Hôn nhân đối ngẫu là vấn đề thường được nhắc đến khi nghiên cứu lịch sử phát triển của hôn nhân và gia đình. Trong hệ thống lý luận của Lewis H. Morgan và Friedrich Engels, hôn nhân đối ngẫu được xem là một hình thức kết đôi tương đối ổn định giữa một người đàn ông và một người phụ nữ, xuất hiện trong quá trình thu hẹp dần phạm vi quan hệ hôn nhân từ những hình thức hôn nhân nhóm trước đó. Tuy nhiên, đây chưa phải chế độ hôn nhân một vợ một chồng theo nghĩa hiện đại, bởi quan hệ giữa hai bên còn tương đối lỏng lẻo và có thể dễ dàng chấm dứt. Việc tìm hiểu hôn nhân đối ngẫu giúp làm rõ một cách tiếp cận kinh điển về quá trình biến đổi của gia đình, đồng thời cũng cần đặt học thuyết này trong bối cảnh lịch sử của nhân học thế kỷ XIX.
- 1. Hôn nhân đối ngẫu là gì?
- 2. Nguồn gốc của hôn nhân đối ngẫu
- 2.1. Hôn nhân đối ngẫu trong học thuyết của Lewis H. Morgan
- 2.2. Sự thu hẹp phạm vi những người có thể kết hôn
- 2.3. Từ “vợ chính, chồng chính” đến một cặp tương đối ổn định
- 2.4. Hôn nhân đối ngẫu là bước chuyển tiếp sang gia đình một vợ một chồng
- 3. Đặc điểm của hôn nhân đối ngẫu
- 3.1. Quan hệ hôn nhân được hình thành chủ yếu theo từng cặp
- 3.2. Quan hệ vợ chồng chưa bền vững
- 3.3. Chưa phải chế độ một vợ một chồng hoàn chỉnh
- 3.4. Quan hệ huyết thống và thị tộc vẫn giữ vai trò rất lớn
- 3.5. Con cái thường gắn chặt với phía người mẹ trong mô hình Morgan – Engels
- 3.6. Mang tính chất của một hình thức quá độ trong lý thuyết Morgan – Engels
- 4. Ý nghĩa của hôn nhân đối ngẫu và những lưu ý khi nghiên cứu
- Kết luận
- 5. Danh mục tài liệu tham khảo
1. Hôn nhân đối ngẫu là gì?
Hôn nhân đối ngẫu có thể hiểu là hình thức hôn nhân theo từng cặp, trong đó một người đàn ông và một người phụ nữ hình thành một cặp vợ chồng tương đối ổn định trong một khoảng thời gian nhất định nhưng mối quan hệ đó chưa có tính bền vững và độc quyền chặt chẽ như chế độ một vợ một chồng về sau.
Thuật ngữ này gắn đặc biệt với nghiên cứu của nhà nhân học Mỹ Lewis Henry Morgan. Trong Ancient Society, Morgan xây dựng một mô hình tiến hóa xã hội trong đó các hình thức gia đình được cho là đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển khác nhau. Công trình của ông về sau có ảnh hưởng rất lớn tới Friedrich Engels khi Engels viết The Origin of the Family, Private Property and the State. [1], [2]
Trong cách trình bày của Engels dựa trên Morgan, ở người Iroquois tồn tại một kiểu gia đình mà Morgan gọi là “pairing family”, trong một số bản dịch tiếng Việt được gọi là gia đình đối ngẫu hoặc hôn nhân đối ngẫu. Đặc điểm nổi bật là một người đàn ông sống với một người phụ nữ theo một quan hệ tương đối rõ ràng, con cái của cặp đó có thể được nhận biết nhưng quan hệ vợ chồng vẫn có thể chấm dứt khá dễ dàng bởi một trong hai bên. [2], [3]
Theo Engels, trước khi gia đình đối ngẫu trở thành hình thức tương đối ổn định, ngay trong những hình thức hôn nhân nhóm đã có thể xuất hiện hiện tượng một người đàn ông có một người được coi là “vợ chính”, còn đối với người phụ nữ đó, người đàn ông cũng là người “chồng chính” trong số những quan hệ đang tồn tại. Khi phạm vi những người có thể kết hôn với nhau tiếp tục bị thu hẹp, việc kết đôi giữa một người đàn ông và một người phụ nữ ngày càng trở nên ổn định hơn. [3]
Do đó, có thể hiểu ngắn gọn:
Hôn nhân đối ngẫu là hình thức kết đôi tương đối ổn định giữa một nam và một nữ trong xã hội cổ, được Morgan và Engels xem như một giai đoạn chuyển tiếp từ các hình thức hôn nhân nhóm sang gia đình một vợ một chồng.
Từ “đối ngẫu” ở đây thể hiện ý nghĩa hai cá nhân ghép thành một cặp, chứ không nên hiểu rằng đây đã là chế độ hôn nhân một vợ một chồng hoàn chỉnh như trong xã hội hiện đại.
Một điểm quan trọng khác là cần phân biệt hôn nhân đối ngẫu với hôn nhân một vợ một chồng.
Trong hôn nhân một vợ một chồng theo nghĩa pháp lý hiện đại, về nguyên tắc, một người chỉ có một người vợ hoặc một người chồng trong thời kỳ hôn nhân và quan hệ hôn nhân có tính pháp lý tương đối ổn định. Trong mô hình hôn nhân đối ngẫu của Morgan – Engels, quan hệ cặp đôi còn lỏng lẻo hơn đáng kể và có thể dễ dàng bị phá vỡ.
Vì vậy, hôn nhân đối ngẫu được xem là mầm mống của quan hệ hôn nhân theo cặp, chứ chưa phải hình thức một vợ một chồng hoàn chỉnh.
Cũng cần nhấn mạnh rằng đây chủ yếu là một khái niệm lịch sử, nhân học và lý luận, không phải thuật ngữ được Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam hiện hành sử dụng để phân loại các hình thức hôn nhân.
2. Nguồn gốc của hôn nhân đối ngẫu
Để hiểu nguồn gốc của hôn nhân đối ngẫu, cần đặt khái niệm này trong hệ thống lý luận về sự phát triển gia đình do Morgan xây dựng vào thế kỷ XIX và được Engels tiếp tục phát triển.
2.1. Hôn nhân đối ngẫu trong học thuyết của Lewis H. Morgan
Trong Ancient Society xuất bản năm 1877, Morgan xây dựng một mô hình tiến hóa xã hội theo những giai đoạn mà ông gọi là Savagery – Barbarism – Civilization. Song song với những biến đổi về công cụ, kinh tế và tổ chức xã hội, Morgan cho rằng các hình thức gia đình cũng trải qua một quá trình phát triển từ những hình thức rộng sang những hình thức ngày càng thu hẹp hơn. [1]
Theo mô hình này, quan hệ hôn nhân không ngay từ đầu đã tồn tại dưới dạng một người đàn ông kết hôn độc quyền với một người phụ nữ.
Morgan nghiên cứu hệ thống thân tộc của nhiều cộng đồng, đặc biệt là người Haudenosaunee/Iroquois ở Bắc Mỹ và nhận thấy những thuật ngữ thân tộc của họ không hoàn toàn tương ứng với mô hình gia đình hạt nhân quen thuộc trong xã hội phương Tây. Công trình nghiên cứu thân tộc của Morgan đã trở thành một trong những đóng góp có ảnh hưởng lớn đối với sự hình thành nhân học về sau.
Trong mô hình mà Morgan xây dựng, quá trình phát triển của gia đình được cho là diễn ra theo hướng thu hẹp dần số người nằm trong quan hệ hôn nhân chung, cuối cùng tiến đến một cặp gồm một người đàn ông và một người phụ nữ.
Chính ở giai đoạn này xuất hiện pairing family – gia đình đối ngẫu.
2.2. Sự thu hẹp phạm vi những người có thể kết hôn
Theo cách giải thích của Engels, một trong những động lực dẫn đến gia đình đối ngẫu là việc phạm vi những người có quan hệ huyết thống được phép lấy nhau ngày càng bị thu hẹp.
Ở những giai đoạn trước, theo mô hình của Morgan, hôn nhân được giả định tồn tại trong những nhóm tương đối rộng. Sau đó, các quy tắc cấm quan hệ hôn nhân giữa cha mẹ và con, giữa anh chị em và rồi giữa những nhóm họ hàng rộng hơn dần phát triển.
Engels cho rằng khi những nhóm “anh em”, “chị em” mà giữa họ hôn nhân không được phép ngày càng tăng lên thì hôn nhân nhóm trở nên khó duy trì hơn, từ đó thúc đẩy sự hình thành các cặp đôi riêng biệt. [2], [3]
Theo cách giải thích này, phạm vi hôn nhân được thu hẹp:
Từ nhiều người → một nhóm nhỏ hơn → cuối cùng hình thành một cặp nam – nữ tương đối ổn định.
Đối với Engels, gia đình đối ngẫu vì vậy là kết quả của một quá trình kéo dài, chứ không phải một hình thức gia đình xuất hiện đột ngột.
2.3. Từ “vợ chính, chồng chính” đến một cặp tương đối ổn định
Một điểm đáng chú ý trong cách trình bày của Engels là mầm mống của hôn nhân đối ngẫu đã xuất hiện ngay khi hôn nhân nhóm vẫn còn tồn tại.
Một người đàn ông có thể có một người được xem là “vợ chính” trong số các quan hệ của mình, trong khi người phụ nữ đó cũng coi anh ta là “chồng chính”. Dần dần, những mối quan hệ theo cặp như vậy trở nên bền hơn. [3]
Kết quả cuối cùng là hình thành một đơn vị gồm một người đàn ông và một người phụ nữ nhưng mức độ gắn kết vẫn chưa đủ chặt để trở thành gia đình một vợ một chồng theo nghĩa về sau.
Engels gọi đây là giai đoạn mà nhóm hôn nhân đã thu hẹp xuống đơn vị nhỏ nhất của nó: một người đàn ông và một người đàn bà. [3]
2.4. Hôn nhân đối ngẫu là bước chuyển tiếp sang gia đình một vợ một chồng
Trong hệ thống Morgan – Engels, hôn nhân đối ngẫu không phải điểm kết thúc của lịch sử gia đình.
Engels cho rằng những biến đổi tiếp theo về kinh tế, sở hữu và của cải đã tác động mạnh đến gia đình. Khi chăn nuôi, sản xuất và tích lũy tài sản phát triển, yêu cầu xác định quan hệ cha – con và người thừa kế tài sản ngày càng trở nên quan trọng. Theo cách giải thích của ông, những biến đổi này góp phần thúc đẩy sự chuyển đổi từ gia đình đối ngẫu sang gia đình cá thể hay gia đình một vợ một chồng chặt chẽ hơn. [2], [3]
Như vậy, nếu đặt trong sơ đồ lý luận của Morgan – Engels thì có thể khái quát:
Hôn nhân nhóm → hôn nhân đối ngẫu → hôn nhân một vợ một chồng.
Tuy nhiên, sơ đồ này cần được hiểu là một học thuyết tiến hóa xã hội của thế kỷ XIX, không phải một chuỗi lịch sử đã được nhân học hiện đại chứng minh là diễn ra giống nhau ở tất cả các xã hội.
3. Đặc điểm của hôn nhân đối ngẫu
Đặc điểm của hôn nhân đối ngẫu thể hiện rõ tính chất chuyển tiếp của nó: đã xuất hiện cặp vợ chồng riêng nhưng các đặc trưng của hôn nhân một vợ một chồng bền vững vẫn chưa hoàn thiện.
3.1. Quan hệ hôn nhân được hình thành chủ yếu theo từng cặp
Đây là đặc điểm quan trọng nhất.
Thay vì quan hệ hôn nhân nằm trong một nhóm nhiều người như mô hình Morgan giả định đối với các giai đoạn trước, một người đàn ông và một người phụ nữ trở thành một cặp chính.
Chính yếu tố này khiến hôn nhân đối ngẫu có hình thức bề ngoài tương đối gần với hôn nhân một vợ một chồng.
Tuy nhiên, sự giống nhau chủ yếu nằm ở cấu trúc cặp đôi, chứ chưa phải toàn bộ nội dung của quan hệ hôn nhân.
3.2. Quan hệ vợ chồng chưa bền vững
Theo Engels, hôn nhân đối ngẫu có thể dễ dàng bị chấm dứt theo ý chí của một trong hai bên. Khi mâu thuẫn không thể giải quyết, hai người có thể tách khỏi nhau và sau đó thiết lập quan hệ mới. [2], [3]
Đây là điểm khác biệt rõ với mô hình gia đình một vợ một chồng mà Engels trình bày ở giai đoạn tiếp theo, trong đó mối liên hệ hôn nhân trở nên chặt chẽ hơn và không còn dễ bị giải thể theo ý muốn của cả hai phía. [2]
Vì vậy, tính ổn định của hôn nhân đối ngẫu chỉ mang tính tương đối.
3.3. Chưa phải chế độ một vợ một chồng hoàn chỉnh
Mặc dù đã hình thành cặp nam – nữ tương đối rõ ràng nhưng hôn nhân đối ngẫu không đồng nghĩa với nguyên tắc độc quyền tính dục tuyệt đối giữa hai người.
Trong cách mô tả của Engels, ở giai đoạn này vẫn còn những dấu vết của các quan hệ trước đó. Ông cho rằng một số quyền hoặc hành vi ngoài quan hệ cặp đôi vẫn có thể tồn tại, đồng thời yêu cầu về sự chung thủy giữa hai giới cũng không nhất thiết bình đẳng. [2]
Vì vậy, gọi hôn nhân đối ngẫu là “hôn nhân một vợ một chồng thời nguyên thủy” có thể gây hiểu nhầm.
Cách diễn đạt chính xác hơn là:
Đây là hình thức hôn nhân theo cặp và là tiền đề cho sự hình thành chế độ một vợ một chồng về sau.
3.4. Quan hệ huyết thống và thị tộc vẫn giữ vai trò rất lớn
Gia đình đối ngẫu, theo Engels, vẫn tồn tại trong bối cảnh tổ chức thị tộc còn rất mạnh.
Việc kết hôn không hoàn toàn là quyết định riêng tư của hai cá nhân như cách nhìn hiện đại. Gia đình, người mẹ hoặc các thành viên thị tộc có thể đóng vai trò quan trọng trong việc lựa chọn hoặc sắp xếp quan hệ hôn nhân. [3]
Điều này phản ánh một đặc trưng rộng hơn của nhiều xã hội thân tộc: hôn nhân không chỉ tạo ra quan hệ giữa hai cá nhân mà còn có thể tạo ra liên minh giữa các gia đình, dòng họ hoặc nhóm xã hội. Nhân học hiện đại cũng nhìn nhận hôn nhân như một thiết chế có khả năng tạo ra các mối liên kết xã hội, kinh tế và chính trị giữa các nhóm. [4]
3.5. Con cái thường gắn chặt với phía người mẹ trong mô hình Morgan – Engels
Trong những ví dụ mà Engels sử dụng, khi một cặp đôi trong gia đình đối ngẫu chia tay, con cái tiếp tục thuộc về phía người mẹ. Điều này được ông liên hệ với các hệ thống thân tộc theo dòng mẹ tồn tại trong một số cộng đồng mà Morgan nghiên cứu. [3]
Tuy nhiên, không nên từ đặc điểm này suy rộng rằng tất cả các xã hội từng có hôn nhân đối ngẫu đều nhất thiết phải trải qua cùng một hệ thống mẫu hệ hoặc mẫu quyền.
Nhân học hiện đại cho thấy cách xác định dòng họ rất đa dạng: có xã hội theo dòng cha, dòng mẹ, hai bên hoặc những hình thức linh hoạt khác và những cách tổ chức đó ảnh hưởng khác nhau đến thừa kế, hôn nhân và phân bổ nguồn lực.
3.6. Mang tính chất của một hình thức quá độ trong lý thuyết Morgan – Engels
Xét trong chính hệ thống lý luận đã sản sinh ra khái niệm này, đặc điểm có ý nghĩa nhất của hôn nhân đối ngẫu là tính quá độ.
Nó nằm giữa:
hôn nhân nhóm – phạm vi quan hệ rộng hơn;
và
hôn nhân một vợ một chồng – quan hệ cặp đôi ổn định, chặt chẽ hơn.
Vì vậy, hôn nhân đối ngẫu thể hiện một bước thu hẹp đáng kể phạm vi quan hệ hôn nhân và làm xuất hiện rõ hơn cấu trúc gia đình gồm một cặp nam – nữ cùng con cái.
4. Ý nghĩa của hôn nhân đối ngẫu và những lưu ý khi nghiên cứu
Khái niệm hôn nhân đối ngẫu có ý nghĩa đáng kể trong lịch sử các học thuyết nghiên cứu về gia đình.
Trước hết, nó giúp cho thấy gia đình và hôn nhân không phải những thiết chế bất biến. Cách con người tổ chức quan hệ vợ chồng, huyết thống, thừa kế và chăm sóc con cái có thể thay đổi theo điều kiện xã hội.
Morgan là một trong những học giả tiên phong đưa việc nghiên cứu hệ thống thân tộc trở thành một lĩnh vực quan trọng của nhân học. Những khảo sát của ông về cách các xã hội gọi và phân loại quan hệ cha, mẹ, con, anh, chị, em và họ hàng có ảnh hưởng lâu dài tới ngành nhân học, cho dù nhiều kết luận tiến hóa cụ thể của ông về sau bị điều chỉnh hoặc bác bỏ.
Thứ hai, trong hệ thống lý luận của Engels, hôn nhân đối ngẫu giúp giải thích mối liên hệ giữa biến đổi kinh tế với sự biến đổi của gia đình. Engels không xem sự chuyển đổi từ hình thức gia đình này sang hình thức khác chỉ là vấn đề tình cảm hoặc đạo đức, mà gắn nó với thay đổi trong sản xuất, tài sản và quan hệ xã hội. [2]
Thứ ba, khái niệm này có giá trị trong việc nghiên cứu lịch sử tư tưởng về hôn nhân và gia đình. Nó phản ánh nỗ lực của các nhà nghiên cứu thế kỷ XIX nhằm giải thích sự đa dạng của những cấu trúc gia đình mà họ quan sát được ở nhiều cộng đồng khác nhau.
Tuy nhiên, khi sử dụng khái niệm hôn nhân đối ngẫu hiện nay cần có một lưu ý khoa học rất quan trọng.
Mô hình của Morgan được xây dựng trong khuôn khổ thuyết tiến hóa văn hóa đơn tuyến (unilineal evolution). Theo cách tiếp cận này, các xã hội được cho là trải qua một chuỗi giai đoạn phát triển tương đối giống nhau, từ các dạng tổ chức được coi là đơn giản đến những dạng được coi là phức tạp hơn.
Nhân học hiện đại nhìn nhận cách tiếp cận đó thận trọng hơn nhiều.
Các nhà nhân học về sau, đặc biệt từ Franz Boas trở đi, phản bác quan điểm cho rằng mọi nền văn hóa đều phải phát triển trên một con đường duy nhất. Mỗi xã hội có thể có lịch sử riêng và chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố như môi trường, giao lưu văn hóa, di cư, thương mại và xung đột. OpenStax nhận định các lý thuyết tiến hóa văn hóa đơn tuyến của thế kỷ XIX hiện đã phần lớn bị từ bỏ trong nhân học. [5]
Điều đó có nghĩa rằng không nên hiểu sơ đồ:
Hôn nhân nhóm → hôn nhân đối ngẫu → hôn nhân một vợ một chồng
như một quy luật bắt buộc mà mọi xã hội loài người đều đã trải qua theo đúng trình tự đó.
Các cấu trúc hôn nhân trên thế giới thực tế rất đa dạng. Nhân học ngày nay ghi nhận nhiều hình thức và quy tắc khác nhau liên quan đến hôn nhân, chế độ một vợ một chồng, đa hôn, dòng họ, nơi cư trú sau hôn nhân và quan hệ giữa các gia đình. [4]
Do đó, giá trị phù hợp nhất của khái niệm hôn nhân đối ngẫu hiện nay là:
Một khái niệm quan trọng trong lịch sử lý luận về sự phát triển của gia đình;
Một công cụ giúp tìm hiểu tư tưởng của Morgan và Engels;
Một cách tiếp cận cho thấy gia đình và hôn nhân có tính lịch sử, có thể biến đổi;
Nhưng không nên được coi là một giai đoạn phổ quát đã được khoa học hiện đại chứng minh đối với tất cả các xã hội.
Cách tiếp cận này vừa giúp hiểu đúng các tác phẩm kinh điển, vừa tránh biến những giả thuyết nhân học thế kỷ XIX thành các kết luận khoa học tuyệt đối.
Kết luận
Hôn nhân đối ngẫu là hình thức hôn nhân theo cặp được Lewis H. Morgan và Friedrich Engels sử dụng khi nghiên cứu lịch sử phát triển của gia đình. Trong mô hình này, một người đàn ông và một người phụ nữ hình thành một cặp tương đối ổn định nhưng quan hệ vợ chồng còn lỏng lẻo, có thể dễ dàng chấm dứt và chưa mang đầy đủ đặc điểm của chế độ một vợ một chồng. Theo lý thuyết Morgan – Engels, hôn nhân đối ngẫu hình thành trong quá trình phạm vi những người được phép kết hôn ngày càng thu hẹp và được coi là bước chuyển tiếp từ hôn nhân nhóm sang gia đình một vợ một chồng. Tuy nhiên, khi nghiên cứu hiện nay cần lưu ý rằng sơ đồ phát triển này thuộc lý thuyết tiến hóa xã hội thế kỷ XIX; nhân học hiện đại không coi đó là một quy luật đơn tuyến bắt buộc đối với mọi nền văn hóa. Vì vậy, hôn nhân đối ngẫu có giá trị đặc biệt trong lịch sử tư tưởng về hôn nhân và gia đình nhưng cần được tiếp cận trong đúng bối cảnh khoa học và lịch sử của khái niệm.
Nguồn: Hocluat.vn
Danh mục tài liệu tham khảo
[1] L. H. Morgan/Project Gutenberg. (2014, June 13). Ancient society: or, Researches in the lines of human progress from savagery, through barbarism to civilization [Online]. https://www.gutenberg.org/ebooks/45950
[2] F. Engels/Project Gutenberg. (2010, July 8). The origin of the family, private property, and the state [Online]. https://www.gutenberg.org/ebooks/33111
[3] F. Engels/Marxists Internet Archive. (n.d.). Nguồn gốc của gia đình – Phần III [Online]. https://www.marxists.org/vietnamese/marx-engels/1880s/nguon_goc_cua_gia_dinh/phan_3.htm
[4] J. Hasty, D. G. Lewis and M. M. Snipes/OpenStax. (2022, February 23). 11.4 Marriage and Families across Cultures [Online]. https://openstax.org/books/introduction-anthropology/pages/11-4-marriage-and-families-across-cultures
[5] J. Hasty, D. G. Lewis and M. M. Snipes/OpenStax. (2022, February 23). 3.5 Modes of Cultural Analysis [Online]. https://openstax.org/books/introduction-anthropology/pages/3-5-modes-of-cultural-analysis
Để lại một phản hồi