Ngoại lệ của nguyên tắc “luật nơi có tài sản”

[Hocluat.vn] Ngoại lệ của nguyên tắc “luật nơi có tài sản” là nội dung quan trọng khi nghiên cứu quyền sở hữu có yếu tố nước ngoài trong Tư pháp quốc tế. Về nguyên tắc, việc xác lập, thực hiện, thay đổi và chấm dứt quyền sở hữu, quyền khác đối với tài sản được xác định theo pháp luật của quốc gia nơi tài sản tồn tại. Tuy nhiên, do một số loại tài sản có tính di động cao, không có vị trí vật lý rõ ràng hoặc gắn với một hệ thống đăng ký đặc biệt nên việc áp dụng máy móc pháp luật nơi tài sản đang hiện diện có thể không phù hợp. Vì vậy, pháp luật Việt Nam và lý luận Tư pháp quốc tế thừa nhận một số trường hợp áp dụng hệ thuộc luật khác thay cho lex rei sitae.

1. Nguyên tắc “luật nơi có tài sản” là gì?

Luật nơi có tài sản (tiếng Latin: Lex rei sitae hoặc Lex situs) là hệ thuộc luật theo đó pháp luật của quốc gia nơi tài sản đang tồn tại được sử dụng để giải quyết những vấn đề nhất định liên quan đến tài sản.

Trong Tư pháp quốc tế, đây là một trong những hệ thuộc luật quan trọng nhất đối với quan hệ sở hữu có yếu tố nước ngoài. Việc áp dụng luật nơi có tài sản xuất phát từ mối liên hệ đặc biệt chặt chẽ giữa tài sản và quốc gia nơi tài sản tồn tại, đồng thời tạo thuận lợi cho việc công nhận, đăng ký và thực thi các quyền đối với tài sản.

Theo Điều 677 Bộ luật Dân sự 2015, việc xác định một tài sản là động sản hay bất động sản được thực hiện theo pháp luật của nước nơi có tài sản. Khoản 1 Điều 678 Bộ luật Dân sự 2015 tiếp tục quy định về nguyên tắc chung: việc xác lập, thực hiện, thay đổi và chấm dứt quyền sở hữu và quyền khác đối với tài sản được xác định theo pháp luật của nước nơi có tài sản.

Ví dụ, A là công dân Việt Nam và B là công dân Nhật Bản tranh chấp quyền sở hữu đối với một căn nhà tại Việt Nam. Về nguyên tắc, những vấn đề liên quan đến quyền sở hữu đối với căn nhà được xác định theo pháp luật Việt Nam vì bất động sản nằm tại Việt Nam.

Đối với bất động sản, nguyên tắc luật nơi có tài sản được áp dụng đặc biệt chặt chẽ. Điều này xuất phát từ việc bất động sản gắn trực tiếp với lãnh thổ, chế độ quản lý đất đai, đăng ký tài sản và chủ quyền của quốc gia nơi tài sản tọa lạc. Tuy nhiên, luật nơi có tài sản không phải quy tắc duy nhất được áp dụng cho mọi quan hệ có liên quan đến tài sản. Trong một số trường hợp đặc biệt, pháp luật sử dụng một hệ thuộc khác phù hợp hơn với tính chất của tài sản hoặc quan hệ pháp luật.

2. Vì sao có ngoại lệ của nguyên tắc luật nơi có tài sản?

Lý do quan trọng nhất dẫn đến các ngoại lệ là không phải mọi loại tài sản đều có thể xác định một cách ổn định rằng chúng đang thuộc lãnh thổ của quốc gia nào.

Một căn nhà hoặc thửa đất có vị trí tương đối cố định. Trong trường hợp này, việc sử dụng pháp luật nơi có tài sản rất thuận lợi. Nhưng đối với một chiếc tàu bay đang thực hiện chuyến bay quốc tế, một tàu biển đang hoạt động trên vùng biển quốc tế hoặc một lô hàng đang được vận chuyển qua nhiều quốc gia, địa điểm thực tế của tài sản có thể thay đổi liên tục. Nếu mỗi khi phương tiện hoặc hàng hóa đi qua lãnh thổ của một quốc gia lại làm thay đổi pháp luật điều chỉnh quyền sở hữu thì quan hệ pháp lý sẽ trở nên rất thiếu ổn định.

Đối với quyền sở hữu trí tuệ, vấn đề lại khác. Nhãn hiệu, sáng chế hay quyền tác giả là tài sản vô hình nên rất khó xác định “nơi có tài sản” theo cách áp dụng với một căn nhà hoặc chiếc ô tô. Ngoài ra, một số quan hệ còn có mối liên hệ chặt chẽ hơn với quốc tịch của pháp nhân, quốc gia đăng ký phương tiện, quốc gia mà tàu biển mang cờ hoặc nơi quyền sở hữu trí tuệ được yêu cầu bảo hộ.

Do đó, sự xuất hiện của ngoại lệ không làm mất đi vai trò của nguyên tắc luật nơi có tài sản mà nhằm bảo đảm việc lựa chọn pháp luật áp dụng phù hợp hơn với bản chất của từng loại tài sản và từng quan hệ pháp luật cụ thể.

3. Các ngoại lệ của nguyên tắc “luật nơi có tài sản”

3.1. Động sản đang trên đường vận chuyển

Đây là ngoại lệ được quy định trực tiếp tại khoản 2 Điều 678 Bộ luật Dân sự 2015. Theo đó, quyền sở hữu và quyền khác đối với động sản trên đường vận chuyển (res in transitu) được xác định theo pháp luật của nước nơi động sản được chuyển đến, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác.

Ví dụ, một lô máy móc được vận chuyển từ Nhật Bản sang Việt Nam và trong quá trình vận chuyển đi qua lãnh thổ của một số quốc gia khác. Nếu áp dụng máy móc nguyên tắc luật nơi có tài sản thì luật áp dụng có thể thay đổi liên tục theo hành trình của hàng hóa.

Để bảo đảm tính ổn định, Bộ luật Dân sự lựa chọn pháp luật của nước nơi động sản được chuyển đến. Nếu Việt Nam là điểm đến của lô hàng thì về nguyên tắc, pháp luật Việt Nam được sử dụng để xác định quyền sở hữu và quyền khác đối với tài sản đang vận chuyển đó.

Đặc biệt, khoản 2 Điều 678 còn cho phép các bên có thỏa thuận khác. Vì vậy, trong trường hợp này có thể hình thành hai tầng lựa chọn:

• Trước hết, ưu tiên pháp luật do các bên thỏa thuận nếu pháp luật cho phép.
• Nếu không có thỏa thuận thì áp dụng pháp luật của nước nơi động sản được chuyển đến.

Đây là ngoại lệ rõ ràng nhất của nguyên tắc luật nơi có tài sản trong Bộ luật Dân sự 2015.

3.2. Quyền đối với tàu bay

Tàu bay là loại tài sản có giá trị lớn và có tính di động đặc biệt cao. Một chiếc máy bay có thể xuất phát tại Việt Nam, bay qua không phận nhiều quốc gia và hạ cánh tại một quốc gia khác chỉ trong vài giờ. Do đó, việc căn cứ vào vị trí thực tế của tàu bay tại từng thời điểm để xác định pháp luật điều chỉnh quyền đối với nó sẽ gây ra sự bất ổn rất lớn.

Theo khoản 1 Điều 4 Luật Hàng không dân dụng Việt Nam, pháp luật của quốc gia đăng ký quốc tịch tàu bay được áp dụng để xác định các quyền đối với tàu bay. Các quyền đối với tàu bay có thể bao gồm quyền sở hữu, quyền chiếm hữu thông qua một số hình thức thuê, thế chấp, cầm cố và các quyền khác theo pháp luật.

Ví dụ, một tàu bay mang quốc tịch Việt Nam đang đỗ tại sân bay của một quốc gia khác không có nghĩa quyền đối với tàu bay lập tức được xác định hoàn toàn theo pháp luật của quốc gia nơi máy bay đang đỗ. Trong quan hệ xung đột pháp luật về quyền đối với tàu bay, quốc gia đăng ký quốc tịch tàu bay trở thành yếu tố kết nối đặc biệt quan trọng.

Việc sử dụng luật quốc gia đăng ký giúp duy trì tính ổn định của quy chế pháp lý đối với tàu bay bất kể phương tiện đang hoạt động ở đâu.

3.3. Tàu biển và tài sản trên tàu biển

Tương tự tàu bay, tàu biển có khả năng di chuyển liên tục giữa lãnh hải của nhiều quốc gia và vùng biển quốc tế. Vì vậy, Tư pháp quốc tế thường sử dụng luật quốc gia mà tàu biển mang cờ (Lex banderae) để giải quyết một số quan hệ đặc thù.

Theo khoản 1 Điều 3 Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015, đối với quan hệ pháp luật liên quan đến quyền sở hữu tài sản trên tàu biển cùng một số quan hệ hàng hải khác được điều luật liệt kê thì áp dụng pháp luật của quốc gia mà tàu biển mang cờ quốc tịch.

Ví dụ, một tàu biển mang cờ Việt Nam đang hoạt động trên vùng biển quốc tế. Nếu phát sinh vấn đề thuộc phạm vi khoản 1 Điều 3 liên quan đến quyền sở hữu tài sản trên tàu thì pháp luật Việt Nam có thể được áp dụng theo hệ thuộc luật quốc gia mà tàu mang cờ, thay vì tìm kiếm một “nơi có tài sản” theo nghĩa thông thường.

Trong các tài liệu Tư pháp quốc tế, tàu biển thường được xếp cùng tàu bay vào nhóm ngoại lệ điển hình của Lex rei sitae vì vị trí vật lý của các phương tiện này thường xuyên thay đổi. Tuy nhiên, khi áp dụng pháp luật Việt Nam hiện hành cần đọc chính xác quy định chuyên ngành. Không nên hiểu đơn giản rằng mọi vấn đề liên quan đến mọi tài sản trên biển đều áp dụng luật quốc gia mà tàu mang cờ. Bộ luật Hàng hải còn thiết lập những hệ thuộc luật khác đối với tổn thất chung, đâm va, cứu hộ, trục vớt tài sản hay hợp đồng vận chuyển hàng hóa.

3.4. Tài sản thuộc lĩnh vực sở hữu trí tuệ

Quyền sở hữu trí tuệ là một trường hợp đặc biệt bởi đối tượng của quyền thường mang tính vô hình.

Một sáng chế, nhãn hiệu, tác phẩm hoặc kiểu dáng công nghiệp không có “vị trí vật lý” tương tự đất đai, nhà ở hoặc hàng hóa. Do đó, nguyên tắc luật nơi có tài sản không thích hợp để xác định pháp luật điều chỉnh quyền sở hữu trí tuệ.

Điều 679 Bộ luật Dân sự 2015 quy định: Quyền sở hữu trí tuệ được xác định theo pháp luật của nước nơi đối tượng quyền sở hữu trí tuệ được yêu cầu bảo hộ.

Ví dụ, một doanh nghiệp sở hữu nhãn hiệu được hình thành tại nước ngoài nhưng yêu cầu bảo hộ nhãn hiệu đó tại Việt Nam. Việc xác định phạm vi và điều kiện bảo hộ tại Việt Nam về nguyên tắc phải căn cứ vào pháp luật áp dụng cho việc bảo hộ tại Việt Nam.

Cơ sở của quy tắc này là tính lãnh thổ của quyền sở hữu trí tuệ. Một đối tượng có thể được bảo hộ tại quốc gia này nhưng không đáp ứng điều kiện bảo hộ hoặc có phạm vi bảo hộ khác tại quốc gia khác.

Vì vậy, thay vì hỏi “tài sản trí tuệ đang ở đâu?”, câu hỏi quan trọng hơn là: “Quyền sở hữu trí tuệ đang được yêu cầu bảo hộ tại quốc gia nào?” Đây là lý do quyền sở hữu trí tuệ thường được giáo trình Tư pháp quốc tế xếp vào một trong những ngoại lệ tiêu biểu của nguyên tắc luật nơi có tài sản.

3.5. Tài sản của pháp nhân khi pháp nhân tổ chức lại hoặc giải thể

Trong nhiều giáo trình Tư pháp quốc tế, tài sản của pháp nhân khi pháp nhân tổ chức lại hoặc chấm dứt hoạt động cũng thường được đề cập như một ngoại lệ hoặc giới hạn của nguyên tắc luật nơi có tài sản.

Cơ sở pháp lý cần chú ý là Điều 676 Bộ luật Dân sự 2015. Theo khoản 1 Điều này, quốc tịch của pháp nhân được xác định theo pháp luật của nước nơi pháp nhân được thành lập. Khoản 2 tiếp tục quy định việc tổ chức, tổ chức lại, giải thể pháp nhân, quan hệ giữa pháp nhân với thành viên, trách nhiệm của pháp nhân và thành viên đối với nghĩa vụ của pháp nhân được xác định theo pháp luật của nước mà pháp nhân có quốc tịch.

Ví dụ, một công ty được thành lập tại nước A nhưng có một số tài sản tại Việt Nam và sau đó tiến hành giải thể. Những vấn đề thuộc quy chế pháp lý của việc giải thể pháp nhân trước hết được xác định theo pháp luật của nước mà pháp nhân có quốc tịch.

Đây chính là hệ thuộc luật quốc tịch của pháp nhân (Lex societatis), thay vì đơn giản áp dụng pháp luật của từng quốc gia nơi các tài sản đang tồn tại. Tuy nhiên, cần hiểu ngoại lệ này một cách chính xác. Không nên suy luận rằng cứ pháp nhân nước ngoài giải thể thì mọi vấn đề về mọi tài sản của pháp nhân ở Việt Nam đều đương nhiên chỉ áp dụng pháp luật nước ngoài. Những vấn đề về quyền đối với một tài sản cụ thể, đăng ký tài sản, quyền của người thứ ba hoặc các quy định bắt buộc tại nước nơi tài sản tồn tại vẫn có thể phải xem xét theo những quy phạm xung đột tương ứng.

Vì vậy, chính xác hơn nên nói rằng các vấn đề thuộc việc tổ chức lại, giải thể và quy chế nội bộ của pháp nhân là ngoại lệ theo hướng áp dụng luật quốc tịch của pháp nhân, còn từng quan hệ tài sản cụ thể vẫn phải được phân loại trước khi xác định luật áp dụng.

3.6. Tài sản của quốc gia ở nước ngoài

Trong lý luận Tư pháp quốc tế, tài sản thuộc sở hữu của một quốc gia nhưng đang tồn tại trên lãnh thổ quốc gia khác cũng thường được trình bày như một ngoại lệ hoặc giới hạn đối với việc áp dụng Lex rei sitae.

Lý do xuất phát từ quyền miễn trừ của quốc gia và tài sản quốc gia trong quan hệ quốc tế.

Ví dụ, một số loại tài sản của Nhà nước A đang hiện diện trên lãnh thổ Nhà nước B có thể được hưởng cơ chế miễn trừ nhất định. Khi đó, Nhà nước B không thể chỉ dựa trên việc tài sản nằm trong lãnh thổ của mình để mặc nhiên áp dụng đầy đủ các biện pháp tài phán hoặc cưỡng chế giống như đối với tài sản của một cá nhân thông thường. Tuy nhiên, đây là trường hợp cần đặc biệt thận trọng khi gọi là “ngoại lệ của luật nơi có tài sản”.

Quyền miễn trừ quốc gia, thẩm quyền tài phán và pháp luật áp dụng là những vấn đề có liên quan nhưng không hoàn toàn đồng nhất. Trong pháp luật quốc tế hiện đại cũng tồn tại sự phân biệt giữa tài sản được sử dụng cho mục đích công quyền và tài sản phục vụ hoạt động thương mại của Nhà nước.

Do đó, khi nghiên cứu theo giáo trình có thể ghi nhận tài sản quốc gia ở nước ngoài là một ngoại lệ truyền thống của Lex rei sitae nhưng khi xử lý một vụ việc thực tế cần tiếp tục xem xét điều ước quốc tế, quy định về miễn trừ và tính chất cụ thể của tài sản.

3.7. Quan hệ thừa kế đối với động sản

Thừa kế là một trường hợp giúp thấy rõ rằng có tài sản trong quan hệ không đồng nghĩa mọi vấn đề đều phải áp dụng luật nơi có tài sản. Khoản 1 Điều 680 Bộ luật Dân sự 2015 quy định việc thừa kế được xác định theo pháp luật của nước mà người để lại di sản có quốc tịch ngay trước khi chết.

Ví dụ, một công dân nước A chết và để lại động sản ở nhiều quốc gia khác nhau. Khi xác định các vấn đề thuộc quan hệ thừa kế, pháp luật Việt Nam sử dụng hệ thuộc luật quốc tịch của người để lại di sản theo Điều 680, chứ không nhất thiết chia nhỏ mỗi động sản theo quốc gia nơi nó đang tồn tại.

Riêng khoản 2 Điều 680 lại quy định việc thực hiện quyền thừa kế đối với bất động sản được xác định theo pháp luật của nước nơi có bất động sản. Như vậy, pháp luật đã phân biệt:

• Quan hệ thừa kế nói chung: dựa vào luật quốc tịch của người để lại di sản ngay trước khi chết.
• Việc thực hiện quyền thừa kế đối với bất động sản: áp dụng luật nơi có bất động sản.

Về mặt học thuật, quan hệ thừa kế đối với động sản thường được sử dụng để minh họa cho việc Lex rei sitae không được áp dụng tuyệt đối đối với mọi vấn đề liên quan đến tài sản.

4. Trường hợp nào không nên nhầm là ngoại lệ của nguyên tắc luật nơi có tài sản?

Một sai lầm tương đối phổ biến khi học Tư pháp quốc tế là cứ thấy một quan hệ có tài sản nhưng áp dụng hệ thuộc luật khác thì gọi ngay đó là ngoại lệ của Lex rei sitae. Cách hiểu này chưa thật chính xác.

Trước hết cần xác định vấn đề pháp lý đang cần giải quyết là gì.

Ví dụ, hai doanh nghiệp ký hợp đồng mua bán một lô hàng quốc tế. Có ít nhất hai nhóm vấn đề hoàn toàn khác nhau:

• Quyền và nghĩa vụ theo hợp đồng mua bán.
• Việc xác lập hoặc chuyển dịch quyền sở hữu đối với hàng hóa.

Pháp luật áp dụng đối với hợp đồng được xác định theo Điều 683 Bộ luật Dân sự 2015, trong đó các bên về nguyên tắc có thể lựa chọn pháp luật áp dụng; nếu không lựa chọn thì sử dụng những tiêu chí về pháp luật có mối liên hệ gắn bó nhất. Nhưng điều đó không đồng nghĩa Điều 683 đã loại bỏ Điều 678 đối với tất cả vấn đề liên quan đến quyền sở hữu tài sản. Tương tự, khi xem xét năng lực của một cá nhân để thực hiện giao dịch, pháp luật có thể được xác định theo quy tắc về năng lực hành vi dân sự; nhưng việc xác định quyền sở hữu đối với tài sản lại là một vấn đề khác.

Do đó, trước khi xác định có phải ngoại lệ của nguyên tắc luật nơi có tài sản hay không cần thực hiện ba bước:

• Bước 1: Xác định chính xác quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài đang được xem xét.
• Bước 2: Xác định vấn đề cần chọn luật là quyền sở hữu, hợp đồng, thừa kế, năng lực chủ thể, sở hữu trí tuệ hay một vấn đề khác.
• Bước 3: Tìm quy phạm xung đột chuyên biệt điều chỉnh chính vấn đề đó.

Chỉ sau bước này mới có thể kết luận áp dụng Lex rei sitae hay một hệ thuộc luật khác.

5. Bảng tóm tắt các ngoại lệ của nguyên tắc luật nơi có tài sản

Có thể ghi nhớ các trường hợp quan trọng như sau:

• Động sản trên đường vận chuyển: áp dụng pháp luật của nước nơi động sản được chuyển đến, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.
• Tàu bay: quyền đối với tàu bay được xác định theo pháp luật của quốc gia đăng ký quốc tịch tàu bay.
• Tàu biển, tài sản trên tàu biển: trong những trường hợp do pháp luật hàng hải quy định, áp dụng pháp luật của quốc gia mà tàu mang cờ.
• Quyền sở hữu trí tuệ: áp dụng pháp luật của nước nơi đối tượng sở hữu trí tuệ được yêu cầu bảo hộ.
• Tổ chức lại, giải thể pháp nhân: những vấn đề thuộc quy chế pháp nhân được xác định theo pháp luật của quốc gia mà pháp nhân có quốc tịch.
• Tài sản quốc gia ở nước ngoài: cần xem xét chế độ miễn trừ quốc gia và miễn trừ đối với tài sản quốc gia; đây là ngoại lệ mang tính lý luận và pháp luật quốc tế cần được áp dụng thận trọng.
• Thừa kế động sản: quan hệ thừa kế nói chung được xác định theo pháp luật của nước mà người để lại di sản có quốc tịch ngay trước khi chết; riêng việc thực hiện quyền thừa kế đối với bất động sản quay trở lại nguyên tắc luật nơi có bất động sản.

Trong số các trường hợp trên, cần đặc biệt ghi nhớ rằng động sản trên đường vận chuyển là ngoại lệ được ghi nhận ngay trong chính Điều 678 Bộ luật Dân sự 2015. Những trường hợp còn lại chủ yếu là các quy phạm xung đột chuyên biệt được quy định ở điều luật hoặc luật chuyên ngành khác.

Kết luận

Ngoại lệ của nguyên tắc “luật nơi có tài sản” xuất hiện bởi Lex rei sitae dù là hệ thuộc luật cơ bản trong giải quyết xung đột pháp luật về quyền sở hữu nhưng không thể áp dụng máy móc đối với mọi loại tài sản và mọi quan hệ có liên quan đến tài sản. Pháp luật Việt Nam quy định rõ ngoại lệ đối với động sản đang trên đường vận chuyển; đồng thời xây dựng những quy tắc chuyên biệt đối với tàu bay, các quan hệ hàng hải, quyền sở hữu trí tuệ, pháp nhân và thừa kế. Trong lý luận Tư pháp quốc tế, tài sản của quốc gia ở nước ngoài cũng thường được xem là một giới hạn của Lex rei sitae do liên quan đến chế độ miễn trừ. Điều quan trọng nhất khi giải quyết một tình huống thực tế là phải xác định chính xác vấn đề pháp lý cần chọn luật, bởi cùng một tài sản có thể đồng thời phát sinh quan hệ sở hữu, hợp đồng, thừa kế hoặc sở hữu trí tuệ và mỗi quan hệ có thể chịu sự điều chỉnh của một hệ thuộc luật khác nhau.

Bài viết liên quan

Khái niệm hợp đồng và những nguyên tắc cơ bản của hệ thống pháp luật hợp đồng Việt Nam

Hệ thuộc luật có mối liên hệ gắn bó nhất là gì?

Xác định tài sản thế chấp theo tinh thần Bộ luật Dân sự 2015

Ngoại lệ của các nguyên tắc cơ bản của luật quốc tế

Thừa kế theo di chúc có yếu tố nước ngoài tại Bộ luật Dân sự 2015

Một số điểm mới của Bộ luật Dân sự năm 2015 về tài sản