Hệ thuộc luật của nước người bán (Lex venditoris) là một trong những hệ thuộc luật được nhắc đến phổ biến khi nghiên cứu về xung đột pháp luật trong hợp đồng mua bán hàng hóa có yếu tố nước ngoài. Theo cách hiểu truyền thống, hệ thuộc này hướng đến việc áp dụng pháp luật của quốc gia có mối liên hệ với người bán để điều chỉnh quan hệ mua bán khi các bên không có thỏa thuận lựa chọn pháp luật áp dụng. Trong Tư pháp quốc tế hiện đại, luật của nước người bán không còn được nhìn nhận đơn thuần như một quy tắc cứng nhắc mà thường được đặt trong mối quan hệ với nguyên tắc pháp luật của nước có mối liên hệ gắn bó nhất với hợp đồng.
1. Hệ thuộc luật của nước người bán là gì?
Hệ thuộc luật của nước người bán (Lex venditoris) là hệ thuộc luật theo đó pháp luật gắn với người bán được sử dụng làm căn cứ xác định pháp luật điều chỉnh hợp đồng mua bán hàng hóa có yếu tố nước ngoài trong những trường hợp nhất định.
Trong một quan hệ mua bán quốc tế, có thể đồng thời xuất hiện nhiều hệ thống pháp luật khác nhau. Chẳng hạn, người bán được thành lập tại Nhật Bản, người mua là doanh nghiệp Việt Nam, hợp đồng được ký thông qua phương tiện điện tử, hàng hóa được sản xuất tại Thái Lan và giao tại cảng Hải Phòng. Khi xảy ra tranh chấp, câu hỏi đặt ra là: pháp luật của quốc gia nào sẽ điều chỉnh hợp đồng?
Nếu các bên đã thỏa thuận hợp pháp về pháp luật áp dụng thì trước hết phải xem xét nguyên tắc tự do lựa chọn pháp luật của các bên. Tuy nhiên, nếu các bên không lựa chọn luật, cơ quan giải quyết tranh chấp phải dựa vào quy phạm xung đột để xác định hệ thống pháp luật có thẩm quyền điều chỉnh.
Một trong những cách xác định truyền thống là dựa vào người bán. Theo đó, pháp luật gắn với người bán được coi là pháp luật có mối liên hệ đặc biệt với hợp đồng mua bán.
Cơ sở của quan điểm này xuất phát từ lý thuyết về nghĩa vụ đặc trưng của hợp đồng (characteristic performance). Trong hợp đồng mua bán, nghĩa vụ thanh toán tiền của người mua là nghĩa vụ phổ biến trong rất nhiều loại hợp đồng, trong khi nghĩa vụ giao hàng, chuyển giao hàng hóa và thực hiện những nghĩa vụ liên quan của người bán thể hiện rõ nhất tính chất đặc trưng của quan hệ mua bán.
Vì vậy, người bán thường được xem là bên thực hiện nghĩa vụ đặc trưng, từ đó pháp luật của quốc gia gắn với người bán trở thành một căn cứ hợp lý để xác định luật áp dụng.
Quy tắc này cũng được thể hiện trong pháp luật hiện đại. Chẳng hạn, Điều 4 Quy chế Rome I của Liên minh châu Âu quy định rằng, khi các bên không lựa chọn luật, hợp đồng mua bán hàng hóa về nguyên tắc được điều chỉnh bởi pháp luật của quốc gia nơi người bán có nơi cư trú thường xuyên.
Như vậy, có thể hiểu ngắn gọn:
Hệ thuộc luật của nước người bán là hệ thuộc luật sử dụng pháp luật của quốc gia gắn với người bán làm căn cứ xác định pháp luật áp dụng đối với hợp đồng mua bán hàng hóa có yếu tố nước ngoài, đặc biệt trong trường hợp các bên không có thỏa thuận lựa chọn pháp luật.
2. Nội dung và cách áp dụng hệ thuộc luật của nước người bán
Điểm quan trọng khi nghiên cứu Lex venditoris là không nên hiểu máy móc rằng cứ có người bán mang quốc tịch của nước nào thì nhất thiết phải áp dụng pháp luật nước đó. Trong pháp luật hiện đại, dấu hiệu liên hệ với người bán có thể được xác định thông qua nơi cư trú, nơi cư trú thường xuyên, nơi thành lập hoặc cơ sở kinh doanh tùy theo pháp luật của từng quốc gia.
Đối với pháp luật Việt Nam, điểm a khoản 2 Điều 683 Bộ luật Dân sự năm 2015 xác định đối với hợp đồng mua bán hàng hóa:
Pháp luật của nước nơi người bán cư trú nếu người bán là cá nhân hoặc nơi thành lập nếu người bán là pháp nhân được coi là pháp luật của nước có mối liên hệ gắn bó nhất với hợp đồng.
Điều này có nghĩa là cần phân biệt hai trường hợp.
– Nếu người bán là cá nhân, yếu tố được sử dụng là nơi người bán cư trú chứ không đơn thuần là quốc tịch của người bán.
Ví dụ, một cá nhân mang quốc tịch Hàn Quốc nhưng cư trú tại Nhật Bản ký hợp đồng bán hàng hóa cho một cá nhân tại Việt Nam. Nếu thuộc trường hợp áp dụng điểm a khoản 2 Điều 683 thì dấu hiệu cần quan tâm là nơi cư trú của người bán, không phải chỉ dựa vào quốc tịch Hàn Quốc của người đó.
– Nếu người bán là pháp nhân, pháp luật Việt Nam sử dụng dấu hiệu nơi pháp nhân được thành lập.
Ví dụ, Công ty A được thành lập theo pháp luật Singapore bán thiết bị cho Công ty B tại Việt Nam. Hai bên không thỏa thuận lựa chọn luật áp dụng. Nếu không có tình tiết đặc biệt làm xuất hiện một pháp luật khác có mối liên hệ gắn bó hơn thì pháp luật Singapore có thể được xác định là pháp luật có mối liên hệ gắn bó nhất với hợp đồng theo điểm a khoản 2 Điều 683.
Tuy nhiên, quá trình áp dụng Lex venditoris không nên được hiểu là chỉ cần xác định người bán rồi lập tức áp dụng luật của quốc gia đó. Trong pháp luật Việt Nam hiện nay, việc xác định luật áp dụng đối với hợp đồng mua bán hàng hóa có thể hình dung theo trình tự:
- Thứ nhất, kiểm tra xem các bên có thỏa thuận lựa chọn pháp luật áp dụng hay không. Quyền lựa chọn pháp luật áp dụng cho hợp đồng được khoản 1 Điều 683 Bộ luật Dân sự năm 2015 thừa nhận, với những giới hạn do pháp luật quy định.
- Thứ hai, nếu không có thỏa thuận lựa chọn luật thì áp dụng nguyên tắc pháp luật của nước có mối liên hệ gắn bó nhất với hợp đồng.
- Thứ ba, đối với hợp đồng mua bán hàng hóa, pháp luật của nước nơi người bán cư trú nếu là cá nhân hoặc nơi người bán được thành lập nếu là pháp nhân được suy đoán là pháp luật có mối liên hệ gắn bó nhất.
- Thứ tư, vẫn phải xem xét các tình tiết cụ thể của quan hệ. Khoản 3 Điều 683 cho phép áp dụng pháp luật của nước khác nếu chứng minh được rằng pháp luật nước đó thực tế có mối liên hệ gắn bó hơn với hợp đồng.
Chính quy định này cho thấy Lex venditoris trong pháp luật Việt Nam hiện nay mang tính suy đoán có thể bị bác bỏ, chứ không phải một quy tắc tuyệt đối.
3. Cơ sở, đặc điểm và ý nghĩa của hệ thuộc luật của nước người bán
Việc lựa chọn pháp luật của nước người bán không phải là ngẫu nhiên mà xuất phát từ đặc điểm của hợp đồng mua bán hàng hóa.
Trong hợp đồng mua bán, bên mua chủ yếu thực hiện nghĩa vụ thanh toán. Nghĩa vụ trả tiền xuất hiện trong rất nhiều loại hợp đồng khác như hợp đồng dịch vụ, vận chuyển, thuê tài sản, xây dựng hoặc chuyển giao công nghệ. Vì vậy, nghĩa vụ thanh toán thường không được xem là yếu tố đặc trưng nhất giúp phân biệt hợp đồng mua bán với các hợp đồng khác.
Trong khi đó, nghĩa vụ giao hàng của người bán gắn trực tiếp với đối tượng và bản chất của hợp đồng mua bán. Người bán thường là chủ thể tổ chức việc chuẩn bị hàng hóa, đóng gói, kiểm tra, giao hàng và thực hiện nhiều nghĩa vụ liên quan đến chất lượng cũng như sự phù hợp của hàng hóa.
Đây là một trong những cơ sở để pháp luật của quốc gia gắn với người bán được coi là có mối liên hệ đặc biệt với hợp đồng. Các nghiên cứu về nguyên tắc mối liên hệ gắn bó nhất cũng chỉ ra rằng việc sử dụng luật của nước người bán đối với hợp đồng mua bán xuất phát từ quan niệm hợp đồng này thường có quan hệ gắn bó đáng kể với quốc gia của bên thực hiện nghĩa vụ đặc trưng.
Hệ thuộc luật của nước người bán có một số ưu điểm đáng chú ý.
Trước hết là tính xác định và khả năng dự đoán. Thay vì phải cân nhắc hàng loạt yếu tố như nơi ký hợp đồng, nơi giao hàng, nơi thanh toán, nơi sản xuất hàng hóa hay quốc tịch của các bên, việc lấy nơi cư trú hoặc nơi thành lập của người bán làm dấu hiệu kết nối giúp các bên có thể dự đoán tương đối rõ hệ thống pháp luật có khả năng được áp dụng.
Bên cạnh đó, hệ thuộc này phản ánh được nghĩa vụ đặc trưng của hợp đồng mua bán. Việc gắn hợp đồng với pháp luật của bên thực hiện nghĩa vụ đặc trưng giúp tạo ra một tiêu chí có cơ sở về mặt lý luận thay vì lựa chọn một dấu hiệu mang tính ngẫu nhiên.
Quy tắc này cũng góp phần bảo đảm tính ổn định trong giao dịch thương mại quốc tế, bởi nơi thành lập hoặc nơi cư trú của người bán thường có tính ổn định hơn so với những yếu tố như nơi ký hợp đồng. Trong thương mại điện tử hiện nay, một hợp đồng có thể được giao kết qua email hoặc hệ thống điện tử khiến việc xác định chính xác “nơi ký hợp đồng” trở nên khó khăn, trong khi nơi thành lập của doanh nghiệp bán hàng thường dễ xác định hơn.
Tuy nhiên, Lex venditoris cũng có những hạn chế.
Một hợp đồng mua bán quốc tế có thể có quan hệ rất chặt chẽ với một quốc gia khác ngoài nước người bán. Ví dụ, người bán được thành lập tại nước A nhưng toàn bộ quá trình đàm phán, sản xuất, giao nhận và thực hiện hợp đồng đều diễn ra tại nước B; cả hai bên còn có cơ sở kinh doanh trực tiếp liên quan đến giao dịch tại nước B. Trong trường hợp như vậy, việc cứng nhắc áp dụng luật nước A có thể không phản ánh đúng trung tâm thực tế của quan hệ.
Đó là lý do pháp luật hiện đại thường kết hợp quy tắc luật của nước người bán với nguyên tắc mối liên hệ gắn bó nhất và cơ chế ngoại lệ.
Cách tiếp cận tương tự được thể hiện trong Quy chế Rome I. Bên cạnh quy định hợp đồng mua bán hàng hóa chịu sự điều chỉnh của pháp luật nơi người bán cư trú thường xuyên, Điều 4 còn cho phép áp dụng pháp luật của nước khác nếu từ toàn bộ hoàn cảnh có thể thấy hợp đồng có mối liên hệ rõ ràng chặt chẽ hơn với quốc gia đó.
Do đó, xu hướng hiện đại không phải là loại bỏ Lex venditoris, mà là đặt hệ thuộc luật của nước người bán trong một cơ chế xác định pháp luật linh hoạt hơn.
4. Hệ thuộc luật của nước người bán trong pháp luật Việt Nam và cách vận dụng
Hệ thuộc luật của nước người bán được phản ánh khá rõ trong Điều 683 Bộ luật Dân sự năm 2015 về pháp luật áp dụng đối với hợp đồng có yếu tố nước ngoài.
Theo khoản 1 Điều này, các bên trong quan hệ hợp đồng về nguyên tắc được quyền thỏa thuận lựa chọn pháp luật áp dụng. Nếu các bên không có thỏa thuận thì pháp luật của nước có mối liên hệ gắn bó nhất với hợp đồng được áp dụng. Tiếp đó, điểm a khoản 2 Điều 683 cụ thể hóa nguyên tắc này đối với hợp đồng mua bán hàng hóa bằng việc xác định:
Pháp luật của nước nơi người bán cư trú nếu là cá nhân hoặc nơi thành lập nếu là pháp nhân được coi là pháp luật của nước có mối liên hệ gắn bó nhất với hợp đồng mua bán hàng hóa.
Cách quy định này cho thấy pháp luật Việt Nam không xây dựng Lex venditoris thành một nguyên tắc hoàn toàn độc lập với hệ thuộc “mối liên hệ gắn bó nhất”. Ngược lại, luật của nước người bán chính là một tiêu chí cụ thể hóa nguyên tắc mối liên hệ gắn bó nhất đối với hợp đồng mua bán hàng hóa.
Điều này đặc biệt quan trọng trong quá trình học và làm bài môn Tư pháp quốc tế.
Nếu câu hỏi yêu cầu trình bày về “hệ thuộc luật của nước người bán”, có thể nêu Lex venditoris là một hệ thuộc được sử dụng trong quan hệ mua bán quốc tế. Nhưng nếu câu hỏi yêu cầu phân tích pháp luật Việt Nam hiện hành, cần trình bày chính xác hơn rằng Điều 683 Bộ luật Dân sự năm 2015 đặt luật của nước người bán trong cơ chế xác định pháp luật của nước có mối liên hệ gắn bó nhất.
Ví dụ:
Công ty A được thành lập tại Nhật Bản bán một dây chuyền máy móc cho Công ty B của Việt Nam. Hợp đồng có yếu tố nước ngoài nhưng hai bên không có điều khoản lựa chọn pháp luật áp dụng. Trước hết, căn cứ khoản 1 Điều 683, phải xác định pháp luật của nước có mối liên hệ gắn bó nhất với hợp đồng. Đây là hợp đồng mua bán hàng hóa, vì vậy theo điểm a khoản 2 Điều 683, pháp luật của nước nơi người bán được thành lập được coi là có mối liên hệ gắn bó nhất. Công ty A được thành lập tại Nhật Bản nên về nguyên tắc, pháp luật Nhật Bản được suy đoán là pháp luật có mối liên hệ gắn bó nhất với hợp đồng. Tuy nhiên, nếu một bên chứng minh được toàn bộ hoàn cảnh của giao dịch cho thấy pháp luật của một quốc gia khác có mối liên hệ gắn bó hơn thì theo khoản 3 Điều 683, pháp luật của quốc gia đó có thể được áp dụng.
Qua ví dụ này có thể thấy rõ sự khác nhau giữa cách hiểu truyền thống và cách tiếp cận hiện đại.
Theo cách hiểu truyền thống:
Hợp đồng mua bán → xác định người bán → áp dụng luật nước người bán.
Theo pháp luật Việt Nam hiện hành, cách lập luận chính xác hơn là:
Không có thỏa thuận lựa chọn luật → xác định pháp luật có mối liên hệ gắn bó nhất → đối với hợp đồng mua bán, suy đoán đó là luật nơi người bán cư trú hoặc được thành lập → kiểm tra có quốc gia nào có mối liên hệ gắn bó hơn hay không.
Ngoài ra, cần phân biệt hệ thuộc luật của nước người bán với hệ thuộc luật lựa chọn. Luật lựa chọn xuất phát từ ý chí của các bên trong hợp đồng, còn luật của nước người bán chủ yếu phát huy vai trò khi các bên không lựa chọn pháp luật áp dụng.
Hệ thuộc này cũng khác với luật nơi ký kết hợp đồng (Lex loci contractus), bởi yếu tố kết nối của Lex loci contractus là địa điểm giao kết, trong khi Lex venditoris dựa vào mối liên hệ với người bán. Tương tự, nó khác với luật nơi thực hiện hợp đồng (Lex loci solutionis), bởi nơi thực hiện nghĩa vụ có thể là một quốc gia hoàn toàn khác với nơi người bán cư trú hoặc được thành lập.
Cuối cùng, cần phân biệt Lex venditoris với chính nguyên tắc mối liên hệ gắn bó nhất. Mối liên hệ gắn bó nhất là một nguyên tắc có phạm vi rộng, có thể được sử dụng cho nhiều loại quan hệ và hợp đồng khác nhau; còn luật của nước người bán chỉ là một trong những dấu hiệu cụ thể được sử dụng để xác định quốc gia có mối liên hệ đặc biệt với hợp đồng mua bán hàng hóa.
Chính sự kết hợp giữa một quy tắc tương đối rõ ràng và cơ chế ngoại lệ linh hoạt giúp pháp luật vừa bảo đảm khả năng dự đoán, vừa tránh tình trạng áp dụng máy móc một hệ thống pháp luật không thực sự gắn bó với quan hệ tranh chấp.
Kết luận
Hệ thuộc luật của nước người bán (Lex venditoris) là một hệ thuộc quan trọng trong Tư pháp quốc tế, đặc biệt đối với việc xác định pháp luật áp dụng cho hợp đồng mua bán hàng hóa có yếu tố nước ngoài. Cơ sở của hệ thuộc này xuất phát từ quan niệm người bán là bên thực hiện nghĩa vụ đặc trưng của hợp đồng, vì vậy pháp luật của quốc gia gắn với người bán thường có mối liên hệ đáng kể với quan hệ mua bán. Trong pháp luật Việt Nam hiện hành, Lex venditoris được thể hiện tại điểm a khoản 2 Điều 683 Bộ luật Dân sự năm 2015 nhưng không tồn tại như một nguyên tắc tuyệt đối. Khi các bên không lựa chọn pháp luật áp dụng, luật nơi người bán cư trú nếu là cá nhân hoặc nơi người bán được thành lập nếu là pháp nhân được suy đoán là pháp luật có mối liên hệ gắn bó nhất với hợp đồng mua bán hàng hóa; tuy nhiên, suy đoán này có thể bị thay thế nếu chứng minh được pháp luật của một quốc gia khác có mối liên hệ gắn bó hơn. Vì vậy, khi nghiên cứu hệ thuộc luật của nước người bán cần đặt nó trong mối quan hệ với quyền lựa chọn luật của các bên, nguyên tắc nghĩa vụ đặc trưng và nguyên tắc mối liên hệ gắn bó nhất để hiểu đầy đủ cơ chế giải quyết xung đột pháp luật trong hợp đồng quốc tế.
Để lại một phản hồi