Vì sao thừa kế theo di chúc được ưu tiên áp dụng? Đây là câu hỏi rất quan trọng khi giải quyết các vụ việc thừa kế, nhất là trong trường hợp người chết để lại nhà đất, tiền gửi, xe ô tô, cổ phần hoặc tài sản có giá trị lớn. Về bản chất, pháp luật dân sự Việt Nam tôn trọng quyền tự định đoạt tài sản của cá nhân; nếu một người khi còn sống đã lập di chúc hợp pháp để thể hiện ý chí cuối cùng của mình thì việc chia di sản trước hết phải căn cứ vào di chúc đó. Tuy nhiên, sự ưu tiên của thừa kế theo di chúc không phải là tuyệt đối trong mọi trường hợp, bởi pháp luật vẫn đặt ra điều kiện về hiệu lực di chúc, quyền của người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc và các trường hợp phải chia thừa kế theo pháp luật.
1. Cơ sở pháp lý cho thấy thừa kế theo di chúc được ưu tiên áp dụng
Để hiểu vì sao thừa kế theo di chúc được ưu tiên áp dụng, trước hết cần nhìn vào nguyên tắc nền tảng của quyền thừa kế. Điều 609 Bộ luật Dân sự 2015 quy định cá nhân có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình; để lại tài sản cho người thừa kế theo pháp luật; hưởng di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật. Quy định này đặt quyền lập di chúc ở vị trí rất quan trọng, bởi người có tài sản được pháp luật thừa nhận quyền tự mình quyết định tài sản của mình sẽ thuộc về ai sau khi chết.
Theo Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Như vậy, thừa kế theo di chúc là hình thức thừa kế dựa trên ý chí trực tiếp của người để lại di sản, chứ không chỉ dựa trên quan hệ huyết thống, hôn nhân hoặc nuôi dưỡng. Khi một người đã thể hiện ý chí hợp pháp bằng di chúc, pháp luật có xu hướng tôn trọng ý chí đó trước khi áp dụng các quy tắc chia thừa kế theo pháp luật.
Điều 626 Bộ luật Dân sự 2015 tiếp tục khẳng định rất rõ quyền của người lập di chúc. Người lập di chúc có quyền chỉ định người thừa kế; truất quyền hưởng di sản của người thừa kế; phân định phần di sản cho từng người; dành một phần tài sản để di tặng, thờ cúng; giao nghĩa vụ cho người thừa kế; chỉ định người giữ di chúc, người quản lý di sản và người phân chia di sản. Chính các quyền này cho thấy pháp luật ưu tiên bảo vệ ý chí định đoạt tài sản của người để lại di sản.
Một căn cứ quan trọng khác nằm ở Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015 về những trường hợp thừa kế theo pháp luật. Theo quy định này, thừa kế theo pháp luật chỉ được áp dụng trong các trường hợp như không có di chúc; di chúc không hợp pháp; người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; cơ quan, tổ chức được hưởng di sản theo di chúc không còn tồn tại; người được chỉ định hưởng di sản không có quyền hưởng hoặc từ chối nhận di sản. Ngoài ra, thừa kế theo pháp luật cũng chỉ áp dụng đối với phần di sản không được định đoạt trong di chúc hoặc phần di sản liên quan đến phần di chúc không có hiệu lực.
Từ cách quy định này có thể thấy: thừa kế theo pháp luật mang tính bổ sung, dự phòng, được áp dụng khi không có di chúc hợp pháp hoặc khi di chúc không thể điều chỉnh toàn bộ di sản. Nói cách khác, nếu có di chúc hợp pháp, di chúc còn hiệu lực và định đoạt rõ ràng phần di sản thì việc chia di sản phải ưu tiên thực hiện theo di chúc trước.
Sự ưu tiên này còn được thể hiện tại Điều 659 Bộ luật Dân sự 2015 về phân chia di sản theo di chúc. Quy định này nêu rõ việc phân chia di sản được thực hiện theo ý chí của người để lại di chúc; nếu di chúc không xác định rõ phần của từng người thừa kế thì di sản được chia đều cho những người được chỉ định trong di chúc, trừ trường hợp có thỏa thuận khác. Như vậy, khi đã có di chúc hợp pháp, pháp luật không tự động chia đều cho hàng thừa kế theo pháp luật mà trước hết phải xem người lập di chúc đã định đoạt như thế nào.
2. Vì sao thừa kế theo di chúc được ưu tiên áp dụng hơn thừa kế theo pháp luật?
– Lý do đầu tiên và quan trọng nhất là tôn trọng quyền sở hữu, quyền định đoạt tài sản của cá nhân. Khi một người còn sống, họ có quyền bán, tặng cho, chuyển nhượng, thế chấp, góp vốn hoặc định đoạt tài sản của mình theo quy định pháp luật. Khi họ chết, pháp luật vẫn tiếp tục tôn trọng ý chí định đoạt cuối cùng của họ thông qua di chúc. Nếu không ưu tiên di chúc, quyền lập di chúc sẽ trở nên hình thức, bởi ý chí của người có tài sản có thể bị thay thế hoàn toàn bằng quy tắc chia theo hàng thừa kế.
– Lý do thứ hai là di chúc phản ánh sát hơn mong muốn thực tế của người để lại di sản. Trong nhiều gia đình, không phải mọi người thừa kế đều có hoàn cảnh giống nhau. Có người đã được cha mẹ cho tài sản khi còn sống; có người trực tiếp chăm sóc, phụng dưỡng cha mẹ; có người khó khăn hơn; có người đủ điều kiện quản lý nhà đất, cơ sở kinh doanh hoặc tài sản chung của gia đình. Nếu chỉ chia theo pháp luật, những người cùng hàng thừa kế thường được hưởng phần bằng nhau theo Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015 nhưng cách chia này đôi khi không phản ánh hết hoàn cảnh cụ thể của từng gia đình.
– Lý do thứ ba là thừa kế theo di chúc giúp cá nhân chủ động sắp xếp tài sản, hạn chế tranh chấp. Một bản di chúc rõ ràng có thể xác định ai được hưởng tài sản nào; ai được nhận nhà; ai được nhận đất; ai quản lý di sản thờ cúng; ai thực hiện nghĩa vụ tài sản; tài sản nào dùng để di tặng; tài sản nào không chia trong một thời gian nhất định. Khi ý chí này được thể hiện minh bạch, người thừa kế có căn cứ rõ hơn để thực hiện, giảm nguy cơ tranh cãi về việc “cha mẹ muốn để lại cho ai”.
– Lý do thứ tư là di chúc cho phép định đoạt tài sản linh hoạt hơn thừa kế theo pháp luật. Thừa kế theo pháp luật chủ yếu căn cứ vào hàng thừa kế, điều kiện và trình tự luật định. Trong khi đó, di chúc cho phép người lập di chúc chỉ định người hưởng di sản không nhất thiết là người thuộc hàng thừa kế theo pháp luật. Ví dụ, người lập di chúc có thể để lại một phần tài sản cho cháu, cho người đã chăm sóc mình, cho tổ chức từ thiện, cho cơ sở tôn giáo hoặc dành một phần tài sản để thờ cúng nếu việc định đoạt đó phù hợp với quy định pháp luật.
– Lý do thứ năm là di chúc góp phần bảo đảm sự ổn định trong quản lý tài sản sau khi người để lại di sản chết. Với những tài sản khó chia như nhà thờ họ, nhà ở duy nhất, doanh nghiệp gia đình, cổ phần trong công ty, đất sản xuất hoặc tài sản đang cho thuê, người lập di chúc có thể chỉ định người quản lý, người phân chia hoặc người tiếp tục khai thác tài sản. Điều này giúp tránh tình trạng nhiều người thừa kế cùng có quyền nhưng không ai thống nhất được cách quản lý, dẫn đến tài sản bị bỏ hoang, giảm giá trị hoặc phát sinh kiện tụng.
– Lý do thứ sáu là thừa kế theo di chúc phù hợp với nguyên tắc tự do, tự nguyện cam kết, thỏa thuận trong dân sự. Mặc dù di chúc là hành vi pháp lý đơn phương, không phải hợp đồng nhưng nó vẫn thể hiện quyền tự do ý chí của cá nhân trong phạm vi pháp luật cho phép. Pháp luật dân sự hiện đại không chỉ bảo vệ quan hệ huyết thống một cách máy móc, mà còn tôn trọng sự lựa chọn cá nhân của người có tài sản.
Chính vì những lý do trên, trong thực tiễn giải quyết thừa kế, câu hỏi đầu tiên thường không phải là “ai thuộc hàng thừa kế thứ nhất”, mà là người chết có để lại di chúc hợp pháp hay không. Nếu có di chúc hợp pháp, di sản sẽ được xem xét chia theo di chúc trước; chỉ phần nào không được di chúc định đoạt, phần di chúc không hợp pháp hoặc phần di chúc không có hiệu lực mới chuyển sang chia theo pháp luật.
3. Thừa kế theo di chúc được ưu tiên nhưng không phải tuyệt đối
Mặc dù thừa kế theo di chúc được ưu tiên áp dụng nhưng sự ưu tiên này chỉ tồn tại khi di chúc hợp pháp và còn hiệu lực. Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015 quy định di chúc hợp pháp phải có đủ các điều kiện cơ bản: người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt trong khi lập; không bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép; nội dung di chúc không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội; hình thức di chúc không trái quy định pháp luật. Nếu không đáp ứng các điều kiện này, di chúc có thể bị coi là không hợp pháp và khi đó thừa kế theo pháp luật sẽ được áp dụng.
Ví dụ, một người lập di chúc trong tình trạng mất năng lực nhận thức, bị ép buộc ký vào di chúc hoặc nội dung di chúc nhằm tước đoạt trái pháp luật quyền của người khác thì di chúc có thể bị tranh chấp về hiệu lực. Khi Tòa án xác định di chúc không hợp pháp, việc chia di sản không còn thực hiện theo bản di chúc đó mà chuyển sang căn cứ khác theo quy định của Bộ luật Dân sự.
Sự ưu tiên của di chúc cũng bị giới hạn bởi quy định về người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc. Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 quy định con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng và con thành niên không có khả năng lao động vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu họ không được người lập di chúc cho hưởng hoặc chỉ được hưởng ít hơn mức đó, trừ trường hợp họ từ chối nhận di sản hoặc thuộc trường hợp không có quyền hưởng di sản.
Quy định này cho thấy pháp luật vừa tôn trọng ý chí của người lập di chúc, vừa bảo vệ một số chủ thể yếu thế hoặc có quan hệ thân thiết đặc biệt với người để lại di sản. Chẳng hạn, nếu người cha lập di chúc để lại toàn bộ tài sản cho một người con nhưng tại thời điểm mở thừa kế vẫn còn con chưa thành niên hoặc vợ không có khả năng lao động thì những người này có thể vẫn được hưởng phần di sản bắt buộc theo luật.
Thừa kế theo di chúc cũng không được ưu tiên đối với phần di sản mà di chúc không định đoạt. Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015 quy định thừa kế theo pháp luật được áp dụng đối với phần di sản không được định đoạt trong di chúc. Ví dụ, người chết lập di chúc để lại một thửa đất cho con gái nhưng không nhắc đến khoản tiền gửi ngân hàng, xe ô tô và một thửa đất khác. Khi đó, phần tài sản không được ghi trong di chúc có thể được chia theo pháp luật.
Ngoài ra, Điều 643 Bộ luật Dân sự 2015 quy định di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế nhưng di chúc có thể không có hiệu lực toàn bộ hoặc một phần trong một số trường hợp như người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; cơ quan, tổ chức được chỉ định hưởng di sản không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế; di sản để lại cho người thừa kế không còn vào thời điểm mở thừa kế. Nếu chỉ một phần di chúc không có hiệu lực thì phần còn lại vẫn có thể được thực hiện.
Một giới hạn khác là nghĩa vụ tài sản của người chết để lại. Di sản không phải lúc nào cũng được chia ngay cho người thừa kế theo di chúc. Trước khi chia hoặc trong quá trình chia di sản, cần xem xét các nghĩa vụ như chi phí mai táng, khoản nợ, thuế, nghĩa vụ bồi thường hoặc nghĩa vụ tài sản khác. Người lập di chúc không thể dùng di chúc để loại bỏ hoàn toàn nghĩa vụ tài sản hợp pháp mà mình để lại.
Do đó, nói thừa kế theo di chúc được ưu tiên áp dụng là đúng nhưng cần hiểu đầy đủ: ưu tiên trong phạm vi di chúc hợp pháp, có hiệu lực, không xâm phạm phần di sản bắt buộc và không trái quy định pháp luật về nghĩa vụ tài sản. Nếu di chúc không hợp pháp hoặc chỉ điều chỉnh một phần di sản thì thừa kế theo pháp luật vẫn có vai trò rất quan trọng.
4. Ý nghĩa thực tiễn của việc ưu tiên thừa kế theo di chúc
Việc ưu tiên thừa kế theo di chúc có ý nghĩa rất lớn đối với cá nhân, gia đình và cả cơ quan giải quyết tranh chấp. Đối với người có tài sản, di chúc là công cụ pháp lý giúp họ chủ động sắp xếp tài sản sau khi chết. Thay vì để con cháu tự tranh luận ai có công nhiều hơn, ai khó khăn hơn, ai nên nhận nhà, ai nên nhận đất, người lập di chúc có thể quyết định trước trên cơ sở hiểu rõ hoàn cảnh gia đình mình.
Đối với người thừa kế, một bản di chúc rõ ràng giúp họ biết chính xác quyền và nghĩa vụ của mình. Người được hưởng di sản có căn cứ để làm thủ tục khai nhận, thỏa thuận phân chia, đăng ký sang tên tài sản. Người không được hưởng hoặc được hưởng ít hơn cũng có cơ sở để hiểu rằng đó là ý chí của người để lại di sản, miễn là di chúc hợp pháp và không xâm phạm phần di sản bắt buộc theo luật.
Đối với tài sản là nhà đất, di chúc càng có ý nghĩa quan trọng. Trong thực tế, nhiều gia đình chỉ có một căn nhà hoặc một thửa đất, nếu chia đều bằng hiện vật thì không khả thi. Người lập di chúc có thể chỉ định một người nhận nhà đất và có nghĩa vụ thanh toán lại giá trị cho người khác; hoặc chỉ định người quản lý nhà thờ, đất hương hỏa, tài sản gắn với truyền thống gia đình. Cách định đoạt này thường linh hoạt hơn so với việc chia theo pháp luật một cách cơ học.
Đối với cơ quan công chứng, cơ quan đăng ký đất đai và Tòa án, di chúc hợp pháp là căn cứ quan trọng để xác định hướng giải quyết. Nếu có di chúc rõ ràng, hợp pháp, không có tranh chấp về năng lực lập di chúc và nội dung không trái luật thì việc xử lý hồ sơ thừa kế thường thuận lợi hơn rất nhiều so với trường hợp không có di chúc, phải xác minh toàn bộ hàng thừa kế theo pháp luật.
Tuy nhiên, để di chúc thực sự phát huy giá trị, người lập di chúc nên lập di chúc khi còn minh mẫn, tỉnh táo, tự nguyện; ghi rõ thông tin người hưởng di sản, thông tin tài sản, phần di sản từng người được hưởng; cân nhắc người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc; và nên công chứng hoặc chứng thực trong những trường hợp tài sản có giá trị lớn, gia đình có nguy cơ tranh chấp hoặc người lập di chúc tuổi cao, sức khỏe yếu. Bộ luật Dân sự 2015 ghi nhận di chúc bằng văn bản có thể có công chứng hoặc chứng thực, đồng thời người lập di chúc có thể yêu cầu công chứng hoặc chứng thực bản di chúc.
Một điểm đáng lưu ý là di chúc không nên được hiểu như cách “tước bỏ tình thân” mà nên được nhìn nhận là công cụ pháp lý để sắp xếp tài sản minh bạch. Trong nhiều trường hợp, cha mẹ lập di chúc không phải vì thiên vị, mà vì muốn người đang chăm sóc mình có chỗ ở; muốn giữ lại nhà thờ; muốn con yếu thế được bảo đảm cuộc sống; hoặc muốn tài sản không bị chia nhỏ, bán gấp sau khi mình qua đời. Khi được lập đúng cách, di chúc không làm gia đình mâu thuẫn hơn mà có thể giúp mâu thuẫn được hạn chế từ sớm.
Ngược lại, nếu không lập di chúc, toàn bộ di sản sẽ được chia theo pháp luật khi người để lại di sản chết mà không có căn cứ định đoạt riêng. Khi đó, những người cùng hàng thừa kế thường được hưởng phần bằng nhau; hàng thừa kế sau chỉ được hưởng nếu không còn ai ở hàng thừa kế trước do đã chết, không có quyền hưởng, bị truất quyền hoặc từ chối nhận di sản theo Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015. Cách chia này có tính ổn định và công bằng tương đối nhưng không phải lúc nào cũng phù hợp với mong muốn thật sự của người đã chết.
Chính vì vậy, việc ưu tiên thừa kế theo di chúc không chỉ là kỹ thuật pháp lý mà còn là sự tôn trọng nhân thân, tôn trọng quyền sở hữu và tôn trọng ý chí cuối cùng của người để lại tài sản. Pháp luật chỉ can thiệp bằng thừa kế theo pháp luật khi không có di chúc hợp pháp, di chúc không đủ điều kiện thực hiện hoặc có phần di sản chưa được định đoạt.
Kết luận
Thừa kế theo di chúc được ưu tiên áp dụng vì đây là hình thức thừa kế thể hiện trực tiếp ý chí của người để lại di sản và phù hợp với nguyên tắc tôn trọng quyền định đoạt tài sản của cá nhân. Bộ luật Dân sự 2015 ghi nhận cá nhân có quyền lập di chúc, quyền chỉ định người thừa kế, phân định phần di sản, truất quyền hưởng di sản và giao nghĩa vụ cho người thừa kế; đồng thời chỉ áp dụng thừa kế theo pháp luật trong những trường hợp không có di chúc, di chúc không hợp pháp, di chúc không định đoạt hết di sản hoặc phần di chúc không có hiệu lực. Tuy nhiên, sự ưu tiên này không tuyệt đối, bởi di chúc phải hợp pháp, còn hiệu lực và không được xâm phạm quyền của người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc. Vì vậy, người có tài sản nên chủ động lập di chúc rõ ràng, đúng hình thức, thể hiện đầy đủ ý chí và cân nhắc công chứng, chứng thực để hạn chế tranh chấp thừa kế về sau.
Để lại một phản hồi