Phân tích 3 tính chất của mối liên hệ phổ biến trong triết học Mác – Lênin

Phân tích 3 tính chất của mối liên hệ phổ biến

Tính chất của mối liên hệ phổ biến là một trong những nội dung cơ bản của phép biện chứng duy vật trong triết học Mác – Lênin, giúp lý giải sự tồn tại, tác động qua lại và chuyển hóa giữa các sự vật, hiện tượng trong thế giới. Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng, mối liên hệ phổ biến có ba tính chất cơ bản: tính khách quan, tính phổ biến và tính đa dạng, phong phú. Việc nhận thức đúng các tính chất này có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình nhận thức và hoạt động thực tiễn của con người.

1. Mối liên hệ phổ biến là gì?

Mối liên hệ là phạm trù triết học dùng để chỉ sự quy định, tác động qua lại và chuyển hóa lẫn nhau giữa các sự vật, hiện tượng hoặc giữa các mặt, các yếu tố bên trong một sự vật, hiện tượng.

Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến khẳng định rằng mọi sự vật, hiện tượng trong thế giới đều tồn tại trong những mối liên hệ nhất định, tác động, quy định và ảnh hưởng lẫn nhau. Không có sự vật, hiện tượng nào tồn tại hoàn toàn cô lập, tách rời khỏi những mối liên hệ với thế giới xung quanh.

Chẳng hạn, sự sinh trưởng của cây xanh có mối liên hệ với đất, nước, ánh sáng, nhiệt độ và các điều kiện môi trường khác. Trong đời sống xã hội, sự phát triển kinh tế có mối liên hệ với chính trị, pháp luật, khoa học, công nghệ, giáo dục và nhiều yếu tố khác. Ngay bên trong mỗi sự vật, các bộ phận và yếu tố cấu thành cũng có sự liên hệ, tác động qua lại với nhau.

Theo phép biện chứng duy vật, cơ sở của các mối liên hệ phổ biến là tính thống nhất vật chất của thế giới. Các sự vật, hiện tượng dù có hình thức tồn tại khác nhau vẫn nằm trong một thế giới thống nhất, có sự ràng buộc và tác động lẫn nhau.

2. Tính chất của mối liên hệ phổ biến trong triết học Mác – Lênin

2.1. Tính khách quan của mối liên hệ phổ biến

Tính khách quan của mối liên hệ phổ biến thể hiện ở chỗ các mối liên hệ là vốn có của sự vật, hiện tượng, tồn tại không phụ thuộc vào ý thức, mong muốn hay sự nhận thức chủ quan của con người.

Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng, các sự vật, hiện tượng tồn tại trong thế giới khách quan và có những mối liên hệ nhất định do chính đặc điểm, cấu trúc và quá trình vận động của chúng quy định. Con người có thể nhận thức, phát hiện và vận dụng những mối liên hệ này trong hoạt động thực tiễn song không thể tùy ý quyết định sự tồn tại hay bản chất của chúng bằng ý muốn chủ quan.

Ví dụ, mối liên hệ giữa lượng nhiệt cung cấp và sự thay đổi nhiệt độ của một vật là mối liên hệ khách quan. Dù con người có nhận thức được hay không, việc truyền nhiệt vẫn có thể làm thay đổi trạng thái và tính chất của vật trong những điều kiện nhất định. Tương tự, cây xanh cần những điều kiện thích hợp về nước, ánh sáng và chất dinh dưỡng để sinh trưởng. Con người không thể chỉ bằng mong muốn chủ quan mà làm cho cây phát triển tốt khi những điều kiện cần thiết không được đáp ứng.

Trong đời sống xã hội, tính khách quan của mối liên hệ thể hiện qua sự tác động của các điều kiện kinh tế, xã hội đối với hoạt động của con người. Chẳng hạn, hoạt động kinh doanh chịu ảnh hưởng của nhu cầu thị trường, chi phí sản xuất, khả năng cung ứng và sức mua của người tiêu dùng. Một doanh nghiệp không thể duy trì hiệu quả kinh doanh lâu dài nếu hoàn toàn bỏ qua những yếu tố này.

Từ tính khách quan của mối liên hệ phổ biến có thể rút ra yêu cầu: Trong nhận thức và hoạt động thực tiễn, con người phải xuất phát từ hiện thực khách quan, tôn trọng những mối liên hệ vốn có của sự vật, hiện tượng, tránh áp đặt ý chí chủ quan.

2.2. Tính phổ biến của mối liên hệ phổ biến

Tính phổ biến của mối liên hệ thể hiện ở chỗ mọi sự vật, hiện tượng, quá trình trong thế giới đều tồn tại trong những mối liên hệ nhất định, không có sự vật, hiện tượng nào hoàn toàn tách biệt khỏi các sự vật, hiện tượng khác.

Tính phổ biến được thể hiện trên cả ba lĩnh vực cơ bản của thế giới là tự nhiên, xã hội và tư duy.

  • Trong tự nhiên: Các sự vật, hiện tượng có sự tác động qua lại với nhau. Ví dụ, sự biến đổi của nhiệt độ, lượng mưa và nguồn nước có thể ảnh hưởng đến hệ sinh thái, hoạt động sinh trưởng của thực vật và đời sống của động vật.
  • Trong xã hội: Các lĩnh vực kinh tế, chính trị, pháp luật, văn hóa, giáo dục có những mối liên hệ và tác động lẫn nhau. Sự thay đổi trong một lĩnh vực có thể ảnh hưởng đến những lĩnh vực khác.
  • Trong tư duy: Các khái niệm, phán đoán, suy luận và những hình thức nhận thức có mối liên hệ với nhau. Quá trình nhận thức của con người cũng gắn liền với hoạt động thực tiễn và sự phản ánh thế giới khách quan.

Tính phổ biến không chỉ thể hiện trong mối liên hệ giữa các sự vật, hiện tượng khác nhau mà còn tồn tại giữa các mặt, các bộ phận và các yếu tố bên trong cùng một sự vật, hiện tượng. Chẳng hạn, trong cơ thể con người, hệ tuần hoàn, hệ hô hấp, hệ tiêu hóa và hệ thần kinh có những mối liên hệ chặt chẽ, phối hợp để duy trì các hoạt động sống. Sự thay đổi bất thường của một hệ cơ quan có thể ảnh hưởng đến hoạt động của những hệ cơ quan khác.

Cần hiểu rằng tính phổ biến không có nghĩa là mọi sự vật, hiện tượng đều có quan hệ trực tiếp với nhau hoặc mọi mối liên hệ đều giữ vai trò quan trọng như nhau. Có những mối liên hệ trực tiếp, dễ nhận thấy; cũng có những mối liên hệ gián tiếp, phải thông qua một hoặc nhiều khâu trung gian.

Từ tính phổ biến của mối liên hệ, có thể khẳng định rằng muốn nhận thức đúng một sự vật, hiện tượng, cần xem xét nó trong mối liên hệ với những sự vật, hiện tượng khác và trong sự thống nhất giữa các yếu tố cấu thành, thay vì nghiên cứu một cách cô lập, tách rời.

2.3. Tính đa dạng, phong phú của mối liên hệ phổ biến

Tính đa dạng, phong phú của mối liên hệ phổ biến thể hiện ở chỗ các sự vật, hiện tượng khác nhau có những mối liên hệ khác nhau; ngay trong cùng một sự vật, các mối liên hệ cũng có hình thức, tính chất và vai trò khác nhau tùy thuộc vào điều kiện tồn tại cụ thể.

Thế giới vật chất vô cùng đa dạng, các sự vật và hiện tượng luôn vận động, biến đổi trong những hoàn cảnh khác nhau. Vì vậy, các mối liên hệ giữa chúng cũng không đồng nhất về hình thức biểu hiện, phạm vi tác động và vai trò đối với sự vận động, phát triển của sự vật.

Trong phép biện chứng duy vật, tính đa dạng, phong phú được thể hiện qua những loại mối liên hệ cơ bản sau:

  • Mối liên hệ bên trong và mối liên hệ bên ngoài: Mối liên hệ bên trong diễn ra giữa các mặt, các yếu tố của cùng một sự vật; mối liên hệ bên ngoài diễn ra giữa sự vật đó với những sự vật khác.
  • Mối liên hệ chủ yếu và mối liên hệ thứ yếu: Mối liên hệ chủ yếu giữ vai trò quan trọng đối với sự vận động của sự vật trong những điều kiện nhất định; mối liên hệ thứ yếu có vai trò ít quan trọng hơn trong hoàn cảnh đang xét.
  • Mối liên hệ bản chất và mối liên hệ không bản chất: Mối liên hệ bản chất gắn với những đặc điểm và quy luật cơ bản của sự vật; mối liên hệ không bản chất không trực tiếp quyết định bản chất của sự vật.
  • Mối liên hệ trực tiếp và mối liên hệ gián tiếp: Mối liên hệ trực tiếp thể hiện qua sự tác động không cần khâu trung gian; mối liên hệ gián tiếp được thực hiện thông qua một hoặc nhiều yếu tố trung gian.
  • Mối liên hệ tất nhiên và mối liên hệ ngẫu nhiên: Mối liên hệ tất nhiên gắn với những điều kiện và quy luật cơ bản của sự vật; mối liên hệ ngẫu nhiên gắn với sự tác động của những hoàn cảnh, yếu tố có thể xuất hiện hoặc không xuất hiện.

Ví dụ, khi nghiên cứu kết quả học tập của một sinh viên, có thể nhận thấy nhiều mối liên hệ khác nhau. Khả năng tiếp thu kiến thức có liên hệ với phương pháp học tập, thời gian tự học, kiến thức nền tảng, điều kiện gia đình và môi trường giáo dục. Trong đó, phương pháp học tập có thể là yếu tố chủ yếu ảnh hưởng đến kết quả của một sinh viên, còn đối với sinh viên khác, vấn đề quan trọng nhất lại nằm ở kiến thức nền tảng hoặc điều kiện học tập.

Ngay cả với cùng một sinh viên, vai trò của các yếu tố này cũng có thể thay đổi theo từng giai đoạn. Khi mới bắt đầu học, việc xây dựng kiến thức cơ bản có thể giữ vai trò quan trọng; ở giai đoạn nghiên cứu chuyên sâu, khả năng tư duy độc lập và vận dụng kiến thức lại trở nên nổi bật hơn.

Ví dụ trên cho thấy các mối liên hệ không chỉ đa dạng về hình thức mà còn có sự khác nhau về vị trí, vai trò và mức độ tác động trong những điều kiện cụ thể.

Cần lưu ý rằng việc phân loại các mối liên hệ chỉ mang tính tương đối. Trong những hoàn cảnh nhất định, một mối liên hệ có thể thay đổi vai trò; một yếu tố từng giữ vị trí thứ yếu có thể trở thành chủ yếu khi điều kiện của sự vật thay đổi.

Từ tính đa dạng, phong phú của mối liên hệ, con người cần có cách tiếp cận linh hoạt, biết phân biệt các loại mối liên hệ và xác định đúng những yếu tố có ý nghĩa quyết định trong từng trường hợp cụ thể. Đây cũng là cơ sở để quán triệt quan điểm lịch sử – cụ thể khi nhận thức và giải quyết các vấn đề thực tiễn.

3. Ý nghĩa phương pháp luận từ các tính chất của mối liên hệ phổ biến

Việc nhận thức ba tính chất cơ bản của mối liên hệ phổ biến có ý nghĩa quan trọng đối với phương pháp tư duy và hoạt động thực tiễn. Từ nguyên lý này, phép biện chứng duy vật rút ra yêu cầu trực tiếp là phải quán triệt quan điểm toàn diện khi xem xét, đánh giá và giải quyết các vấn đề.

Cụ thể, những yêu cầu phương pháp luận được thể hiện như sau:

  • Tôn trọng tính khách quan: Khi nghiên cứu sự vật, hiện tượng phải xuất phát từ những mối liên hệ thực tế, có căn cứ khách quan, không áp đặt mong muốn chủ quan vào đối tượng.
  • Quán triệt quan điểm toàn diện: Phải xem xét sự vật trong tổng thể các mặt, các yếu tố và các mối liên hệ, bao gồm cả những tác động trực tiếp và gián tiếp.
  • Quán triệt quan điểm lịch sử – cụ thể: Cần đặt sự vật trong những điều kiện không gian, thời gian và hoàn cảnh cụ thể; tránh vận dụng một cách máy móc những nhận định hoặc giải pháp đã phù hợp trong hoàn cảnh khác.
  • Xác định đúng trọng tâm của vấn đề: Phải phân biệt các mối liên hệ chủ yếu và thứ yếu, bản chất và không bản chất để tìm ra nguyên nhân, yếu tố có ý nghĩa quyết định.
  • Khắc phục tư duy phiến diện: Tránh đánh giá sự vật chỉ dựa trên một biểu hiện riêng lẻ, đồng thời không xem xét các yếu tố một cách dàn trải, thiếu phân biệt vai trò của từng mối liên hệ.

Chẳng hạn, khi giải quyết một vấn đề ô nhiễm môi trường, cần nghiên cứu mối liên hệ giữa hoạt động sản xuất, quá trình xử lý chất thải, điều kiện tự nhiên, ý thức cộng đồng và hiệu quả quản lý nhà nước. Trên cơ sở xem xét toàn diện, phải xác định được những nguồn gây ô nhiễm chủ yếu và lựa chọn biện pháp xử lý phù hợp với điều kiện thực tế. Đây chính là sự vận dụng những yêu cầu phương pháp luận được rút ra từ nguyên lý về mối liên hệ phổ biến.

Kết luận

Tính chất của mối liên hệ phổ biến trong triết học Mác – Lênin bao gồm ba tính chất cơ bản: tính khách quan, tính phổ biến và tính đa dạng, phong phú. Ba tính chất này thống nhất với nhau, phản ánh sự tồn tại và tác động qua lại giữa các sự vật, hiện tượng trong thế giới. Việc nhận thức đúng những tính chất đó giúp con người hình thành phương pháp tư duy biện chứng, xem xét sự vật một cách khách quan, toàn diện và trong những điều kiện lịch sử cụ thể. Qua đó, chúng ta có thể nhận thức đúng hơn bản chất của các vấn đề và lựa chọn phương pháp giải quyết phù hợp trong học tập, nghiên cứu cũng như đời sống thực tiễn.

 

Bạn cảm thấy nội dung này thế nào?
★ ★ ★ ★ ★

Đã có 816 lượt đánh giá với điểm trung bình là 5/5.

Để lại một phản hồi

Vui lòng liên hệ hotline: 1900.0164 nếu cần hỗ trợ khẩn cấp!