Hiến pháp 1946 ra đời trong hoàn cảnh nào là câu hỏi đưa chúng ta trở về một thời khắc đặc biệt của lịch sử dân tộc: nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vừa được khai sinh sau Cách mạng tháng Tám, chính quyền cách mạng còn rất non trẻ, vận mệnh quốc gia đứng trước muôn vàn thử thách nhưng khát vọng xây dựng một Nhà nước hợp pháp, dân chủ và thuộc về nhân dân lại bừng sáng mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Trong hoàn cảnh “ngàn cân treo sợi tóc”, khi giặc đói, giặc dốt và giặc ngoại xâm cùng lúc đe dọa nền độc lập non trẻ, việc ban hành một bản Hiến pháp không chỉ là yêu cầu pháp lý, mà còn là tuyên ngôn chính trị về quyền làm chủ của nhân dân, chủ quyền quốc gia và ý chí dựng xây một nước Việt Nam mới.
- 1. Cách mạng tháng Tám thành công và sự ra đời của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa
- 2. Chính quyền non trẻ trong tình thế “ngàn cân treo sợi tóc”
- 3. Nhu cầu xây dựng một Nhà nước hợp pháp, hợp hiến và đại diện cho toàn dân
- 4. Quá trình soạn thảo và thông qua Hiến pháp 1946
- 5. Tinh thần dân chủ, tiến bộ của Hiến pháp 1946 phản ánh hoàn cảnh lịch sử đặc biệt
- 6. Ý nghĩa lịch sử của Hiến pháp 1946 trong tiến trình lập hiến Việt Nam
- Kết luận
1. Cách mạng tháng Tám thành công và sự ra đời của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa
Hoàn cảnh đầu tiên dẫn đến sự ra đời của Hiến pháp 1946 là thắng lợi của Cách mạng tháng Tám năm 1945. Sau gần một thế kỷ dưới ách thống trị thực dân và hàng nghìn năm tồn tại của chế độ quân chủ, nhân dân Việt Nam đã vùng lên giành chính quyền, phá vỡ trật tự cũ và mở ra một kỷ nguyên mới: kỷ nguyên độc lập dân tộc gắn liền với quyền làm chủ của nhân dân.
Ngày 2/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình, Chủ tịch Hồ Chí Minh thay mặt Chính phủ lâm thời đọc Tuyên ngôn Độc lập, trịnh trọng tuyên bố với quốc dân và thế giới rằng nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập. Sự kiện ấy không chỉ khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, mà còn đặt ra một nhiệm vụ lớn lao: phải xây dựng ngay một nền tảng pháp lý cho quốc gia độc lập.
Một Nhà nước mới ra đời không thể chỉ tồn tại bằng khí thế cách mạng. Để đứng vững trước nhân dân và trước thế giới, Nhà nước ấy cần có cơ sở pháp lý chính danh; cần có một Quốc hội do dân bầu; cần có một Chính phủ hợp hiến; cần có một bản Hiến pháp xác định rõ chính thể, quyền lực nhà nước, quyền và nghĩa vụ công dân. Vì vậy, việc xây dựng Hiến pháp trở thành yêu cầu tất yếu ngay từ những ngày đầu lập quốc.
Điểm đặc biệt là tư duy lập hiến xuất hiện rất sớm. Ngay trong phiên họp đầu tiên của Chính phủ lâm thời ngày 3/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đề cập nhiệm vụ tổ chức Tổng tuyển cử với chế độ phổ thông đầu phiếu và soạn thảo một bản Hiến pháp dân chủ. Điều đó cho thấy, trong tư tưởng lập quốc của Người, độc lập dân tộc phải đi liền với dân chủ; giành chính quyền phải đi liền với thiết lập một nhà nước hợp pháp; cách mạng không thể dừng lại ở việc lật đổ chế độ cũ, mà phải kiến tạo một trật tự chính trị – pháp lý mới.
Có thể nói, Hiến pháp 1946 ra đời từ chính nhu cầu hợp pháp hóa thành quả của Cách mạng tháng Tám. Nếu Tuyên ngôn Độc lập là lời tuyên bố khai sinh quốc gia thì Hiến pháp 1946 là khuôn khổ pháp lý đầu tiên để tổ chức quốc gia ấy theo tinh thần dân chủ cộng hòa.
2. Chính quyền non trẻ trong tình thế “ngàn cân treo sợi tóc”
Hiến pháp 1946 không ra đời trong một hoàn cảnh yên bình. Trái lại, đó là bản Hiến pháp được thai nghén giữa những ngày tháng đất nước vô cùng hiểm nghèo. Sau Cách mạng tháng Tám, Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa phải đối mặt cùng lúc với nhiều nguy cơ sống còn.
Trước hết là giặc đói. Nạn đói năm 1945 đã khiến hàng triệu người chết, để lại hậu quả kinh tế – xã hội vô cùng nặng nề. Chính quyền cách mạng vừa mới thành lập đã phải lo cứu đói, phát động tăng gia sản xuất, kêu gọi nhường cơm sẻ áo, ổn định đời sống nhân dân. Một chính quyền mới muốn tồn tại thì trước hết phải cứu dân, bởi dân đói thì nền độc lập cũng khó có nền móng vững chắc.
Tiếp đó là giặc dốt. Sau nhiều năm dưới chế độ thuộc địa, phần lớn nhân dân không biết chữ. Một quốc gia dân chủ không thể được xây dựng trên nền tảng dân trí thấp. Vì vậy, chống nạn mù chữ trở thành nhiệm vụ cấp bách, bởi người dân muốn làm chủ đất nước thì phải biết đọc, biết viết, biết tiếp cận thông tin, biết tham gia đời sống chính trị. Hiến pháp 1946 sau này ghi nhận những tư tưởng tiến bộ về giáo dục, dân quyền và quyền tham gia chính quyền cũng xuất phát từ yêu cầu nâng dân trí ấy.
Nguy hiểm hơn cả là giặc ngoại xâm và thù trong. Ở miền Nam, thực dân Pháp nổ súng trở lại, mở đầu cuộc chiến tranh xâm lược lần thứ hai. Ở miền Bắc, quân Tưởng kéo vào với danh nghĩa giải giáp quân Nhật, kéo theo nhiều lực lượng phản động chống phá cách mạng. Trong nước, các thế lực chống đối tìm cách gây rối, phá hoại chính quyền non trẻ. Trong hoàn cảnh đó, Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa không chỉ phải điều hành xã hội, mà còn phải bảo vệ nền độc lập vừa giành được.
Chính vì vậy, việc xây dựng Hiến pháp năm 1946 mang ý nghĩa vượt xa kỹ thuật lập pháp thông thường. Đó là cách chính quyền cách mạng khẳng định với nhân dân và thế giới rằng: nước Việt Nam mới không phải là một chính quyền tạm bợ, không phải là sản phẩm nhất thời của biến động chiến tranh, mà là một quốc gia độc lập, có chủ quyền, có nhân dân làm chủ, có nền pháp lý dân chủ và có ý chí tồn tại lâu dài.
Trong hoàn cảnh “ngàn cân treo sợi tóc”, việc tổ chức Tổng tuyển cử và xây dựng Hiến pháp còn là một hành động chính trị đầy bản lĩnh. Thay vì chỉ dựa vào mệnh lệnh cách mạng, chính quyền mới chọn con đường dân chủ hóa quyền lực: để nhân dân bầu ra Quốc hội, để Quốc hội ban hành Hiến pháp, để Nhà nước được tổ chức trên nền tảng ý chí của toàn dân.
3. Nhu cầu xây dựng một Nhà nước hợp pháp, hợp hiến và đại diện cho toàn dân
Một trong những lý do sâu xa khiến Hiến pháp 1946 ra đời là yêu cầu xác lập tính chính danh của Nhà nước mới. Sau Cách mạng tháng Tám, chính quyền cách mạng đã giành được quyền lực trên thực tế. Nhưng để trở thành một Nhà nước hiện đại, quyền lực ấy cần được chuyển hóa thành quyền lực hợp pháp, được nhân dân trao bằng lá phiếu và được tổ chức bằng Hiến pháp.
Cuộc Tổng tuyển cử ngày 6/1/1946 vì vậy có ý nghĩa vô cùng quan trọng. Đây là cuộc bầu cử Quốc hội đầu tiên trong lịch sử Việt Nam, được tổ chức theo nguyên tắc phổ thông đầu phiếu. Lần đầu tiên, người dân Việt Nam từ thân phận thần dân, dân thuộc địa, trở thành công dân của một nước độc lập, có quyền lựa chọn người đại diện cho mình trong cơ quan quyền lực cao nhất.
Từ cuộc Tổng tuyển cử ấy, Quốc hội khóa I ra đời. Đây là Quốc hội đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân cả nước. Sự ra đời của Quốc hội tạo tiền đề trực tiếp cho việc ban hành Hiến pháp. Bởi Hiến pháp không thể chỉ là văn kiện của Chính phủ lâm thời; Hiến pháp phải là sản phẩm của cơ quan đại diện cao nhất do nhân dân bầu ra.
Chính trong bối cảnh đó, Hiến pháp 1946 trở thành công cụ pháp lý để xác lập mô hình Nhà nước mới. Bản Hiến pháp khẳng định nước Việt Nam là một nước dân chủ cộng hòa; tất cả quyền bính trong nước thuộc về toàn thể nhân dân Việt Nam; đất nước Việt Nam là một khối thống nhất Trung, Nam, Bắc không thể phân chia. Những quy định ấy không chỉ có giá trị pháp lý, mà còn mang sức nặng lịch sử rất lớn.
Đặc biệt, trong bối cảnh đất nước vừa thoát khỏi chế độ quân chủ và thuộc địa, việc khẳng định quyền lực thuộc về nhân dân là một bước nhảy vọt về tư tưởng chính trị. Nó phủ nhận quan niệm quyền lực thuộc về vua, phủ nhận chế độ cai trị của thực dân, đồng thời mở ra nguyên tắc mới: nhân dân là chủ thể tối cao của quyền lực nhà nước.
Hiến pháp 1946 vì thế ra đời trong nhu cầu xây dựng một Nhà nước dân chủ, hợp pháp, hợp hiến và đại diện cho toàn dân. Đây là điều rất tiến bộ nếu đặt trong bối cảnh châu Á giữa thế kỷ XX, khi nhiều quốc gia còn đang chìm trong chế độ thuộc địa hoặc đang loay hoay tìm kiếm mô hình nhà nước sau chiến tranh.
4. Quá trình soạn thảo và thông qua Hiến pháp 1946
Quá trình ra đời của Hiến pháp 1946 diễn ra khẩn trương nhưng rất nghiêm túc. Chỉ ít ngày sau khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được tuyên bố thành lập, Chính phủ đã bắt tay vào việc chuẩn bị cho Tổng tuyển cử và soạn thảo Hiến pháp. Ngày 20/9/1945, Ủy ban dự thảo Hiến pháp được thành lập. Đây là bước đi đầu tiên nhằm xây dựng một bản Hiến pháp cho quốc gia độc lập.
Sau cuộc Tổng tuyển cử, tại kỳ họp đầu tiên ngày 2/3/1946, Quốc hội khóa I tiếp tục thành lập Ban dự thảo Hiến pháp gồm 11 người, do Chủ tịch Hồ Chí Minh đứng đầu. Thành phần Ban dự thảo thể hiện tinh thần đại đoàn kết, có sự tham gia của nhiều nhân vật, nhiều khuynh hướng, nhiều tổ chức khác nhau. Điều này phù hợp với hoàn cảnh đất nước lúc bấy giờ: muốn bảo vệ nền độc lập non trẻ, phải tập hợp tối đa sức mạnh toàn dân tộc.
Bản dự thảo Hiến pháp được thảo luận, chỉnh lý, tiếp thu ý kiến trong bối cảnh chính trị hết sức căng thẳng. Ở miền Nam, chiến sự đã lan rộng; ở miền Bắc, tình hình đối nội và đối ngoại phức tạp; nguy cơ chiến tranh toàn quốc ngày càng hiện hữu. Tuy nhiên, Quốc hội vẫn dành thời gian thảo luận kỹ lưỡng để thông qua một bản Hiến pháp có giá trị lâu dài.
Ngày 9/11/1946, tại kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa I thông qua Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Bản Hiến pháp gồm Lời nói đầu, 7 chương và 70 điều. Đây là một văn bản ngắn gọn nhưng hàm chứa tư tưởng lập hiến rất sâu sắc: độc lập dân tộc, đoàn kết toàn dân, dân chủ, bình đẳng, bảo đảm quyền tự do của công dân, tổ chức chính quyền mạnh mẽ và sáng suốt của nhân dân.
Điều đáng chú ý là chỉ hơn một tháng sau, toàn quốc kháng chiến bùng nổ. Vì hoàn cảnh chiến tranh, Hiến pháp 1946 không được công bố và thi hành đầy đủ theo điều kiện bình thường. Tuy nhiên, tinh thần của nó vẫn được vận dụng trong hoạt động của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Những nguyên tắc về độc lập, dân chủ, đoàn kết, quyền công dân, chính quyền của nhân dân tiếp tục soi đường cho hoạt động kháng chiến và kiến quốc.
Chính điểm này làm cho Hiến pháp 1946 trở nên đặc biệt. Nó không chỉ là văn bản pháp lý đầu tiên của nước Việt Nam mới, mà còn là một biểu tượng lập hiến được hình thành ngay trước ngưỡng cửa chiến tranh, khi dân tộc vừa dựng nước, vừa chuẩn bị giữ nước.
5. Tinh thần dân chủ, tiến bộ của Hiến pháp 1946 phản ánh hoàn cảnh lịch sử đặc biệt
Hiến pháp 1946 ra đời trong hoàn cảnh đặc biệt nên nội dung của nó cũng mang dấu ấn rất riêng. Bản Hiến pháp không dài, không nặng tính tuyên ngôn lý luận nhưng lại cô đọng những nguyên tắc căn bản của một quốc gia dân chủ hiện đại.
Trước hết, Hiến pháp 1946 khẳng định mạnh mẽ chủ quyền quốc gia và sự thống nhất lãnh thổ. Quy định đất nước Việt Nam là một khối thống nhất Trung, Nam, Bắc không thể phân chia có ý nghĩa rất lớn trong bối cảnh thực dân Pháp đang tìm cách chia cắt, tái lập ảnh hưởng và phủ nhận nền độc lập của Việt Nam. Đó là lời khẳng định đanh thép rằng độc lập của Việt Nam là độc lập của cả dân tộc, cả lãnh thổ, cả ba miền đất nước.
Thứ hai, Hiến pháp 1946 đề cao quyền lực của nhân dân. Câu chữ “tất cả quyền bính trong nước là của toàn thể nhân dân Việt Nam” thể hiện một tư tưởng rất tiến bộ. Quyền lực nhà nước không thuộc về vua, không thuộc về thực dân, cũng không thuộc về một nhóm đặc quyền, mà thuộc về toàn thể nhân dân, không phân biệt nòi giống, gái trai, giàu nghèo, giai cấp, tôn giáo.
Thứ ba, bản Hiến pháp ghi nhận nhiều quyền tự do dân chủ cơ bản của công dân. Công dân có quyền tự do ngôn luận, tự do xuất bản, tự do tổ chức và hội họp, tự do tín ngưỡng, tự do cư trú, đi lại; phụ nữ ngang quyền với nam giới; công dân bình đẳng trước pháp luật; quyền tư hữu tài sản được bảo đảm; việc bắt bớ, giam cầm phải có quyết định của tư pháp. Những quy định này cho thấy tư duy lập hiến năm 1946 đã đạt tới trình độ tiến bộ đáng kể.
Thứ tư, Hiến pháp 1946 thể hiện tinh thần đại đoàn kết dân tộc. Bản Hiến pháp không xây dựng Nhà nước theo tinh thần loại trừ, mà hướng tới đoàn kết toàn dân, không phân biệt nguồn gốc, giới tính, giai cấp, tôn giáo. Trong hoàn cảnh đất nước bị đe dọa bởi ngoại xâm, đây là tư tưởng có ý nghĩa chiến lược: muốn giữ nước thì phải đoàn kết; muốn đoàn kết thì phải bảo đảm quyền bình đẳng và sự tham gia của mọi tầng lớp nhân dân.
Thứ năm, Hiến pháp 1946 hướng tới một chính quyền mạnh mẽ nhưng vẫn dân chủ. Bản Hiến pháp thiết kế mô hình quyền lực có Nghị viện nhân dân, Chính phủ, cơ quan tư pháp và chính quyền địa phương. Trong bối cảnh chiến tranh cận kề, đất nước cần một chính quyền đủ mạnh để điều hành, bảo vệ độc lập nhưng vẫn phải đặt trên nền tảng quyền lực của nhân dân và các quyền tự do cơ bản.
Vì vậy, khi hỏi Hiến pháp 1946 ra đời trong hoàn cảnh nào, không nên chỉ trả lời bằng vài mốc thời gian. Cần thấy rằng bản Hiến pháp này là kết tinh của ba nhu cầu lớn: bảo vệ nền độc lập vừa giành được; xây dựng một Nhà nước dân chủ hợp pháp; đoàn kết toàn dân trong sự nghiệp kháng chiến và kiến quốc.
6. Ý nghĩa lịch sử của Hiến pháp 1946 trong tiến trình lập hiến Việt Nam
Hiến pháp 1946 có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử lập hiến Việt Nam vì đây là bản Hiến pháp đầu tiên của nước ta. Nó đặt nền móng cho tư tưởng nhà nước của dân, do dân và vì dân; khẳng định nguyên tắc quyền lực thuộc về nhân dân; ghi nhận các quyền tự do dân chủ; xác lập nền tảng pháp lý cho một quốc gia độc lập.
Nếu nhìn theo tiến trình lịch sử, Hiến pháp 1946 là điểm mở đầu cho toàn bộ lịch sử lập hiến hiện đại của Việt Nam. Các bản Hiến pháp sau này như Hiến pháp 1959, 1980, 1992 và 2013 đều ra đời trong những hoàn cảnh khác nhau, phản ánh nhiệm vụ chính trị – pháp lý khác nhau nhưng đều kế thừa ở mức độ nhất định tinh thần độc lập, dân chủ và nhân dân làm chủ đã được đặt nền móng từ năm 1946.
Giá trị lớn nhất của Hiến pháp 1946 nằm ở chỗ: nó được soạn thảo trong hoàn cảnh vô cùng khó khăn nhưng vẫn giữ được tinh thần dân chủ rất rộng mở. Một chính quyền đang bị đe dọa bởi thù trong, giặc ngoài vẫn tổ chức Tổng tuyển cử; một đất nước đang chống đói, chống dốt, chống ngoại xâm vẫn soạn thảo Hiến pháp; một dân tộc vừa giành độc lập vẫn khẳng định quyền tự do của công dân và bình đẳng nam nữ. Đó là bản lĩnh chính trị và tầm nhìn lập hiến rất đáng trân trọng.
Hiến pháp 1946 cũng cho thấy quan niệm sâu sắc rằng pháp luật không phải là việc xa xỉ chỉ dành cho thời bình. Ngược lại, càng trong thời điểm hiểm nghèo, quốc gia càng cần một nền tảng pháp lý để quy tụ lòng dân, khẳng định chính danh và tổ chức sức mạnh dân tộc. Chính vì thế, bản Hiến pháp đầu tiên của nước ta không chỉ có giá trị pháp lý, mà còn có giá trị tinh thần rất lớn.
Đến nay, khi nhìn lại Hiến pháp 1946, người đọc vẫn có thể cảm nhận rõ hơi thở của một thời đại đặc biệt: vừa lãng mạn cách mạng, vừa thực tế chính trị; vừa khát vọng tự do, vừa ý thức tổ chức nhà nước; vừa mềm dẻo đoàn kết, vừa kiên quyết bảo vệ độc lập. Đó là lý do Hiến pháp 1946 thường được đánh giá là một bản Hiến pháp ngắn gọn, dân chủ, tiến bộ và giàu giá trị lịch sử.
Kết luận
Hiến pháp 1946 ra đời trong hoàn cảnh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vừa được thành lập sau Cách mạng tháng Tám, chính quyền cách mạng còn non trẻ, đất nước phải đối mặt cùng lúc với giặc đói, giặc dốt, thù trong và giặc ngoài nhưng nhu cầu xây dựng một Nhà nước độc lập, dân chủ, hợp pháp và đại diện cho toàn dân trở nên vô cùng cấp thiết. Bản Hiến pháp này là kết quả của khát vọng hợp pháp hóa thành quả cách mạng, khẳng định chủ quyền quốc gia, tổ chức quyền lực nhà nước trên nền tảng nhân dân làm chủ và đoàn kết toàn dân để kháng chiến, kiến quốc. Dù không được thi hành đầy đủ trong điều kiện chiến tranh, Hiến pháp 1946 vẫn là mốc son đầu tiên của lịch sử lập hiến Việt Nam là bản tuyên ngôn pháp lý về một nước Việt Nam độc lập, thống nhất, dân chủ và tiến bộ.
Để lại một phản hồi