự thích ứng của Hiến pháp Pháp với tiến trình hội nhập châu Âu. Một phần riêng của Hiến pháp quy định về Liên minh châu Âu, cho thấy chủ quyền quốc gia trong thời hiện đại không còn chỉ được hiểu trong phạm vi quốc gia khép kín, mà còn gắn với các cam kết quốc tế, điều ước và cơ chế pháp lý chung của châu Âu. [2]
4. Các giá trị nền tảng trong Hiến pháp Cộng hòa Pháp
Giá trị đầu tiên của Hiến pháp Cộng hòa Pháp là chủ quyền nhân dân. Từ Tuyên ngôn 1789 đến Hiến pháp 1958, tư tưởng xuyên suốt của pháp luật hiến pháp Pháp là quyền lực chính trị không thuộc về vua, quý tộc, quân đội hay một nhóm xã hội riêng biệt, mà thuộc về quốc gia, nhân dân. Điều 3 của Hiến pháp 1958 quy định chủ quyền quốc gia thuộc về nhân dân, được thực hiện thông qua đại diện và trưng cầu dân ý. [2]
Giá trị thứ hai là tự do, bình đẳng, bác ái. Đây không chỉ là khẩu hiệu chính trị, mà còn là tinh thần định hình bản sắc Cộng hòa Pháp. Tự do thể hiện ở hệ thống quyền con người, quyền công dân và giới hạn quyền lực nhà nước; bình đẳng thể hiện ở nguyên tắc mọi công dân bình đẳng trước pháp luật; bác ái thể hiện ở yếu tố xã hội của nền Cộng hòa, gắn với các quyền kinh tế – xã hội và trách nhiệm đoàn kết trong cộng đồng quốc gia. [2] [5]
Giá trị thứ ba là thế tục. Điều 1 xác định Pháp là một nước Cộng hòa thế tục và tôn trọng mọi tín ngưỡng. Nguyên tắc này phản ánh truyền thống laïcité của Pháp, theo đó nhà nước không đồng nhất với một tôn giáo cụ thể, đồng thời bảo đảm tự do tín ngưỡng trong khuôn khổ trật tự cộng hòa. [5]
Giá trị thứ tư là nhà nước pháp quyền và kiểm soát quyền lực. Hiến pháp năm 1958 không chỉ trao quyền cho các cơ quan nhà nước, mà còn xác lập giới hạn, thủ tục và cơ chế kiểm soát. Hội đồng Hiến pháp, tư pháp độc lập, trách nhiệm của Chính phủ trước Nghị viện, cơ chế trưng cầu dân ý, thủ tục sửa đổi Hiến pháp đều là những công cụ nhằm bảo đảm quyền lực nhà nước được thực hiện trong khuôn khổ pháp lý. [2] [8]
Giá trị thứ năm là ổn định thể chế. Đây là mục tiêu rất rõ của Hiến pháp năm 1958. So với nền Đệ tứ Cộng hòa, nền Đệ ngũ Cộng hòa đã tạo ra một hành pháp mạnh hơn, Tổng thống có vị trí nổi bật hơn và Chính phủ khó bị lật đổ tùy tiện hơn. Nhờ đó, nước Pháp có thể duy trì tính liên tục trong chính sách đối nội, đối ngoại và quốc phòng. [2] [3]
Giá trị thứ sáu là khả năng thích ứng. Hiến pháp năm 1958 đã trải qua nhiều lần sửa đổi để phù hợp với sự phát triển của đời sống chính trị, xã hội và pháp lý. Vie-publique có chuyên mục riêng hệ thống hóa các lần sửa đổi Hiến pháp năm 1958, cho thấy văn bản này không bất biến, mà luôn được điều chỉnh trước những yêu cầu mới của thời đại. [9]
5. Ý nghĩa của Hiến pháp Cộng hòa Pháp trong lịch sử lập hiến hiện đại
Hiến pháp năm 1958 có ý nghĩa rất lớn không chỉ đối với nước Pháp, mà còn đối với khoa học luật hiến pháp so sánh. Trước hết, văn bản này đã tạo ra một mô hình cộng hòa ổn định sau nhiều thập niên Pháp trải qua biến động chính trị, chiến tranh, khủng hoảng thuộc địa và bất ổn nội các. Nếu các nền Cộng hòa trước đó thường nghiêng mạnh về nghị viện thì nền Đệ ngũ Cộng hòa xây dựng một cấu trúc hành pháp mạnh, có Tổng thống giữ vai trò trọng tâm trong bảo đảm sự liên tục của Nhà nước. [2] [3]
Thứ hai, Hiến pháp năm 1958 là một ví dụ điển hình về sự kết hợp giữa truyền thống và cải cách. Nó không phủ nhận các giá trị của Cách mạng Pháp năm 1789, không cắt đứt với các quyền xã hội của Hiến pháp năm 1946, cũng không đứng ngoài các vấn đề hiện đại như môi trường và hội nhập châu Âu. Ngược lại, Hiến pháp 1958 đặt những di sản ấy vào một cấu trúc thể chế mới, phù hợp hơn với yêu cầu điều hành quốc gia hiện đại. [2] [6]
Thứ ba, Hiến pháp Cộng hòa Pháp cho thấy vai trò quan trọng của thiết kế thể chế trong ổn định chính trị. Một quốc gia có truyền thống dân chủ lâu đời vẫn có thể rơi vào khủng hoảng nếu cơ chế tổ chức quyền lực không phù hợp. Việc sửa đổi cấu trúc quan hệ giữa Tổng thống, Chính phủ và Nghị viện đã giúp nước Pháp khắc phục tình trạng thay đổi nội các liên tục, đồng thời duy trì khuôn khổ cộng hòa dân chủ. [2] [3]
Thứ tư, mô hình Hội đồng Hiến pháp của Pháp có ảnh hưởng đáng kể đến tư duy bảo hiến hiện đại. Ban đầu, Hội đồng Hiến pháp được thiết kế chủ yếu như một cơ quan kiểm soát ranh giới giữa lập pháp và hành pháp. Tuy nhiên, theo thời gian, đặc biệt thông qua việc mở rộng kiểm soát quyền và tự do, Hội đồng Hiến pháp trở thành một thiết chế quan trọng trong bảo vệ giá trị hiến định. [8]
Thứ năm, Hiến pháp năm 1958 thể hiện rõ sự phức tạp của chủ quyền trong thời hiện đại. Chủ quyền vẫn thuộc về nhân dân Pháp nhưng việc thực hiện chủ quyền phải tương thích với điều ước quốc tế, Liên minh châu Âu, các quyền con người phổ quát, các cam kết môi trường và hệ thống pháp lý xuyên quốc gia. Điều này làm cho Hiến pháp Pháp trở thành một văn bản vừa mang tính dân tộc sâu sắc, vừa mở ra không gian pháp lý quốc tế và châu Âu. [2]
Kết luận
Tóm lại, Hiến pháp Cộng hòa Pháp năm 1958 ra đời từ cuộc khủng hoảng sâu sắc của nền Đệ tứ Cộng hòa, đặc biệt trong bối cảnh Chiến tranh Algérie và sự kiện 13/5/1958. Dưới vai trò của Charles de Gaulle và Michel Debré, bản Hiến pháp này đã thiết lập nền Đệ ngũ Cộng hòa với mục tiêu trung tâm là củng cố hành pháp, ổn định chính phủ, duy trì nguyên tắc cộng hòa dân chủ và bảo đảm chủ quyền nhân dân. Nội dung của Hiến pháp bao quát các vấn đề nền tảng như chủ quyền quốc gia, vị trí Tổng thống, Chính phủ, Nghị viện, Hội đồng Hiến pháp, tư pháp, cộng đồng lãnh thổ, hội nhập châu Âu và thủ tục sửa đổi Hiến pháp. Với việc gắn kết Hiến pháp 1958 với Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền năm 1789, Lời nói đầu Hiến pháp 1946 và Hiến chương Môi trường 2004, pháp luật hiến pháp Pháp vừa bảo tồn di sản cách mạng, vừa thích ứng với các yêu cầu hiện đại về dân chủ, quyền con người, pháp quyền, môi trường và hội nhập quốc tế.
Danh mục tài liệu tham khảo
[1] Constitution of 4 October 1958, Conseil constitutionnel, https://www.conseil-constitutionnel.fr/en/constitution-of-4-october-1958, truy cập ngày 26/6/2026.
[2] The Constitution of the Fifth Republic, Élysée, https://www.elysee.fr/en/french-presidency/constitution-of-4-october-1958, truy cập ngày 26/6/2026.
[3] La Constitution de 1958 et l’instauration de la Ve République, Assemblée nationale, https://www.assemblee-nationale.fr/dyn/histoire-et-patrimoine/cinquieme-republique/la-constitution-de-1958-et-l-instauration-de-la-ve-republique, truy cập ngày 26/6/2026.
[4] Constitution du 4 octobre 1958 – Texte originel, Sénat, https://www.senat.fr/connaitre-le-senat/evenements-et-manifestations-culturelles/les-revisions-de-la-constitution/constitution-du-4-octobre-1958-texte-originel.html, truy cập ngày 26/6/2026.
[5] Constitution du 4 octobre 1958, Légifrance, https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000000571356/, truy cập ngày 26/6/2026.
[6] Constitution, Légifrance, https://www.legifrance.gouv.fr/contenu/menu/droit-national-en-vigueur/constitution, truy cập ngày 26/6/2026.
[7] La petite histoire de la Constitution du 4 octobre 1958, info.gouv.fr, https://www.info.gouv.fr/actualite/la-petite-histoire-de-la-constitution-du-4-octobre-1958, truy cập ngày 26/6/2026.
[8] Constitutional Council, Conseil constitutionnel, https://www.conseil-constitutionnel.fr/en/landing/3, truy cập ngày 26/6/2026.
[9] Chronologie: les révisions de la Constitution de 1958, Vie-publique.fr, https://www.vie-publique.fr/eclairage/20139-chronologie-les-revisions-de-la-constitution-de-1958, truy cập ngày 26/6/2026.
Để lại một phản hồi