Chế độ quân chủ chuyên chế còn tồn tại không?

[Hocluat.vn] Chế độ quân chủ chuyên chế còn tồn tại không? Câu trả lời là có nhưng số lượng quốc gia duy trì mô hình này hiện nay không nhiều. Phần lớn các nước quân chủ trên thế giới đã chuyển sang quân chủ lập hiến hoặc quân chủ đại nghị, trong đó nhà vua chủ yếu giữ vai trò biểu tượng. Tuy nhiên, tại một số quốc gia, quân chủ vẫn nắm quyền lực rất lớn đối với hành pháp, lập pháp, nhân sự cấp cao và định hướng chính sách quốc gia. Việc xác định một nước có phải quân chủ chuyên chế hay không cần dựa vào thực quyền của quân chủ, chứ không thể chỉ căn cứ vào việc nước đó có hiến pháp, nghị viện hoặc hội đồng tư vấn.

1. Chế độ quân chủ chuyên chế là gì?

Chế độ quân chủ chuyên chế, còn được gọi là quân chủ tuyệt đối là hình thức chính thể trong đó người đứng đầu nhà nước là vua, hoàng đế, quốc vương, tiểu vương, giáo hoàng hoặc quân chủ mang danh hiệu tương đương và nắm giữ phần lớn quyền lực nhà nước.

Ngôi vị quân chủ thường được truyền lại theo nguyên tắc kế vị trong hoàng tộc. Riêng Thành Vatican là trường hợp đặc biệt vì người đứng đầu nhà nước là Giáo hoàng, được bầu bởi Hồng y đoàn chứ không kế vị theo huyết thống.

Trong mô hình quân chủ chuyên chế, quân chủ thường có những quyền hạn nổi bật như:

• Đứng đầu nhà nước và nắm quyền hành pháp;
• Bổ nhiệm, miễn nhiệm thủ tướng, bộ trưởng và quan chức cấp cao;
• Ban hành sắc lệnh hoặc phê chuẩn luật;
• Chi phối hoặc giữ vai trò quyết định trong cơ quan lập pháp;
• Chỉ huy lực lượng vũ trang;
• Quyết định những vấn đề lớn về đối nội, đối ngoại;
• Có ảnh hưởng rất lớn đối với cơ quan tư pháp và cơ chế kế vị.

Tuy nhiên, quân chủ chuyên chế hiện đại không hoàn toàn giống chế độ quân chủ chuyên chế thời phong kiến. Các quốc gia còn duy trì mô hình này thường có luật cơ bản, hiến pháp, hội đồng bộ trưởng, cơ quan tư vấn, tòa án và bộ máy hành chính chuyên nghiệp.

Điểm quyết định không phải là quốc gia đó có hiến pháp hay không, mà là hiến pháp và các thiết chế nhà nước có thực sự giới hạn quyền lực của quân chủ hay không.

Chế độ quân chủ chuyên chế ở Việt Nam

Nếu nhà vua phải hành động theo quyết định của nghị viện, chính phủ chịu trách nhiệm trước cơ quan dân cử và quyền lực được kiểm soát bằng những cơ chế độc lập thì đó thường là quân chủ lập hiến. Ngược lại, nếu quân chủ vẫn là chủ thể quyết định cuối cùng đối với các quyền lực quan trọng thì chính thể có thể được xếp vào nhóm quân chủ chuyên chế hoặc quân chủ gần như chuyên chế.

2. Chế độ quân chủ chuyên chế còn tồn tại không?

Chế độ quân chủ chuyên chế vẫn còn tồn tại trong thế giới hiện đại, mặc dù chỉ còn ở một số ít quốc gia. Những trường hợp thường được xác định tương đối rõ gồm Saudi Arabia, Oman, Brunei, Eswatini và Thành Vatican.

Danh sách cụ thể có thể khác nhau tùy theo tiêu chí của từng tổ chức nghiên cứu. Một số bảng phân loại còn đưa Qatar hoặc Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất vào nhóm quân chủ tuyệt đối hoặc gần như tuyệt đối. Tuy nhiên, cấu trúc của các quốc gia này có những đặc điểm hiến định riêng nên cần được phân tích thận trọng.

Saudi Arabia

Saudi Arabia là một trong những ví dụ điển hình nhất về chế độ quân chủ chuyên chế hiện đại.

Điều 5 Luật Cơ bản về quản trị của Saudi Arabia quy định chính thể của quốc gia này là quân chủ, quyền cai trị được kế truyền trong hậu duệ của nhà vua lập quốc Abdulaziz. Điều 44 quy định các quyền lực nhà nước gồm tư pháp, hành pháp và quyền ban hành quy định; các quyền lực này phối hợp với nhau nhưng nhà vua là thẩm quyền cuối cùng [1].

Nhà vua đồng thời giữ vị trí trung tâm trong bộ máy nhà nước, chủ trì Hội đồng Bộ trưởng, bổ nhiệm các chức danh quan trọng, ban hành sắc lệnh hoàng gia và giữ quyền lực lớn đối với chính sách quốc phòng, an ninh và đối ngoại.

Saudi Arabia có Hội đồng Shura thực hiện chức năng tham vấn và tham gia xem xét một số dự thảo pháp luật. Tuy nhiên, đây không phải nghị viện dân cử có khả năng thành lập chính phủ hoặc buộc chính phủ chịu trách nhiệm chính trị như trong các nền quân chủ đại nghị.

Việc Saudi Arabia có Luật Cơ bản về quản trị không đồng nghĩa với việc nước này đã chuyển thành quân chủ lập hiến theo nghĩa quyền lực của quân chủ chỉ còn mang tính nghi lễ. Chính văn bản này vẫn xác lập nhà vua là thẩm quyền cuối cùng của các quyền lực nhà nước [1].

Oman

Oman là một quốc gia quân chủ thế tập, trong đó Quốc vương giữ vai trò nguyên thủ quốc gia và Tổng tư lệnh tối cao của các lực lượng vũ trang. Luật Cơ bản của Nhà nước là văn bản có giá trị hiến định cao nhất, điều chỉnh tổ chức bộ máy và quan hệ giữa nhà nước với cá nhân [2].

Oman có Hội đồng Oman gồm Hội đồng Nhà nước và Hội đồng Shura. Hội đồng Shura có thể đề xuất pháp luật, đưa ra kiến nghị với chính phủ và tham gia thảo luận các kế hoạch phát triển [3].

Dù tồn tại các thiết chế tư vấn và tham gia lập pháp, quyền lực của Quốc vương vẫn rất lớn. Quốc vương giữ vai trò trung tâm trong việc bổ nhiệm chính phủ, ban hành sắc lệnh, định hướng chính sách và tổ chức bộ máy nhà nước.

Bộ Ngoại giao và Thương mại Australia hiện mô tả Oman là một nước quân chủ chuyên chế [4]. Vì vậy, Oman thường được xếp vào nhóm các quốc gia còn duy trì chế độ quân chủ tuyệt đối, dù mô hình quản trị đã có nhiều yếu tố thể chế hóa và hiện đại hóa.

Brunei

Hiến pháp Brunei quy định quyền hành pháp tối cao của quốc gia thuộc về Quốc vương Brunei. Quốc vương đồng thời giữ chức Thủ tướng và thực hiện quyền hành pháp cùng với hệ thống cơ quan giúp việc [5].

Brunei có Hội đồng Lập pháp nhưng thành viên của cơ quan này không được hình thành thông qua một cuộc tổng tuyển cử cạnh tranh theo mô hình nghị viện đại diện phổ biến. Vai trò của Quốc vương vẫn bao trùm hoạt động của bộ máy nhà nước.

Ngoài vị trí nguyên thủ và người đứng đầu chính phủ, Quốc vương còn trực tiếp nắm giữ hoặc kiểm soát những lĩnh vực quan trọng như quốc phòng, tài chính, tôn giáo và nhân sự cấp cao.

Freedom House xác định Brunei là một nước quân chủ tuyệt đối, trong đó Quốc vương thực hiện quyền hành pháp [6]. Đây được xem là trường hợp quân chủ chuyên chế tiêu biểu tại khu vực Đông Nam Á.

Eswatini

Eswatini là quốc gia nằm ở miền nam châu Phi và thường được xem là nền quân chủ chuyên chế cuối cùng còn tồn tại ở châu Phi.

Hiến pháp Eswatini năm 2005 tuyên bố là luật tối cao, ghi nhận các quyền cơ bản và tổ chức các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp. Tuy nhiên, Hiến pháp đồng thời quy định quyền hành pháp thuộc về nhà vua với tư cách nguyên thủ quốc gia [7].

Theo thông tin của Nghị viện Eswatini, nhà vua vừa là nguyên thủ mang tính nghi lễ, vừa là người đứng đầu hành pháp. Quyền lập pháp tối cao được đặt trong thiết chế “Nhà vua tại Nghị viện”, gồm nhà vua và nghị viện [8].

Một bộ phận thành viên nghị viện do nhà vua bổ nhiệm. Các đảng chính trị không hoạt động theo mô hình tranh cử nghị viện thông thường; ứng viên tham gia bầu cử chủ yếu trên tư cách cá nhân.

Eswatini là trường hợp cho thấy một quốc gia có thể có hiến pháp, nghị viện và bầu cử nhưng quân chủ vẫn giữ thực quyền rất lớn. Bởi vậy, việc chỉ nhìn vào tên gọi của các cơ quan nhà nước sẽ không đủ để xác định bản chất chính thể.

Thành Vatican

Thành Vatican là trường hợp đặc biệt nhất trong số các nền quân chủ chuyên chế hiện nay.

Trang thông tin chính thức của Thành quốc Vatican xác định hình thức chính thể của nước này là quân chủ tuyệt đối. Giáo hoàng là nguyên thủ quốc gia và nắm đầy đủ quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp [9].

Luật Cơ bản của Thành quốc Vatican năm 2023 tiếp tục khẳng định sự đầy đủ của quyền lực cai quản thuộc về Giáo hoàng, bao gồm cả quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp [10].

Tuy nhiên, quyền lực trong thực tiễn được thực hiện với sự hỗ trợ của nhiều cơ quan:

• Ủy ban Giáo hoàng thực hiện chức năng lập pháp nhân danh Giáo hoàng, trừ những vấn đề Giáo hoàng dành quyền quyết định trực tiếp;

• Chủ tịch Phủ Thống đốc và bộ máy hành chính thực hiện chức năng hành pháp;

• Các tòa án thực hiện quyền tư pháp nhân danh Giáo hoàng;

• Giáo hoàng có thể giữ lại hoặc trực tiếp thực hiện những thẩm quyền được xác định trong Luật Cơ bản.

Khác với các nền quân chủ thế tập, Giáo hoàng được bầu bởi Hồng y đoàn. Do đó, Vatican thường được mô tả là nền quân chủ chuyên chế thần quyền có tính chất tuyển cử.

3. Qatar và UAE có phải chế độ quân chủ chuyên chế không?

Bên cạnh năm trường hợp nêu trên, Qatar và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất thường tạo ra sự khác biệt trong các bảng phân loại chính thể.

Trường hợp Qatar

Hiến pháp Qatar quy định quyền cai trị được kế truyền trong gia đình Al Thani. Quyền hành pháp thuộc về Quốc vương và được thực hiện với sự hỗ trợ của Hội đồng Bộ trưởng; quyền lập pháp được giao cho Hội đồng Shura theo các quy định của Hiến pháp [11].

Năm 2024, Qatar tổ chức trưng cầu dân ý và thông qua các sửa đổi hiến pháp, trong đó thay thế cơ chế bầu một bộ phận thành viên Hội đồng Shura bằng cơ chế bổ nhiệm [12].

Quốc vương Qatar có quyền hạn rất lớn trong việc bổ nhiệm chính phủ, phê chuẩn luật, ban hành sắc lệnh, thực hiện chính sách đối ngoại và tổ chức bộ máy nhà nước. Vì thế, một số nguồn xếp Qatar vào nhóm quân chủ tuyệt đối hoặc quân chủ bán lập hiến.

Tuy nhiên, do Qatar có hiến pháp phân định quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp về mặt hình thức, nhiều nghiên cứu lựa chọn cách gọi thận trọng hơn là quân chủ lập hiến mang tính chuyên quyền, quân chủ bán lập hiến hoặc quân chủ do Quốc vương chi phối.

Chế độ quân chủ lập hiến ở Việt Nam: Từ tư tưởng cải cách đến thực tiễn lịch sử

Trường hợp Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất

Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất là một liên bang gồm bảy tiểu vương quốc. Mỗi tiểu vương quốc có một quân chủ riêng, còn cấp liên bang được tổ chức theo một cơ chế đặc thù.

Hiến pháp UAE quy định Hội đồng Tối cao Liên bang là cơ quan quyền lực cao nhất, gồm quân chủ của toàn bộ bảy tiểu vương quốc. Mỗi tiểu vương quốc có một phiếu trong hoạt động của Hội đồng [13].

Vì vậy, UAE không phải một nhà nước quân chủ chuyên chế đơn nhất do một nhà vua duy nhất đứng đầu. Đây là liên bang của các tiểu vương quốc quân chủ, trong đó quyền lực được chia sẻ giữa các gia đình cai trị ở cấp tiểu vương quốc và Hội đồng Tối cao Liên bang.

Một số tiểu vương quốc thành viên có thể mang nhiều đặc điểm của quân chủ chuyên chế nhưng toàn bộ UAE nên được mô tả theo mô hình liên bang quân chủ đặc thù thay vì đồng nhất với Saudi Arabia hoặc Brunei.

4. Vì sao chế độ quân chủ chuyên chế vẫn tồn tại?

Sự tồn tại của chế độ quân chủ chuyên chế trong thế giới hiện đại xuất phát từ nhiều yếu tố lịch sử, chính trị, kinh tế và văn hóa.

Tính chính danh truyền thống và tôn giáo

Tại nhiều quốc gia, hoàng tộc gắn liền với lịch sử hình thành nhà nước, bản sắc dân tộc, bộ lạc hoặc tôn giáo. Quyền lực của quân chủ không chỉ được lý giải bằng pháp luật mà còn được củng cố bởi truyền thống và niềm tin xã hội.

Ở Saudi Arabia và Brunei, tôn giáo giữ vai trò quan trọng trong cơ sở chính danh của nhà nước. Tại Eswatini, nhà vua không chỉ là nguyên thủ mà còn có vị trí đặc biệt trong đời sống văn hóa truyền thống. Thành Vatican là một quốc gia thần quyền, nơi Giáo hoàng đồng thời là người đứng đầu Giáo hội Công giáo và nguyên thủ quốc gia.

Khả năng duy trì ổn định chính trị

Những người ủng hộ chế độ quân chủ cho rằng một hoàng tộc có vị trí ổn định có thể hạn chế xung đột đảng phái, tạo ra sự liên tục trong chính sách và giúp nhà nước phản ứng nhanh trước các vấn đề lớn.

Trong một số quốc gia nhỏ hoặc có cấu trúc xã hội dựa trên quan hệ bộ lạc, quân chủ đóng vai trò trung gian dung hòa giữa các nhóm lợi ích. Quyền lực của hoàng gia được xem là yếu tố giữ cân bằng giữa các cộng đồng.

Tuy nhiên, sự ổn định này phụ thuộc nhiều vào năng lực quản trị, khả năng phân phối lợi ích và mức độ chấp nhận của người dân. Việc tập trung quyền lực cũng có thể làm giảm khả năng phản biện, kiểm soát sai phạm và chuyển giao quyền lực một cách minh bạch.

Nguồn lực kinh tế và chính sách phúc lợi

Một số nền quân chủ chuyên chế sở hữu nguồn thu lớn từ dầu mỏ và khí đốt. Nguồn lực này cho phép nhà nước đầu tư mạnh vào cơ sở hạ tầng, giáo dục, y tế, trợ cấp và dịch vụ công.

Khi người dân được hưởng mức sống cao, hệ thống phúc lợi rộng và môi trường xã hội ổn định, sức ép đòi thay đổi thể chế có thể thấp hơn so với những quốc gia gặp khó khăn kinh tế kéo dài.

Dù vậy, sự phụ thuộc vào tài nguyên cũng đặt ra yêu cầu đa dạng hóa nền kinh tế. Đây là lý do Saudi Arabia, Oman và Brunei đều triển khai các chiến lược phát triển nhằm giảm dần sự phụ thuộc vào dầu khí.

Các thiết chế tham vấn giúp chính thể thích nghi

Các nền quân chủ chuyên chế hiện đại không nhất thiết cai trị hoàn toàn bằng mệnh lệnh cá nhân. Phần lớn đều xây dựng hội đồng bộ trưởng, hội đồng tư vấn, cơ quan lập pháp, tòa án và bộ máy chuyên môn.

Những thiết chế này giúp quân chủ thu thập ý kiến, phân công quản lý và nâng cao hiệu quả hành chính. Tuy nhiên, chúng thường không có đủ khả năng kiểm soát hoặc thay thế quân chủ bằng cơ chế trách nhiệm chính trị như nghị viện trong chế độ quân chủ đại nghị.

5. Quân chủ chuyên chế có thể tiếp tục tồn tại trong tương lai không?

Chế độ quân chủ chuyên chế có thể tiếp tục tồn tại nhưng nhiều khả năng sẽ phải thích nghi với những thay đổi của xã hội hiện đại.

Sự phát triển của giáo dục, công nghệ thông tin, tầng lớp trung lưu và giao lưu quốc tế làm gia tăng yêu cầu về minh bạch, trách nhiệm giải trình và sự tham gia của người dân. Những yêu cầu này tạo sức ép buộc nhà nước phải hoàn thiện pháp luật, mở rộng tham vấn và nâng cao hiệu quả quản trị.

Quá trình chuyển đổi có thể diễn ra theo nhiều hướng:

• Quân chủ tiếp tục nắm quyền lực lớn nhưng mở rộng vai trò của các hội đồng tư vấn;
• Cơ quan lập pháp được trao thêm thẩm quyền nhưng chưa kiểm soát hoàn toàn chính phủ;
• Chính phủ dần chịu trách nhiệm nhiều hơn trước nghị viện;
• Quân chủ chuyển sang giữ vai trò nguyên thủ và biểu tượng quốc gia;
• Chính thể trở thành quân chủ lập hiến hoặc quân chủ đại nghị.

So sánh quân chủ lập hiến và quân chủ chuyên chế

Tuy nhiên, không có một quy luật bắt buộc mọi nền quân chủ chuyên chế phải chuyển ngay sang quân chủ lập hiến. Sự thay đổi phụ thuộc vào lịch sử, cấu trúc xã hội, nguồn lực kinh tế, tương quan quyền lực và lựa chọn chính trị của từng quốc gia.

Kết luận

Chế độ quân chủ chuyên chế vẫn còn tồn tại nhưng chỉ còn ở một số ít quốc gia và đã có nhiều khác biệt so với mô hình quân chủ thời phong kiến. Saudi Arabia, Oman, Brunei, Eswatini và Thành Vatican là những trường hợp thường được xác định rõ nhất, trong khi Qatar và UAE được phân loại khác nhau tùy theo tiêu chí nghiên cứu. Dù có hiến pháp, chính phủ, hội đồng tư vấn hoặc cơ quan lập pháp, điểm chung của những chính thể này là quân chủ vẫn nắm thực quyền rất lớn và chưa bị giới hạn bởi cơ chế đại diện, trách nhiệm chính trị hoặc kiểm soát quyền lực tương tự các nền quân chủ đại nghị. Trong tương lai, khả năng tồn tại của mô hình này sẽ phụ thuộc vào việc các quốc gia có thể dung hòa quyền lực truyền thống với yêu cầu quản trị hiện đại, quyền con người và sự tham gia ngày càng lớn của người dân hay không.

Danh mục tài liệu tham khảo

[1] National Center for Archives and Records of Saudi Arabia, Basic Law of Governance, https://laws.boe.gov.sa/Files/Download/?attId=ed4842e1-9543-40b9-973b-ada200d4ed10, truy cập ngày 21/7/2026.

[2] Ministry of Foreign Affairs of the Sultanate of Oman, The Basic Statute of the State, https://www.fm.gov.om/en/about-oman/government/constitution/, truy cập ngày 21/7/2026.

[3] Ministry of Foreign Affairs of the Sultanate of Oman, Majlis A’Shura, https://www.fm.gov.om/en/about-oman/legislature/majlis-ashura/, truy cập ngày 21/7/2026.

[4] Australian Government – Department of Foreign Affairs and Trade, Oman Country Brief, https://www.dfat.gov.au/geo/oman/oman-country-brief, truy cập ngày 21/7/2026.

[5] Attorney General’s Chambers of Brunei Darussalam, Constitution of Brunei Darussalam, https://www.agc.gov.bn/AGC%20Images/LOB/cons_doc/constitution_i.pdf, truy cập ngày 21/7/2026.

[6] Freedom House, Brunei: Country Profile, https://freedomhouse.org/country/brunei, truy cập ngày 21/7/2026.

[7] Government of the Kingdom of Eswatini, Constitution of the Kingdom of Swaziland Act, 2005, https://www.gov.sz/images/justice/swaziland_constitution.pdf, truy cập ngày 21/7/2026.

[8] Parliament of the Kingdom of Eswatini, Background of Parliament, https://parliament.gov.sz/about/background/, truy cập ngày 21/7/2026.

[9] Vatican City State, State and Government, https://www.vaticanstate.va/en/tag-manager/state-and-government.html, truy cập ngày 21/7/2026.

[10] Vatican City State, One year after the entry into force of the new Fundamental Law of Vatican City State, https://www.vaticanstate.va/en/news/550-one-year-after-the-entry-into-force-of-the-new-fundamental-law-of-the-vatican-city-state.html, truy cập ngày 21/7/2026.

[11] Government Communications Office of the State of Qatar, The Permanent Constitution of the State of Qatar, https://www.gco.gov.qa/wp-content/uploads/2024/12/permanent_constitution_state_qatar_en.pdf, truy cập ngày 21/7/2026.

[12] Council of Ministers of the State of Qatar, The Constitutional Amendments, https://cm.gov.qa/en/Pages/Constitutional-Amendments.aspx, truy cập ngày 21/7/2026.

[13] United Arab Emirates Legislation, The Constitution of the United Arab Emirates, https://uaelegislation.gov.ae/en/constitution, truy cập ngày 21/7/2026.

Bài viết liên quan

Các nước theo chế độ quân chủ chuyên chế

So sánh quân chủ lập hiến và quân chủ chuyên chế

Chế độ quân chủ chuyên chế ở Việt Nam

Các nước theo chế độ quân chủ lập hiến hiện nay

Chế độ quân chủ lập hiến ở Việt Nam: Từ tư tưởng cải cách đến thực tiễn lịch sử

Pháp quyền trong mối quan hệ với quyền làm chủ của Nhân dân ở Việt Nam hiện nay