Ý nghĩa phương pháp luận của nguyên lý về sự phát triển

[Hocluat.vn] Ý nghĩa phương pháp luận của nguyên lý về sự phát triển thể hiện ở việc nguyên lý này cung cấp cơ sở lý luận để hình thành quan điểm phát triển trong nhận thức và hoạt động thực tiễn. Theo phép biện chứng duy vật, sự vật và hiện tượng không tồn tại một cách cố định, bất biến mà luôn nằm trong quá trình vận động, biến đổi và phát triển. Vì vậy, muốn nhận thức đúng và tác động có hiệu quả vào sự vật, con người không thể chỉ xem xét trạng thái hiện tại mà phải đặt nó trong cả quá trình hình thành, vận động, những bước quanh co và xu hướng phát triển trong tương lai.

1. Nguyên lý về sự phát triển là gì?

Trong Triết học Mác – Lênin, phát triển là phạm trù triết học dùng để chỉ quá trình vận động theo khuynh hướng đi lên, từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn. Trong quá trình đó xuất hiện những tính quy định mới về chất, cái mới hình thành trên cơ sở cái cũ và làm cho sự vật chuyển sang một trạng thái phát triển cao hơn.

Phát triển là một hình thức của vận động nhưng không phải mọi vận động đều là phát triển. Vận động bao gồm mọi sự biến đổi nói chung, trong khi phát triển chỉ những biến đổi có khuynh hướng đi lên và làm xuất hiện cái mới.

Theo quan điểm biện chứng, quá trình phát triển cũng không diễn ra theo một đường thẳng đơn giản. Nó có thể diễn ra quanh co, phức tạp, có những thời kỳ phát triển nhanh, chậm hoặc thậm chí xuất hiện những bước thụt lùi tương đối. Điều quan trọng là phải xem xét toàn bộ quá trình để xác định được khuynh hướng vận động chủ đạo của sự vật. Giáo trình Triết học Mác – Lênin nhấn mạnh chính yêu cầu phải đặt sự vật ở trạng thái động, nhìn thấy cả biến đổi đi lên lẫn những bước thụt lùi và từ đó khái quát xu hướng chính.

Từ nội dung trên, nguyên lý về sự phát triển trở thành cơ sở lý luận trực tiếp để hình thành quan điểm phát triển trong hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn.

2. Quan điểm phát triển là gì?

Quan điểm phát triển là yêu cầu phương pháp luận được rút ra từ nguyên lý về sự phát triển, đòi hỏi khi nhận thức hoặc giải quyết một vấn đề phải xem xét sự vật trong quá trình vận động, biến đổi và phát triển của chính nó.

Điều đó có nghĩa là không chỉ đặt câu hỏi: “Sự vật hiện nay đang như thế nào?” mà còn phải xem xét:

• Sự vật đã hình thành như thế nào?
• Nó đang vận động và biến đổi ra sao?
• Những mâu thuẫn nào đang tồn tại trong nó?
• Khả năng phát triển tiếp theo là gì?
• Xu hướng nào đang giữ vai trò chủ đạo?
• Cái gì đang mất đi và cái gì đang hình thành?
• Cần tác động như thế nào để thúc đẩy khuynh hướng tích cực?

Như vậy, quan điểm phát triển đối lập với cách nhìn tĩnh tại, bảo thủ và siêu hình, tức chỉ nhìn sự vật như cái đang tồn tại trước mắt rồi coi trạng thái đó là cố định.

Ví dụ: Đánh giá năng lực một sinh viên không thể chỉ căn cứ vào một bài kiểm tra ở thời điểm hiện tại mà cần xem cả quá trình học tập, khả năng tiến bộ và những điều kiện có thể giúp người đó phát triển trong tương lai; Trong quản lý cũng vậy, một mô hình từng hoạt động hiệu quả không có nghĩa sẽ phù hợp trong mọi giai đoạn. Khi điều kiện khách quan thay đổi, phương pháp quản lý cũng cần được điều chỉnh.

Chính từ cách nhìn đó, ý nghĩa phương pháp luận của nguyên lý về sự phát triển được thể hiện qua nhiều yêu cầu cụ thể.

3. Ý nghĩa phương pháp luận của nguyên lý về sự phát triển

Ý nghĩa phương pháp luận rút ra từ nguyên lý về sự phát triển trong triết học Mác – Lênin yêu cầu chúng ta phải áp dụng các quan điểm cốt lõi sau trong nhận thức và hoạt động thực tiễn.

3.1. Phải xem xét sự vật trong trạng thái vận động và phát triển

Yêu cầu đầu tiên và quan trọng nhất của quan điểm phát triển là không xem xét sự vật như một trạng thái bất biến.

Khi nghiên cứu một sự vật hay hiện tượng, phải đặt nó trong quá trình hình thành, vận động, biến đổi và chuyển hóa. Nếu chỉ nhìn vào trạng thái hiện tại, chúng ta mới thấy được một lát cắt của sự vật mà chưa thể hiểu đầy đủ bản chất và khả năng phát triển của nó.

Chẳng hạn, khi nghiên cứu một hệ thống pháp luật, không nên chỉ xem các quy định đang có hiệu lực mà còn phải tìm hiểu quá trình hình thành, những lần sửa đổi, các vấn đề thực tiễn đang đặt ra và khả năng tiếp tục hoàn thiện trong tương lai.

Tương tự, khi đánh giá một doanh nghiệp, không thể chỉ dựa vào doanh thu của một năm. Cần xem xét xu hướng thị trường, năng lực quản trị, công nghệ, nguồn nhân lực và khả năng thích ứng với sự thay đổi.

Vì vậy, quan điểm phát triển giúp con người tránh cách nhìn phiến diện về thời gian, tức tuyệt đối hóa trạng thái hiện tại của sự vật.

3.2. Phải thấy được xu hướng phát triển trong tương lai của sự vật

Quan điểm phát triển không chỉ yêu cầu biết sự vật đang tồn tại như thế nào mà còn phải nhận diện được khả năng và khuynh hướng phát triển của nó.

Trong cùng một sự vật có thể đồng thời tồn tại nhiều xu hướng khác nhau: có yếu tố đang phát triển, có yếu tố đang suy giảm; có cái mới đang hình thành nhưng còn yếu, trong khi cái cũ tuy đang mất dần vai trò nhưng vẫn còn chiếm ưu thế.

Do đó, nhiệm vụ của nhận thức khoa học là phải phân tích các biến đổi khác nhau để xác định xu hướng nào là cơ bản, chủ đạo và có triển vọng phát triển lâu dài.

Điều này có ý nghĩa rất lớn trong hoạt động thực tiễn.

Nếu chỉ nhìn vào sức mạnh hiện tại, người ta có thể đánh giá thấp một nhân tố mới vì lúc đầu nó còn nhỏ bé, chưa hoàn thiện. Ngược lại, một yếu tố cũ có thể đang chiếm ưu thế nhưng không còn phù hợp với xu hướng phát triển lâu dài.

Ví dụ, một công nghệ mới khi mới xuất hiện có thể có chi phí cao và chưa thuận tiện bằng công nghệ truyền thống. Nhưng nếu nó phù hợp hơn với nhu cầu xã hội và có khả năng tiếp tục hoàn thiện thì cần xem xét tiềm năng phát triển, thay vì chỉ so sánh trạng thái hiện tại.

Như vậy, quan điểm phát triển còn có giá trị dự báo, giúp con người chủ động hơn trong nhận thức và hành động.

3.3. Phải nhận thức tính quanh co, phức tạp của quá trình phát triển

Một nội dung đặc biệt quan trọng là không được hiểu phát triển một cách đơn giản rằng sự vật cứ liên tục tiến lên theo đường thẳng.

Trong thực tế, quá trình phát triển có thể bao gồm:

• Những giai đoạn phát triển nhanh.
• Những giai đoạn phát triển chậm.
• Những thời kỳ trì trệ.
• Những bước thụt lùi tạm thời.
• Những mâu thuẫn và khó khăn mới xuất hiện.

Vì vậy, một bước lùi nhất thời không nhất thiết đồng nghĩa với việc xu hướng phát triển chung đã bị đảo ngược.

Ví dụ, một người đang học tập tốt có thể có một giai đoạn kết quả giảm sút. Nếu chỉ căn cứ vào giai đoạn đó để kết luận năng lực của người này đang suy thoái hoàn toàn thì sẽ thiếu khách quan.

Điều cần thiết là phải xem xét toàn bộ quá trình, phân tích nguyên nhân của bước lùi và xác định xem xu hướng chủ đạo có còn tiếp tục hay không.

Nhận thức được tính quanh co và phức tạp của phát triển giúp con người không bi quan trước khó khăn nhất thời, đồng thời cũng tránh chủ quan cho rằng mọi quá trình phát triển đều tự động diễn ra thuận lợi.

3.4. Phải phân chia quá trình phát triển thành từng giai đoạn để có cách tác động phù hợp

Giáo trình Triết học Mác – Lênin nhấn mạnh rằng khi xem xét sự vật theo quan điểm phát triển cần biết phân chia quá trình phát triển thành những giai đoạn, từ đó xác định phương pháp nhận thức và cách tác động phù hợp.

Đây là một yêu cầu có ý nghĩa thực tiễn rất lớn.

Một sự vật ở những giai đoạn khác nhau thường có:

• Đặc điểm khác nhau.
• Mâu thuẫn khác nhau.
• Điều kiện phát triển khác nhau.
• Những nhiệm vụ cần giải quyết khác nhau.

Do đó, không thể sử dụng một phương pháp duy nhất cho toàn bộ quá trình.

Ví dụ, trong học tập, phương pháp dành cho người mới bắt đầu phải khác với người đã có kiến thức chuyên sâu. Người mới cần tập trung xây dựng nền tảng, trong khi người ở trình độ cao hơn có thể tập trung nghiên cứu, phản biện và giải quyết những vấn đề phức tạp.

Trong quản lý doanh nghiệp cũng vậy, cách quản trị một doanh nghiệp mới thành lập không thể hoàn toàn giống với doanh nghiệp đã có hàng nghìn lao động.

Vì vậy, quan điểm phát triển đòi hỏi phải lựa chọn giải pháp phù hợp với từng giai đoạn cụ thể, thay vì áp dụng máy móc một phương pháp trong mọi hoàn cảnh.

3.5. Phải biết phát hiện và ủng hộ cái mới phù hợp với quy luật phát triển

Phát triển gắn với sự xuất hiện của cái mới. Vì vậy, một yêu cầu quan trọng của quan điểm phát triển là phải biết phát hiện, tôn trọng và tạo điều kiện cho những nhân tố mới tiến bộ phát triển.

Cái mới khi vừa xuất hiện thường có một số đặc điểm:

• Chưa hoàn thiện.
• Chưa phổ biến.
• Có thể còn yếu hơn cái cũ.
• Dễ gặp sự phản đối do thói quen hoặc lợi ích gắn với cái cũ.

Nếu chỉ căn cứ vào sức mạnh hiện tại để đánh giá, người ta có thể bỏ qua những nhân tố có khả năng phát triển trong tương lai. Do đó, cần có thái độ ủng hộ cái mới phù hợp với quy luật khách quan, tạo điều kiện để nó khắc phục hạn chế và dần hoàn thiện.

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa mọi thứ mới đều đồng nghĩa với tiến bộ.

Một cái mới chỉ đáng được ủng hộ khi nó thực sự phù hợp với điều kiện khách quan và thể hiện một xu hướng phát triển tiến bộ. Vì vậy, cần phân biệt giữa cái mới về thời gian với cái mới về chất có ý nghĩa phát triển.

3.6. Phải biết kế thừa những yếu tố tích cực của cái cũ

Quan điểm phát triển không đồng nghĩa với việc phủ nhận sạch trơn quá khứ.

Sự phát triển có tính kế thừa. Cái mới hình thành từ cái cũ, loại bỏ những yếu tố lạc hậu nhưng đồng thời tiếp thu và cải tạo những yếu tố còn giá trị.

Vì vậy, trong hoạt động nhận thức và thực tiễn cần biết kế thừa có chọn lọc.

Ví dụ, khi thay đổi một phương pháp làm việc, không nhất thiết loại bỏ toàn bộ kinh nghiệm trước đây. Những phương pháp đã được thực tế kiểm chứng vẫn có thể được giữ lại, kết hợp với công nghệ hoặc cách tổ chức mới để nâng cao hiệu quả.

Trong lĩnh vực văn hóa cũng vậy, phát triển hiện đại không đồng nghĩa với phủ nhận truyền thống. Những giá trị phù hợp vẫn cần được bảo tồn và phát huy trong điều kiện mới.

Do đó, hai thái cực đều cần tránh:

• Bảo thủ, giữ nguyên mọi yếu tố cũ và từ chối đổi mới.
• Phủ định sạch trơn, coi mọi thứ thuộc về quá khứ đều lạc hậu và cần loại bỏ.

Cách tiếp cận biện chứng là kế thừa những yếu tố tích cực và phát triển sáng tạo chúng trong điều kiện mới.

3.7. Phải chống tư tưởng bảo thủ, trì trệ và định kiến

Nếu sự vật luôn vận động và phát triển thì nhận thức của con người cũng phải được điều chỉnh khi đối tượng và điều kiện thực tế thay đổi.

Một nhận thức từng đúng trong một hoàn cảnh nhất định không nhất thiết đúng nguyên vẹn trong mọi hoàn cảnh về sau. Nếu tuyệt đối hóa những kinh nghiệm và quan niệm đã có, con người rất dễ rơi vào:

• Bảo thủ.
• Trì trệ.
• Định kiến.
• Giáo điều.
• Ngại đổi mới.

Ví dụ, một phương pháp quản lý từng có hiệu quả trong môi trường làm việc truyền thống có thể không còn thích hợp khi tổ chức chuyển sang hoạt động trên nền tảng số.

Nếu người quản lý vẫn khăng khăng giữ nguyên phương pháp cũ chỉ vì “trước đây vẫn làm như vậy”, sự bảo thủ có thể trở thành lực cản đối với sự phát triển.

Giáo trình cũng xác định rõ quan điểm phát triển góp phần khắc phục tư tưởng bảo thủ, trì trệ và định kiến trong hoạt động nhận thức cũng như hoạt động thực tiễn.

3.8. Đồng thời phải tránh nóng vội, chủ quan và duy ý chí

Chống bảo thủ không có nghĩa là phải thay đổi bằng mọi giá.

Quá trình phát triển tuân theo những điều kiện khách quan nhất định. Con người có thể thúc đẩy quá trình đó nhưng không thể dùng ý chí chủ quan để bỏ qua những điều kiện cần thiết.

Ví dụ, một người muốn nâng cao trình độ chuyên môn không thể chỉ đặt mục tiêu rất cao rồi mong muốn đạt được ngay lập tức. Muốn có năng lực thực sự phải có quá trình học tập, rèn luyện và tích lũy kinh nghiệm. Một doanh nghiệp muốn mở rộng nhanh nhưng chưa có đủ vốn, nhân lực hoặc hệ thống quản trị mà vẫn mở rộng bằng mọi giá có thể tạo ra những rủi ro lớn.

Vì vậy, quan điểm phát triển đòi hỏi một thái độ cân bằng:

Không bảo thủ trước cái mới nhưng cũng không nóng vội đốt cháy giai đoạn.

Con người cần chủ động thúc đẩy sự phát triển nhưng việc tác động phải phù hợp với điều kiện khách quan và từng giai đoạn của sự vật.

4. Ví dụ về ý nghĩa phương pháp luận của nguyên lý về sự phát triển

Có thể thấy rõ ý nghĩa phương pháp luận của nguyên lý về sự phát triển qua quá trình học tập của một sinh viên.

Ở thời điểm mới vào đại học, sinh viên có thể chưa có nhiều kiến thức chuyên môn và kỹ năng nghiên cứu. Nếu chỉ nhìn vào trình độ hiện tại rồi kết luận người đó không có năng lực thì chưa phù hợp với quan điểm phát triển.

Cần đặt người học trong quá trình vận động. Thông qua việc đọc giáo trình, tham gia bài giảng, nghiên cứu tài liệu, giải quyết bài tập và tích lũy kinh nghiệm, năng lực có thể dần được nâng cao.

Trong quá trình đó có thể xuất hiện những giai đoạn kết quả học tập không tốt. Tuy nhiên, không nên vì một thất bại tạm thời mà phủ nhận toàn bộ khả năng phát triển.

Người học đồng thời phải biết:

• Giữ lại những phương pháp học tập đang có hiệu quả.
• Loại bỏ những thói quen không còn phù hợp.
• Tiếp nhận những phương pháp học tập mới.
• Chia mục tiêu dài hạn thành từng giai đoạn.
• Không nóng vội đòi hỏi kết quả ngay lập tức.
• Không bằng lòng với trình độ hiện có.

Ví dụ này cho thấy các yêu cầu của quan điểm phát triển không tồn tại tách rời mà có quan hệ chặt chẽ với nhau. Muốn thúc đẩy sự phát triển cần vừa nhìn thấy khả năng của cái mới, vừa tôn trọng quá trình tích lũy và những điều kiện khách quan của sự vật.

Kết luận

Ý nghĩa phương pháp luận của nguyên lý về sự phát triển tập trung ở yêu cầu phải quán triệt quan điểm phát triển trong nhận thức và hoạt động thực tiễn. Khi xem xét một sự vật, cần đặt nó trong trạng thái vận động, nhận diện khuynh hướng phát triển, thấy được cả những bước tiến và bước thụt lùi, đồng thời phân chia quá trình thành từng giai đoạn để lựa chọn phương pháp tác động phù hợp. Quan điểm phát triển còn yêu cầu biết phát hiện và ủng hộ cái mới tiến bộ, kế thừa những yếu tố tích cực của cái cũ, chống tư tưởng bảo thủ, trì trệ và định kiến nhưng đồng thời tránh nóng vội, chủ quan, duy ý chí. Vận dụng đúng những yêu cầu này giúp con người nhận thức sự vật đầy đủ hơn, dự báo tốt hơn xu hướng biến đổi và chủ động lựa chọn phương pháp phù hợp để thúc đẩy những quá trình phát triển tích cực trong thực tiễn.

Bài viết liên quan

Nguyên lý về sự phát triển: Nội dung, tính chất, ý nghĩa và ví dụ

Tiểu luận phương pháp luận “nguyên lý về sự phát triển”

Liên hệ thực tiễn - vận dụng nguyên lý về sự phát triển

Vận dụng nguyên lý về sự phát triển trong công việc

Phân tích 10 ví dụ về nguyên lý về sự phát triển

Liên hệ vận dụng nguyên lý về sự phát triển trong cuộc sống