Phân tích “hệ thuộc luật nơi thực hiện hành vi” trong Tư pháp quốc tế

[Hocluat.vn] Hệ thuộc luật nơi thực hiện hành vi trong Tư pháp quốc tế, thường được gọi là Lex loci actus là một trong những hệ thuộc luật truyền thống được sử dụng để giải quyết xung đột pháp luật trong quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài. Theo hệ thuộc này, pháp luật của quốc gia nơi hành vi pháp lý được thực hiện có thể được lựa chọn để điều chỉnh những vấn đề nhất định phát sinh từ hành vi đó. Do hành vi pháp lý rất đa dạng nên Lex loci actus không tồn tại dưới một hình thức duy nhất mà được biểu hiện thành nhiều dạng cụ thể như luật nơi giao kết hợp đồng, luật nơi thực hiện nghĩa vụ, luật nơi lập di chúc hay trong lý luận truyền thống là luật nơi thực hiện hành vi gây thiệt hại. Trong pháp luật Việt Nam hiện hành, tư tưởng của hệ thuộc này được thể hiện tại nhiều quy phạm xung đột của Bộ luật Dân sự 2015 nhưng phạm vi và cách áp dụng cần được phân biệt chính xác đối với từng loại quan hệ.

1. Hệ thuộc luật nơi thực hiện hành vi là gì?

Hệ thuộc luật nơi thực hiện hành vi – Lex loci actus là nguyên tắc lựa chọn pháp luật theo đó pháp luật của quốc gia nơi một hành vi pháp lý được thực hiện được sử dụng để xác định những vấn đề pháp lý nhất định phát sinh từ hành vi đó.

Nói một cách đơn giản, nếu một hành vi có yếu tố nước ngoài được thực hiện tại quốc gia A và quy phạm xung đột sử dụng dấu hiệu “nơi thực hiện hành vi” thì pháp luật quốc gia A sẽ được lựa chọn để điều chỉnh vấn đề thuộc phạm vi của quy phạm đó.

Ví dụ, một người lập di chúc tại Nhật Bản nhưng có quốc tịch Việt Nam và để lại tài sản tại nhiều quốc gia. Nếu vấn đề cần xác định là hình thức của di chúc, pháp luật Việt Nam tại Điều 681 Bộ luật Dân sự 2015 sử dụng pháp luật của nước nơi di chúc được lập làm một trong những căn cứ xác định tính hợp lệ về hình thức. Trong trường hợp di chúc được lập tại Nhật Bản, pháp luật Nhật Bản có thể trở thành pháp luật được xem xét theo hệ thuộc nơi thực hiện hành vi.

Điểm cần chú ý là Lex loci actus không phải một hệ thống pháp luật cụ thể. Đây chỉ là dấu hiệu kết nối dùng để xác định pháp luật áp dụng. Nếu hành vi được thực hiện tại Pháp thì hệ thuộc có thể dẫn đến pháp luật Pháp; nếu hành vi được thực hiện tại Việt Nam thì có thể dẫn đến pháp luật Việt Nam.

Hệ thuộc luật nơi thực hiện hành vi được hình thành trên cơ sở cho rằng quốc gia nơi một hành vi được thực hiện thường có mối liên hệ thực tế trực tiếp với hành vi, đồng thời các chủ thể khi hành động tại một quốc gia có thể dự liệu rằng hành vi của mình phải tuân thủ những quy tắc nhất định của quốc gia đó.

2. Đặc điểm của hệ thuộc luật nơi thực hiện hành vi

Đặc điểm nổi bật đầu tiên của Lex loci actus là lấy địa điểm thực hiện hành vi làm yếu tố kết nối. Khác với Lex patriae dựa trên quốc tịch của cá nhân, Lex rei sitae dựa trên nơi có tài sản hay Lex fori dựa trên quốc gia có Tòa án giải quyết vụ việc, Lex loci actus tập trung vào nơi hành vi thực tế được thực hiện.

Đặc điểm thứ hai là hệ thuộc này có nhiều hình thức biểu hiện khác nhau. Một hợp đồng có hành vi giao kết, một nghĩa vụ có hành vi thực hiện, một di chúc có hành vi lập di chúc, còn một quan hệ ngoài hợp đồng có thể phát sinh từ một hành vi gây thiệt hại. Vì vậy, khái niệm luật nơi thực hiện hành vi trong giáo trình thường được xem là một nhóm hệ thuộc có chung đặc điểm là sử dụng địa điểm của hành vi làm căn cứ chọn luật.

Đặc điểm thứ ba là Lex loci actus thường được sử dụng đối với những vấn đề có mối liên hệ trực tiếp với hình thức hoặc cách thức thực hiện hành vi. Điều này thể hiện khá rõ trong quy định về hình thức di chúc và hình thức hợp đồng. Khi một hành vi được thực hiện tại một quốc gia, việc công nhận hình thức của hành vi theo pháp luật nơi hành vi được thực hiện có thể giúp bảo đảm sự ổn định và an toàn pháp lý cho chủ thể.

Đặc điểm thứ tư là vai trò của Lex loci actus trong Tư pháp quốc tế hiện đại đã có những thay đổi. Đối với hợp đồng, chẳng hạn, pháp luật hiện đại thường ưu tiên luật do các bên lựa chọn – Lex voluntatis hoặc luật của nước có mối liên hệ gắn bó nhất, thay vì lấy nơi giao kết hợp đồng làm căn cứ duy nhất để xác định toàn bộ nội dung hợp đồng. Vì vậy, Lex loci actus ngày nay thường chỉ còn giữ vai trò nổi bật đối với một số khía cạnh hoặc một số loại quan hệ nhất định.

3. Các dạng chủ yếu của hệ thuộc luật nơi thực hiện hành vi

3.1. Luật nơi giao kết hợp đồng – Lex loci contractus

Lex loci contractus là pháp luật của quốc gia nơi hợp đồng được giao kết. Đây là một trong những biểu hiện truyền thống và phổ biến nhất của hệ thuộc luật nơi thực hiện hành vi.

Trong lịch sử Tư pháp quốc tế, luật nơi giao kết hợp đồng từng được sử dụng tương đối rộng để xác định pháp luật điều chỉnh hợp đồng. Tuy nhiên, cách tiếp cận hiện đại đã thay đổi do hợp đồng quốc tế ngày càng phức tạp. Một hợp đồng có thể được đàm phán qua thư điện tử giữa các bên ở hai quốc gia, ký điện tử trên một hệ thống đặt tại nước thứ ba và thực hiện ở một quốc gia khác. Khi đó, địa điểm giao kết đôi khi chỉ mang tính kỹ thuật và không phản ánh mối liên hệ thực chất của hợp đồng.

Pháp luật Việt Nam hiện nay không lấy nơi giao kết hợp đồng làm nguyên tắc chung để xác định luật điều chỉnh toàn bộ hợp đồng. Điều 683 Bộ luật Dân sự 2015 ưu tiên quyền lựa chọn pháp luật của các bên; nếu các bên không lựa chọn thì áp dụng pháp luật của nước có mối liên hệ gắn bó nhất với hợp đồng.

Tuy nhiên, nơi giao kết hợp đồng vẫn có vai trò quan trọng đối với hình thức của hợp đồng. Khoản 7 Điều 683 quy định hình thức hợp đồng trước hết được xác định theo pháp luật áp dụng đối với hợp đồng. Nếu hình thức không phù hợp với pháp luật đó nhưng lại phù hợp với pháp luật của nước nơi giao kết hợp đồng hoặc phù hợp với pháp luật Việt Nam thì hình thức của hợp đồng vẫn có thể được công nhận tại Việt Nam.

Ví dụ, doanh nghiệp Việt Nam và doanh nghiệp Nhật Bản giao kết hợp đồng tại Singapore. Pháp luật áp dụng cho nội dung hợp đồng có thể là pháp luật Nhật Bản theo sự lựa chọn của các bên. Tuy nhiên, nếu hình thức hợp đồng không đáp ứng pháp luật Nhật Bản nhưng lại phù hợp với pháp luật Singapore – nơi hợp đồng được giao kết – thì trong điều kiện khoản 7 Điều 683, hình thức đó vẫn có thể được công nhận tại Việt Nam.

Như vậy, trong pháp luật Việt Nam hiện hành, Lex loci contractus chủ yếu đóng vai trò hỗ trợ trong việc công nhận hình thức hợp đồng, chứ không phải là hệ thuộc mặc định quyết định toàn bộ quyền và nghĩa vụ của các bên.

3.2. Luật nơi thực hiện nghĩa vụ – Lex loci solutionis

Lex loci solutionis là pháp luật của quốc gia nơi nghĩa vụ được thực hiện. Trong lý luận Tư pháp quốc tế, đây cũng thường được xem là một dạng của hệ thuộc luật nơi thực hiện hành vi.

Ví dụ, một hợp đồng được ký giữa doanh nghiệp Việt Nam và doanh nghiệp Hàn Quốc nhưng nghĩa vụ cung cấp một dịch vụ nhất định được thực hiện hoàn toàn tại Nhật Bản. Nếu quy phạm xung đột sử dụng địa điểm thực hiện nghĩa vụ làm dấu hiệu kết nối thì pháp luật Nhật Bản có thể được lựa chọn đối với vấn đề tương ứng.

Trong pháp luật hiện đại, nơi thực hiện nghĩa vụ thường không nhất thiết trở thành luật điều chỉnh toàn bộ hợp đồng. Tuy nhiên, địa điểm thực hiện nghĩa vụ có thể là một yếu tố quan trọng để xác định mối liên hệ gắn bó nhất, xác định việc thực hiện đúng nghĩa vụ hoặc áp dụng các quy định bắt buộc tại nơi thực hiện.

Một ví dụ khá rõ trong Bộ luật Dân sự 2015 là hợp đồng lao động. Khi các bên không lựa chọn pháp luật, nơi người lao động thường xuyên thực hiện công việc là một dấu hiệu quan trọng để xác định pháp luật có mối liên hệ gắn bó nhất với hợp đồng lao động. Mặc dù đây không phải Lex loci solutionis theo nghĩa cổ điển tuyệt đối, nó phản ánh rất rõ tư tưởng rằng nơi nghĩa vụ chủ yếu được thực hiện có thể tạo ra mối liên hệ pháp lý đặc biệt với quan hệ.

3.3. Luật nơi lập di chúc

Một biểu hiện rất rõ của Lex loci actus trong pháp luật Việt Nam là pháp luật của nước nơi di chúc được lập.

Khoản 2 Điều 681 Bộ luật Dân sự 2015 quy định hình thức của di chúc được xác định theo pháp luật của nước nơi di chúc được lập. Đây là trường hợp điển hình sử dụng địa điểm thực hiện hành vi pháp lý làm căn cứ chọn luật.

Ví dụ, một công dân Việt Nam đang sinh sống tại Đức lập di chúc tại Đức. Khi xem xét hình thức của di chúc, pháp luật Đức – nơi hành vi lập di chúc được thực hiện – là một trong những hệ thống pháp luật có vai trò trực tiếp.

Tuy nhiên, pháp luật Việt Nam xây dựng cơ chế công nhận khá linh hoạt. Hình thức di chúc còn có thể được công nhận tại Việt Nam nếu phù hợp với pháp luật của nước nơi người lập di chúc cư trú, nước nơi người đó có quốc tịch hoặc nước nơi có bất động sản trong những trường hợp luật quy định.

Vì vậy, luật nơi lập di chúc là một hệ thuộc quan trọng nhưng không phải căn cứ duy nhất có thể làm cho hình thức di chúc được công nhận tại Việt Nam.

3.4. Luật nơi thực hiện công việc không có ủy quyền

Điều 686 Bộ luật Dân sự 2015 là một ví dụ rất điển hình khác của Lex loci actus.

Theo quy định này, các bên có thể thỏa thuận lựa chọn pháp luật áp dụng đối với việc thực hiện công việc không có ủy quyền. Nếu các bên không có thỏa thuận, pháp luật của nước nơi công việc không có ủy quyền được thực hiện sẽ được áp dụng.

Ví dụ, A là công dân Việt Nam đang ở Nhật Bản, tự nguyện thực hiện một công việc cần thiết nhằm bảo vệ tài sản của B mà không được B ủy quyền trước. Nếu quan hệ có yếu tố nước ngoài, các bên không lựa chọn luật và công việc được thực hiện tại Nhật Bản thì về nguyên tắc, pháp luật Nhật Bản có thể được áp dụng theo Điều 686.

Đây là trường hợp gần như thể hiện nguyên mẫu của công thức:

Hành vi được thực hiện ở đâu → áp dụng pháp luật của nước đó, nếu không có căn cứ ưu tiên khác theo quy định.

3.5. Luật nơi thực hiện việc chiếm hữu, sử dụng hoặc nơi phát sinh lợi ích không có căn cứ pháp luật

Điều 685 Bộ luật Dân sự 2015 quy định pháp luật áp dụng đối với nghĩa vụ hoàn trả do chiếm hữu, sử dụng hoặc được lợi về tài sản không có căn cứ pháp luật.

Trong trường hợp này, pháp luật áp dụng được xác định theo pháp luật của nước nơi thực hiện việc chiếm hữu, sử dụng tài sản hoặc nơi phát sinh lợi ích được hưởng không có căn cứ pháp luật.

Ví dụ, một cá nhân nước ngoài chiếm hữu và sử dụng trái căn cứ một tài sản tại Việt Nam, từ đó phát sinh nghĩa vụ hoàn trả. Việc chiếm hữu và sử dụng tài sản tại Việt Nam tạo ra dấu hiệu kết nối với pháp luật Việt Nam.

Quy định này cho thấy Lex loci actus không chỉ xuất hiện trong quan hệ hợp đồng hay di chúc mà còn có thể được sử dụng đối với các nghĩa vụ ngoài hợp đồng phát sinh từ hành vi thực tế của chủ thể.

3.6. Luật nơi thực hiện hành vi gây thiệt hại – Lex loci delicti commissi

Trong lý luận Tư pháp quốc tế truyền thống, Lex loci delicti commissi – pháp luật nơi thực hiện hành vi gây thiệt hại – thường được xếp vào nhóm các dạng của luật nơi thực hiện hành vi.

Ví dụ, A ở nước X thực hiện một hành vi trái pháp luật gây thiệt hại cho B. Theo mô hình Lex loci delicti cổ điển, pháp luật nước X – nơi hành vi gây thiệt hại được thực hiện – có thể được lựa chọn để xác định trách nhiệm ngoài hợp đồng.

Tuy nhiên, khi nghiên cứu pháp luật Việt Nam hiện hành cần đặc biệt lưu ý: Điều 687 Bộ luật Dân sự 2015 không mặc nhiên sử dụng nơi thực hiện hành vi gây thiệt hại làm căn cứ chính.

Điều luật trước hết cho phép các bên thỏa thuận lựa chọn pháp luật áp dụng trong phạm vi luật định. Nếu không có thỏa thuận thì pháp luật của nước nơi phát sinh hậu quả của sự kiện gây thiệt hại được áp dụng. Nếu bên gây thiệt hại và bên bị thiệt hại cùng cư trú, đối với cá nhân hoặc cùng được thành lập, đối với pháp nhân, tại một quốc gia thì pháp luật của quốc gia đó được áp dụng.

Ví dụ, A ở nước X thực hiện hành vi trên Internet làm thiệt hại tài sản của B tại nước Y. Hành vi được thực hiện tại X nhưng hậu quả phát sinh tại Y. Theo khoản 1 Điều 687, nếu không có thỏa thuận khác và không thuộc trường hợp khoản 2, pháp luật nước Y có thể được áp dụng.

Do đó, khi học cần phân biệt:

Lex loci delicti commissi là một dạng truyền thống của Lex loci actus trong lý luận Tư pháp quốc tế nhưng pháp luật Việt Nam hiện hành sử dụng nơi phát sinh hậu quả làm dấu hiệu mặc định đối với bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng.

4. Hệ thuộc luật nơi thực hiện hành vi trong pháp luật Việt Nam

Qua Bộ luật Dân sự 2015 có thể thấy pháp luật Việt Nam không xây dựng một điều luật chung với công thức “mọi hành vi pháp lý chịu pháp luật nơi hành vi được thực hiện”. Thay vào đó, dấu hiệu nơi thực hiện hành vi được sử dụng có chọn lọc trong từng quy phạm xung đột cụ thể.

Đối với di chúc, Điều 681 sử dụng nơi lập di chúc để xác định hình thức. Đối với hợp đồng, khoản 7 Điều 683 sử dụng nơi giao kết hợp đồng như một căn cứ bổ sung để công nhận hình thức hợp đồng. Đối với nghĩa vụ hoàn trả do chiếm hữu, sử dụng hoặc được lợi về tài sản không có căn cứ pháp luật, Điều 685 sử dụng nơi thực hiện việc chiếm hữu, sử dụng hoặc nơi phát sinh lợi ích. Đối với thực hiện công việc không có ủy quyền, Điều 686 sử dụng nơi thực hiện công việc nếu các bên không lựa chọn luật. Trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, Điều 687 lại sử dụng nơi phát sinh hậu quả của sự kiện gây thiệt hại thay vì đơn thuần lấy nơi thực hiện hành vi.

Cách quy định này cho thấy pháp luật Việt Nam hiện hành tiếp cận Lex loci actus theo hướng không tuyệt đối hóa địa điểm thực hiện hành vi, mà lựa chọn dấu hiệu kết nối phù hợp với bản chất của từng quan hệ.

Một điểm khác cũng cần lưu ý là Điều 684 về hành vi pháp lý đơn phương không áp dụng luật nơi hành vi được thực hiện. Pháp luật áp dụng đối với hành vi pháp lý đơn phương được xác định theo pháp luật của nước nơi cá nhân xác lập hành vi cư trú hoặc nơi pháp nhân xác lập hành vi được thành lập. Vì vậy, dù tên quan hệ là “hành vi pháp lý đơn phương”, không nên tự động xếp quy định này vào Lex loci actus.

Đây là một ví dụ điển hình cho nguyên tắc khi học Tư pháp quốc tế: không nhìn vào tên của quan hệ để đoán hệ thuộc, mà phải đọc chính xác dấu hiệu kết nối trong quy phạm xung đột.

5. Phân biệt luật nơi thực hiện hành vi với một số hệ thuộc luật khác

5.1. Với luật do các bên lựa chọn – Lex voluntatis

Lex loci actus dựa trên địa điểm khách quan nơi hành vi được thực hiện, còn Lex voluntatis dựa trên sự lựa chọn hợp pháp của các bên.

Ví dụ, đối với thực hiện công việc không có ủy quyền, Điều 686 cho phép các bên lựa chọn pháp luật. Nếu đã có sự lựa chọn hợp pháp thì áp dụng Lex voluntatis. Chỉ khi không có thỏa thuận mới áp dụng pháp luật nơi công việc được thực hiện.

Như vậy, trong cùng một quy phạm có thể tồn tại thứ tự ưu tiên:

sự lựa chọn của các bên trước → nơi thực hiện hành vi sau.

5.2. Với luật nơi có tài sản – Lex rei sitae

Lex rei sitae sử dụng vị trí của tài sản, còn Lex loci actus sử dụng vị trí của hành vi.

Ví dụ, một người lập di chúc tại Nhật Bản về căn nhà nằm ở Việt Nam. Khi xem xét hình thức di chúc có thể xuất hiện dấu hiệu nơi lập di chúc; nhưng việc thực hiện quyền thừa kế đối với bất động sản lại gắn với pháp luật nơi có bất động sản.

Do đó, một vụ việc có thể đồng thời sử dụng nhiều hệ thuộc khác nhau cho những vấn đề khác nhau.

5.3. Với luật có mối liên hệ gắn bó nhất

Lex loci actus sử dụng một dấu hiệu tương đối cụ thể là địa điểm thực hiện hành vi. Trong khi đó, nguyên tắc mối liên hệ gắn bó nhất đòi hỏi đánh giá tổng thể nhiều yếu tố để tìm hệ thống pháp luật gắn kết thực chất nhất với quan hệ.

Trong hợp đồng quốc tế hiện đại, pháp luật của nước có mối liên hệ gắn bó nhất thường có vai trò lớn hơn luật nơi giao kết hợp đồng khi các bên không lựa chọn pháp luật.

5.4. Với luật Tòa án – Lex fori

Lex fori là pháp luật của quốc gia có Tòa án đang giải quyết vụ việc, còn Lex loci actus là pháp luật nơi hành vi được thực hiện. Hai quốc gia này có thể giống nhau nhưng cũng có thể hoàn toàn khác nhau.

Ví dụ, hợp đồng được giao kết tại Singapore nhưng tranh chấp được Tòa án Việt Nam giải quyết. Khi đó, pháp luật Singapore có thể có ý nghĩa với hình thức hợp đồng theo Lex loci contractus, trong khi trình tự tố tụng lại được thực hiện theo pháp luật Việt Nam – Lex fori.

6. Ưu điểm và hạn chế của hệ thuộc luật nơi thực hiện hành vi

Ưu điểm trước hết của Lex loci actus là dễ nhận diện trong những trường hợp hành vi được thực hiện tại một địa điểm rõ ràng. Khi một người lập di chúc trực tiếp tại một quốc gia hay một công việc không có ủy quyền được thực hiện hoàn toàn tại một nước, địa điểm hành vi có thể được xác định tương đối thuận lợi.

Hệ thuộc này còn tạo sự phù hợp giữa hành vi với môi trường pháp lý nơi hành vi xảy ra. Một chủ thể thực hiện hành vi tại một quốc gia thường có điều kiện để biết hoặc dự liệu rằng hành vi của mình cần tuân thủ những yêu cầu của pháp luật tại đó.

Lex loci actus cũng góp phần bảo vệ tính ổn định của giao dịch, đặc biệt trong lĩnh vực hình thức. Việc công nhận một hợp đồng hoặc di chúc hợp lệ theo pháp luật nơi nó được lập có thể hạn chế tình trạng một hành vi vốn hợp pháp tại nơi thực hiện lại bị phủ nhận chỉ vì một hệ thống pháp luật khác đặt ra yêu cầu hình thức khác. Tuy nhiên, hạn chế lớn nhất là địa điểm thực hiện hành vi ngày càng khó xác định trong môi trường giao dịch hiện đại. Một hợp đồng có thể được giao kết qua email, nền tảng trực tuyến hoặc chữ ký điện tử khi các bên ở các quốc gia khác nhau. Trong trường hợp đó, câu hỏi “hợp đồng được giao kết ở đâu?” có thể không dễ trả lời và địa điểm được xác định đôi khi chỉ mang tính kỹ thuật.

Ngoài ra, nơi thực hiện hành vi không phải lúc nào cũng là quốc gia có mối liên hệ thực chất nhất với quan hệ. Hai doanh nghiệp Việt Nam có thể tình cờ ký một hợp đồng trong chuyến công tác tại Thái Lan nhưng toàn bộ quá trình thực hiện, tài sản và lợi ích đều nằm tại Việt Nam. Nếu tuyệt đối hóa luật nơi ký hợp đồng thì kết quả lựa chọn luật có thể không hợp lý.

Chính vì những hạn chế đó, Tư pháp quốc tế hiện đại có xu hướng kết hợp Lex loci actus với quyền lựa chọn luật, nguyên tắc mối liên hệ gắn bó nhất và những hệ thuộc chuyên biệt khác, thay vì sử dụng địa điểm thực hiện hành vi như một công thức duy nhất.

7. Ví dụ về hệ thuộc luật nơi thực hiện hành vi

– Ví dụ 1: Lập di chúc ở nước ngoài. A là công dân Việt Nam lập di chúc trong thời gian cư trú tại Nhật Bản. Khi xem xét hình thức của di chúc, theo Điều 681 Bộ luật Dân sự 2015, pháp luật của nước nơi di chúc được lập là một căn cứ quan trọng. Nếu di chúc phù hợp với pháp luật Nhật Bản về hình thức thì đây có thể là cơ sở để di chúc được công nhận tại Việt Nam theo quy định của điều luật.

– Ví dụ 2: Hình thức hợp đồng quốc tế. Công ty Việt Nam và Công ty Hàn Quốc giao kết hợp đồng tại Singapore. Hai bên lựa chọn pháp luật Hàn Quốc điều chỉnh hợp đồng. Nếu hình thức hợp đồng không phù hợp với pháp luật Hàn Quốc nhưng phù hợp với pháp luật Singapore thì khoản 7 Điều 683 cho phép xem xét công nhận hình thức hợp đồng tại Việt Nam trên cơ sở pháp luật nơi giao kết.

– Ví dụ 3: Công việc không có ủy quyền. Một công dân Việt Nam đang tại Đức tự nguyện thực hiện công việc nhằm bảo vệ tài sản của một người khác mà không có ủy quyền. Nếu quan hệ có yếu tố nước ngoài và các bên không lựa chọn pháp luật thì pháp luật Đức – nơi công việc được thực hiện – được áp dụng theo Điều 686.

– Ví dụ 4: Được lợi về tài sản không có căn cứ pháp luật. A được hưởng một lợi ích tài sản không có căn cứ pháp luật tại nước X. Nếu phát sinh nghĩa vụ hoàn trả thuộc Điều 685 thì nơi phát sinh lợi ích là yếu tố được sử dụng để xác định pháp luật áp dụng.

– Ví dụ 5: Hành vi và hậu quả xảy ra ở hai quốc gia khác nhau. A ở quốc gia X thực hiện hành vi trên mạng gây thiệt hại cho B tại quốc gia Y. Nếu áp dụng lý luận Lex loci delicti truyền thống có thể chú ý đến nước X nhưng theo Điều 687 Bộ luật Dân sự 2015, khi không có thỏa thuận và không thuộc trường hợp các bên cùng cư trú hoặc cùng được thành lập tại một nước, pháp luật nơi phát sinh hậu quả – tức nước Y trong ví dụ – mới là dấu hiệu mặc định được sử dụng.

Các ví dụ này cho thấy cùng thuộc nhóm quan hệ liên quan đến hành vi nhưng pháp luật không nhất thiết lựa chọn cùng một dấu hiệu kết nối. Vì vậy, khi giải quyết tình huống cần xác định chính xác loại quan hệ và quy phạm xung đột cụ thể thay vì chỉ áp dụng một công thức chung.

8. Một số lưu ý khi học hệ thuộc luật nơi thực hiện hành vi

– Trước hết, cần ghi nhớ rằng Lex loci actus là tên gọi chung, còn khi áp dụng thực tế thường xuất hiện dưới những dạng cụ thể như Lex loci contractus hoặc những quy tắc về nơi lập di chúc, nơi thực hiện công việc.

– Thứ hai, không nên hiểu rằng “hành vi xảy ra ở đâu thì mọi vấn đề liên quan đều áp dụng pháp luật nơi đó”. Mỗi quy phạm xung đột chỉ điều chỉnh một phạm vi nhất định. Nơi giao kết hợp đồng chẳng hạn có thể có ý nghĩa đối với hình thức nhưng không đương nhiên quyết định toàn bộ nội dung của hợp đồng.

– Thứ ba, cần phân biệt lý luận Tư pháp quốc tế truyền thống với pháp luật Việt Nam hiện hành. Lex loci delicti commissi thường được giáo trình xếp vào nhóm luật nơi thực hiện hành vi nhưng Điều 687 Bộ luật Dân sự 2015 lại ưu tiên sự lựa chọn của các bên và nếu không có thỏa thuận thì sử dụng nơi phát sinh hậu quả của sự kiện gây thiệt hại.

– Thứ tư, đối với hợp đồng, Lex loci contractus hiện nay không còn giữ vị trí trung tâm như trước. Quyền lựa chọn luật và nguyên tắc mối liên hệ gắn bó nhất có vai trò quan trọng hơn trong việc xác định luật điều chỉnh nội dung hợp đồng.

– Thứ năm, hành vi pháp lý đơn phương tại Điều 684 không phải ví dụ điển hình của Lex loci actus, bởi điều luật sử dụng nơi cư trú của cá nhân hoặc nơi thành lập của pháp nhân làm dấu hiệu kết nối.

Kết luận

Hệ thuộc luật nơi thực hiện hành vi trong Tư pháp quốc tế – Lex loci actus là nguyên tắc lựa chọn pháp luật dựa trên địa điểm nơi một hành vi pháp lý được thực hiện. Do hành vi có nhiều loại nên hệ thuộc này được thể hiện dưới nhiều dạng như luật nơi giao kết hợp đồng, luật nơi thực hiện nghĩa vụ, luật nơi lập di chúc và trong lý luận truyền thống là luật nơi thực hiện hành vi gây thiệt hại. Pháp luật Việt Nam hiện hành không áp dụng Lex loci actus như một nguyên tắc tuyệt đối mà sử dụng có chọn lọc trong từng quy phạm cụ thể: Điều 681 đối với hình thức di chúc, khoản 7 Điều 683 đối với hình thức hợp đồng, Điều 685 đối với nghĩa vụ hoàn trả và Điều 686 đối với thực hiện công việc không có ủy quyền. Riêng bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, Điều 687 sử dụng nơi phát sinh hậu quả của sự kiện gây thiệt hại làm dấu hiệu mặc định thay vì chỉ căn cứ vào nơi thực hiện hành vi. Vì vậy, khi vận dụng Lex loci actus, điều quan trọng nhất là phải xác định đúng loại hành vi, đúng vấn đề pháp lý cần giải quyết và đúng quy phạm xung đột đang điều chỉnh quan hệ đó.

Bài viết liên quan

Phân tích "hệ thuộc luật của nước người bán" trong Tư pháp quốc tế

Phân tích "hệ thuộc luật tiền tệ" trong Tư pháp quốc tế

Phân tích "hệ thuộc luật tòa án" trong tư pháp quốc tế

Phân tích "hệ thuộc luật lựa chọn" trong Tư pháp quốc tế

Phân tích "hệ thuộc luật nhân thân" trong Tư pháp quốc tế

Các hệ thuộc luật cơ bản trong Tư pháp quốc tế