Một người mua nhà đưa cho công chứng viên bản hợp đồng đã được bên bán ký sẵn. Người bán bận, môi giới nói đã tận mắt thấy họ ký, cả hai bên đều muốn chốt trong buổi sáng. Chính lúc ấy, công việc quan trọng nhất của nghề công chứng viên mới bắt đầu. Công chứng viên phải xác định ai đang giao kết, người đó có hiểu và tự nguyện chấp nhận nội dung hay không, rồi ghi nhận việc ký theo đúng thủ tục. Từ yêu cầu ký từng trang đến bức ảnh lưu trong hồ sơ, mỗi bước trả lời một câu hỏi mà nhiều tháng sau có thể chẳng còn ai nhớ rõ.
1. Công chứng viên nhìn gì trước khi nhìn chữ ký?
Trong giao dịch mua bán nhà, người ngồi trước mặt công chứng viên có thể là chủ sở hữu, người đại diện của chủ sở hữu hoặc đại diện của một doanh nghiệp. Trước khi đưa hợp đồng cho họ ký, công chứng viên phải xác định người đó đang nhân danh ai và có quyền thực hiện đúng giao dịch này hay không. Người có giấy ủy quyền đi làm thủ tục đăng ký, chẳng hạn, cần được kiểm tra xem có được ủy quyền ký hợp đồng bán nhà hay chỉ được nộp và nhận giấy tờ. Hai phạm vi công việc dẫn đến những hệ quả rất khác nhau, dù cùng liên quan đến một căn nhà.
Điều 42 Luật Công chứng đặt việc xem xét hồ sơ và nội dung giao dịch trước bước ký. Công chứng viên giải thích để người yêu cầu hiểu quyền, lợi ích hợp pháp, nghĩa vụ và hậu quả pháp lý của việc giao kết. Nếu có căn cứ cho rằng hồ sơ có vấn đề chưa rõ, việc giao kết có dấu hiệu bị đe dọa hoặc cưỡng ép, năng lực hành vi dân sự của người yêu cầu có nghi ngờ hoặc đối tượng giao dịch chưa được mô tả cụ thể, luật quy định hướng xử lý là đề nghị làm rõ, xác minh hoặc yêu cầu giám định theo trường hợp. Khi vẫn không thể làm rõ, công chứng viên từ chối công chứng.
Hãy hình dung người bán nói rằng mình sẽ nhận nốt tiền sau khi giao chìa khóa, trong khi bản hợp đồng trước mặt lại ghi đã thanh toán đủ. Câu nói đó cho thấy một điểm phải xử lý trước khi ký. Công chứng viên có thể chỉ rõ hai nội dung khác nhau, để các bên xác nhận lại sự việc và thống nhất cách thể hiện đúng thỏa thuận. Việc người mua sốt ruột, ngân hàng sắp hết giờ giao dịch hoặc người thân đã thay mặt trả lời tất cả câu hỏi đều không giải quyết được mâu thuẫn trong văn bản. Người ký cần hiểu phiên bản cuối cùng mình sắp chấp nhận.
2. Vì sao phải ký từng trang trước mặt công chứng viên?
Khoản 1 Điều 50 Luật Công chứng quy định người yêu cầu công chứng, người làm chứng và người phiên dịch phải ký vào từng trang của giao dịch trước sự chứng kiến trực tiếp của công chứng viên, trừ các trường hợp luật quy định. Trình tự này gắn từng chữ ký với nội dung đã đọc và đồng ý. Chẳng hạn, hợp đồng có bốn trang, trang hai ghi lịch thanh toán và trang ba ghi thời hạn bàn giao. Việc ký từng trang cho phép nhận diện các trang thuộc văn bản mà người ký đã chấp nhận, kể cả khi sau này các bản sao được in lại hoặc một trang bị tách khỏi bộ hồ sơ.
Pháp luật có ngoại lệ về chữ ký mẫu. Theo khoản 2 Điều 50, người có thẩm quyền giao kết giao dịch của tổ chức tín dụng, doanh nghiệp, hợp tác xã hoặc liên hiệp hợp tác xã đã đăng ký chữ ký mẫu tại tổ chức hành nghề công chứng có thể ký trước. Công chứng viên phải đối chiếu chữ ký trên văn bản với mẫu đã đăng ký trước khi công chứng. Vì vậy, khi một đại diện ngân hàng ký trước trong hồ sơ thế chấp, công chứng viên có cơ sở pháp lý riêng để kiểm tra chữ ký đó. Việc một cá nhân ký sẵn giấy tờ rồi nhờ môi giới mang đến không thuộc ngoại lệ này chỉ vì người mang giấy nói đã chứng kiến.
Đối với người không ký được, Điều 50 cho phép dùng điểm chỉ thay việc ký và quy định thứ tự sử dụng vân tay. Nếu phải dùng ngón khác ngoài hai ngón trỏ vì không thể sử dụng hai ngón đó, công chứng viên phải ghi rõ ngón và bàn tay được dùng trong lời chứng. Điều 49 còn quy định những trường hợp phải có người làm chứng, chẳng hạn khi người yêu cầu không đọc được, không nghe được hoặc đồng thời không ký và không điểm chỉ được. Người làm chứng phải đáp ứng điều kiện của luật. Xử lý đúng những trường hợp này giúp người có hạn chế về thể chất tham gia giao dịch bằng một thủ tục phù hợp với khả năng của họ.
3. Ảnh ký hợp đồng ghi nhận điều gì?
Khoản 1 Điều 50 yêu cầu chụp ảnh việc ký văn bản trước sự chứng kiến của công chứng viên và lưu ảnh trong hồ sơ. Điều 46 Nghị định 104/2025/NĐ-CP cụ thể hóa yêu cầu này. Ảnh cần đủ rõ để nhận diện người ký và công chứng viên, có chất lượng phù hợp với việc lưu trữ và không được cắt ghép hoặc chỉnh sửa. Quy định cũng áp dụng khi điểm chỉ thay cho ký và khi người làm chứng hoặc người phiên dịch ký, điểm chỉ trước sự chứng kiến của công chứng viên. Một tấm ảnh chụp cả nhóm khi giao dịch đã kết thúc chỉ ghi lại việc mọi người có mặt vào lúc chụp. Điều hồ sơ cần ghi nhận là việc ký hoặc điểm chỉ diễn ra trước sự chứng kiến của công chứng viên.
Nếu nhiều người ký cùng lúc, cùng chỗ, nghị định cho phép chụp từng người hoặc chụp chung, miễn ảnh đáp ứng yêu cầu nhận diện và thể hiện việc công chứng viên chứng kiến. Nếu việc ký diễn ra vào các thời điểm hoặc tại các địa điểm khác nhau, ảnh phải ghi nhận những lần ký tương ứng trong trường hợp việc ký như vậy được thực hiện đúng thủ tục. Ví dụ, một tấm ảnh ghi lại bên mua ký vào buổi sáng không thể ghi nhận việc công chứng viên chứng kiến bên còn lại ký vào buổi chiều. Cách tổ chức buổi ký vì vậy cũng ảnh hưởng trực tiếp đến cách lập hồ sơ.
Ảnh được lưu cùng hồ sơ công chứng và chịu các quy định về sử dụng hồ sơ. Khi phát sinh tranh chấp về việc ai có mặt hoặc chữ ký được thực hiện trong hoàn cảnh nào, ảnh có thể giúp đối chiếu với lời chứng và các tài liệu liên quan. Việc chứng minh người ký đã được giải thích đầy đủ hoặc hoàn toàn tự nguyện lại cần xem xét cả quá trình, kể cả việc công chứng viên đã xử lý những dấu hiệu bất thường ra sao. Ở thời điểm ký, điều có ích nhất đối với khách hàng vẫn là nêu ngay điểm mình chưa hiểu. Khi một bên còn phản đối một điều khoản, việc lùi thời điểm ký để đọc và sửa lại dự thảo có ý nghĩa thực tế hơn việc thêm một bức ảnh.
4. Từ ngày 01/01/2027, công chứng viên cần lưu ý gì?
Nghị định 413/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 01/01/2027 và sửa quy định về chụp ảnh. Trường hợp ký tại trại giam, khu vực quân sự hoặc địa điểm khác mà cơ quan có thẩm quyền không cho phép chụp ảnh, công chứng viên được thực hiện theo ngoại lệ của nghị định. Lý do không có ảnh phải được ghi rõ trong lời chứng và có tài liệu chứng minh kèm theo nếu có. Điều kiện ở đây là việc chụp ảnh bị cơ quan có thẩm quyền không cho phép. Việc một bên đơn thuần ngại chụp ảnh hoặc đề nghị bỏ qua vì muốn ký nhanh khác với trường hợp ngoại lệ này.
Cùng ngày, quy định mới đặt kích thước ảnh tối thiểu 13 cm × 18 cm và cho phép in màu hoặc đen trắng trên giấy A4 hoặc giấy in ảnh chuyên dụng đáp ứng yêu cầu lưu trữ. Nếu tính chất và mức độ rủi ro của giao dịch khiến việc ghi nhận thêm hình ảnh trở nên cần thiết, công chứng viên có thể quyết định quay phim hoặc chụp thêm ảnh với sự đồng ý của người tham gia giao dịch. Việc ghi nhận bổ sung phải tránh phát sinh chi phí hoặc gây phiền hà cho các bên. Theo Luật số 04/2026/QH16, cũng từ ngày 01/01/2027, khoản 4 Điều 50 quy định việc điểm chỉ đồng thời với ký theo đề nghị của người yêu cầu công chứng. Cần phân biệt tình huống này với việc điểm chỉ thay cho ký khi người tham gia không ký được.
Quay lại câu chuyện hợp đồng đã có chữ ký ở đầu bài. Điều hữu ích nhất lúc ấy là xác định người bán sẽ tham gia bằng thủ tục nào, ai có thẩm quyền ký và hợp đồng đã mô tả chính xác tiền, thời hạn, tài sản hay chưa. Nếu có người đại diện, hồ sơ phải thể hiện đúng quyền đại diện. Nếu buổi ký có lý do phải diễn ra ngoài trụ sở, cần kiểm tra căn cứ cho việc công chứng ngoài trụ sở và thu xếp việc chứng kiến theo quy định. Giải quyết những câu hỏi này trước giúp các bên chủ động hơn về thời gian, nhất là khi ngày ký còn gắn với việc giải ngân hoặc bàn giao nhà.
Kết luận
Việc chứng kiến chữ ký cho thấy một phần công việc dễ bị bỏ qua của công chứng viên. Họ phải nối đúng người với đúng giao dịch, làm rõ ý chí của người ký và để lại hồ sơ đủ tin cậy để kiểm tra về sau. Khi hợp đồng có một dòng khác với thỏa thuận nên đối chiếu và làm rõ ngay tại bàn ký. Một buổi ký có giá trị là buổi ký mà từng người biết chính xác mình vừa cam kết điều gì và hồ sơ thể hiện được việc cam kết ấy đã diễn ra như thế nào.


Để lại một phản hồi