Câu hỏi vấn đáp môn Luật hôn nhân và gia đình (có đáp án)

[Hocluat.vn] Câu hỏi vấn đáp môn Luật hôn nhân và gia đình là dạng tài liệu rất cần thiết đối với sinh viên luật, học viên ôn thi, người học văn bằng hai và cả những ai đang muốn hệ thống lại kiến thức pháp lý về kết hôn, ly hôn, tài sản vợ chồng, quan hệ cha mẹ con, cấp dưỡng, nuôi con nuôi, mang thai hộ và hôn nhân có yếu tố nước ngoài. Khác với việc học thuộc điều luật một cách rời rạc, hình thức hỏi – đáp giúp người học nắm được bản chất vấn đề; biết cách triển khai câu trả lời theo tư duy pháp lý; biết viện dẫn căn cứ; biết phân biệt những khái niệm dễ nhầm lẫn và đặc biệt là biết vận dụng quy định pháp luật vào tình huống thực tế. Bài viết dưới đây được biên soạn theo hướng vừa là tài liệu ôn tập, vừa là “bộ khung trả lời vấn đáp” để người học có thể ghi nhớ nhanh, trình bày mạch lạc và đạt hiệu quả cao hơn trong học tập, thi cử.

1. Tổng quan về môn Luật hôn nhân và gia đình và cách học câu hỏi vấn đáp

1.1. Luật hôn nhân và gia đình là gì?

Luật hôn nhân và gia đình là ngành luật điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình, bao gồm quan hệ nhân thân và quan hệ tài sản giữa vợ chồng; giữa cha mẹ và con; giữa các thành viên khác trong gia đình; quan hệ cấp dưỡng; quan hệ nuôi con nuôi; quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài. Đây là ngành luật có tính đặc biệt vì vừa mang màu sắc pháp lý, vừa gắn rất sâu với đạo đức, phong tục, tình cảm và trật tự gia đình.

Khi trả lời vấn đáp, người học không nên chỉ nói “Luật hôn nhân và gia đình là ngành luật điều chỉnh quan hệ hôn nhân và gia đình” rồi dừng lại. Cần mở rộng câu trả lời theo ba lớp ý: thứ nhất, xác định đây là ngành luật trong hệ thống pháp luật Việt Nam; thứ hai, nêu đối tượng điều chỉnh chủ yếu là quan hệ nhân thân và quan hệ tài sản trong gia đình; thứ ba, nhấn mạnh đặc điểm của ngành luật này là bảo vệ chế độ hôn nhân tự nguyện, tiến bộ, một vợ một chồng, vợ chồng bình đẳng, bảo vệ quyền lợi của phụ nữ, trẻ em và các thành viên yếu thế trong gia đình.

1.2. Đối tượng điều chỉnh của Luật hôn nhân và gia đình là gì?

Đối tượng điều chỉnh của Luật hôn nhân và gia đình là các quan hệ xã hội phát sinh từ việc xác lập, thực hiện và chấm dứt quan hệ hôn nhân, quan hệ gia đình. Có thể chia thành hai nhóm lớn: quan hệ nhân thân và quan hệ tài sản.

Quan hệ nhân thân là nhóm quan hệ gắn với tình cảm, địa vị pháp lý, quyền và nghĩa vụ phi tài sản của các chủ thể trong gia đình. Ví dụ: quyền được kết hôn; quyền yêu cầu ly hôn; nghĩa vụ yêu thương, chung thủy, tôn trọng, chăm sóc nhau giữa vợ chồng; quyền và nghĩa vụ của cha mẹ trong việc chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con. Đây là nhóm quan hệ có tính đạo đức và nhân văn rất cao, nhiều trường hợp không thể quy đổi thành tiền.

Quan hệ tài sản là nhóm quan hệ liên quan đến tài sản chung, tài sản riêng của vợ chồng; nghĩa vụ tài sản của vợ chồng; chia tài sản trong thời kỳ hôn nhân; chia tài sản khi ly hôn; cấp dưỡng; nghĩa vụ tài sản giữa các thành viên gia đình. Khi trả lời, cần lưu ý rằng trong Luật hôn nhân và gia đình, quan hệ tài sản thường gắn chặt với quan hệ nhân thân; không thuần túy bình đẳng trao đổi như quan hệ dân sự thông thường.

1.3. Phương pháp điều chỉnh của Luật hôn nhân và gia đình có gì đặc biệt?

Phương pháp điều chỉnh của Luật hôn nhân và gia đình kết hợp giữa bình đẳng, thỏa thuận, tự định đoạt với sự can thiệp bắt buộc của Nhà nước trong những trường hợp cần bảo vệ lợi ích công cộng, đạo đức xã hội, phụ nữ, trẻ em và người yếu thế.

Ví dụ, việc kết hôn phải dựa trên sự tự nguyện của nam và nữ; vợ chồng có quyền thỏa thuận về chế độ tài sản; cha mẹ có quyền lựa chọn phương thức chăm sóc, giáo dục con phù hợp. Tuy nhiên, Nhà nước vẫn đặt ra những giới hạn bắt buộc như điều kiện tuổi kết hôn; cấm kết hôn giả tạo; cấm tảo hôn; cấm cưỡng ép kết hôn; cấm người đang có vợ, có chồng kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với người khác; quy định nguyên tắc giao con khi ly hôn phải bảo đảm quyền lợi tốt nhất của con.

Vì vậy, khi trình bày câu trả lời, cần tránh hiểu sai rằng pháp luật hôn nhân gia đình chỉ là “chuyện riêng của gia đình”. Đúng hơn, đây là lĩnh vực mà quyền tự do cá nhân được tôn trọng nhưng phải đặt trong giới hạn của trật tự pháp luật, đạo đức xã hội và quyền lợi chính đáng của các thành viên gia đình.

1.4. Cách trả lời câu hỏi vấn đáp môn Luật hôn nhân và gia đình như thế nào cho tốt?

Một câu trả lời vấn đáp tốt nên có bốn bước. Bước thứ nhất là nêu khái niệm hoặc nhận định chính; bước thứ hai là viện dẫn căn cứ pháp lý hoặc nguyên tắc pháp luật; bước thứ ba là phân tích bản chất, điều kiện, hệ quả pháp lý; bước thứ tư là lấy ví dụ hoặc liên hệ tình huống thực tế. Nếu câu hỏi có tính so sánh nên trả lời theo hướng: điểm giống nhau; điểm khác nhau; ý nghĩa pháp lý của sự phân biệt.

Người học không nên học thuộc lòng từng điều luật theo kiểu máy móc, bởi trong vấn đáp, giảng viên thường đặt câu hỏi “vì sao”, “phân biệt”, “trường hợp nào”, “hậu quả pháp lý ra sao”, “nếu tình huống này xảy ra thì giải quyết thế nào”. Do đó, trọng tâm không chỉ là nhớ điều luật mà còn là hiểu cấu trúc pháp lý của vấn đề.

2. Câu hỏi vấn đáp về những vấn đề chung của Luật hôn nhân và gia đình

2.1. Nguyên tắc cơ bản của chế độ hôn nhân và gia đình Việt Nam là gì?

Các nguyên tắc cơ bản của chế độ hôn nhân và gia đình Việt Nam thể hiện tư tưởng nền tảng của Nhà nước trong việc xây dựng gia đình tiến bộ, bình đẳng, ổn định và nhân văn. Có thể khái quát các nguyên tắc quan trọng như: hôn nhân tự nguyện, tiến bộ; một vợ một chồng; vợ chồng bình đẳng; tôn trọng danh dự, nhân phẩm, uy tín của nhau; bảo vệ quyền lợi của cha mẹ, con, phụ nữ, trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật; không phân biệt đối xử giữa các con; kế thừa và phát huy truyền thống tốt đẹp của gia đình Việt Nam.

Điểm cần nhớ khi trả lời vấn đáp là các nguyên tắc này không chỉ có ý nghĩa tuyên ngôn mà còn là căn cứ giải thích và áp dụng pháp luật. Ví dụ, nguyên tắc một vợ một chồng là cơ sở để cấm người đang có vợ, có chồng kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với người khác; nguyên tắc bảo vệ quyền lợi của con là cơ sở để Tòa án quyết định người trực tiếp nuôi con khi ly hôn; nguyên tắc vợ chồng bình đẳng là cơ sở để xác định quyền ngang nhau trong chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản chung.

2.2. Hôn nhân là gì?

Hôn nhân là quan hệ giữa vợ và chồng sau khi kết hôn, được xác lập theo quy định của pháp luật về điều kiện kết hôn và đăng ký kết hôn. Nói cách khác, không phải cứ nam nữ yêu nhau, sống chung hoặc tổ chức lễ cưới là đương nhiên trở thành vợ chồng hợp pháp. Về mặt pháp lý, quan hệ vợ chồng được Nhà nước công nhận khi việc kết hôn đáp ứng đủ điều kiện luật định và được đăng ký tại cơ quan có thẩm quyền.

Khi trả lời câu hỏi này, cần phân biệt giữa hôn nhân theo nghĩa xã hội và hôn nhân theo nghĩa pháp lý. Theo nghĩa xã hội, nhiều người có thể coi việc tổ chức lễ cưới, về chung sống, được hai bên gia đình thừa nhận là “đã thành vợ chồng”. Nhưng theo nghĩa pháp lý, việc đăng ký kết hôn có vai trò đặc biệt quan trọng, bởi nó làm phát sinh đầy đủ quyền và nghĩa vụ giữa vợ chồng; là căn cứ xác định tài sản chung, nghĩa vụ chung, quyền thừa kế, quyền yêu cầu ly hôn và các hệ quả pháp lý khác.

2.3. Gia đình là gì?

Gia đình là tập hợp những người gắn bó với nhau do quan hệ hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng, làm phát sinh quyền và nghĩa vụ giữa họ theo quy định của pháp luật. Gia đình không chỉ là thiết chế tình cảm mà còn là thiết chế pháp lý, nơi các thành viên có quyền và nghĩa vụ với nhau.

Trong vấn đáp nên nhấn mạnh rằng pháp luật không can thiệp vào mọi biểu hiện tình cảm trong gia đình nhưng can thiệp khi cần bảo vệ trật tự pháp luật và quyền lợi hợp pháp của thành viên gia đình. Ví dụ, cha mẹ có quyền yêu thương, chăm sóc con theo cách phù hợp nhưng không được bạo lực, bỏ mặc, xâm phạm thân thể, danh dự, nhân phẩm của con; vợ chồng có quyền thỏa thuận đời sống chung nhưng không được dùng việc thỏa thuận để tước bỏ quyền, lợi ích hợp pháp của bên kia hoặc của con.

2.4. Phân biệt hôn nhân hợp pháp và chung sống như vợ chồng?

Hôn nhân hợp pháp là quan hệ vợ chồng được xác lập khi nam nữ đáp ứng đủ điều kiện kết hôn và đăng ký kết hôn tại cơ quan có thẩm quyền. Chung sống như vợ chồng là việc nam nữ tổ chức cuộc sống chung và coi nhau là vợ chồng nhưng không đăng ký kết hôn hoặc không đủ điều kiện để được công nhận là vợ chồng hợp pháp.

Sự khác biệt quan trọng nằm ở hệ quả pháp lý. Hôn nhân hợp pháp làm phát sinh đầy đủ quyền và nghĩa vụ giữa vợ chồng; tài sản hình thành trong thời kỳ hôn nhân có thể được xác định là tài sản chung theo luật định; khi ly hôn, Tòa án giải quyết quan hệ hôn nhân, con chung, tài sản, nghĩa vụ chung. Trong khi đó, nam nữ chung sống như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn thường không được công nhận là vợ chồng; nếu có tranh chấp về con thì giải quyết theo quyền, nghĩa vụ của cha mẹ và con; nếu có tranh chấp tài sản thì giải quyết theo thỏa thuận hoặc theo quy định pháp luật dân sự, có xét đến công sức đóng góp của các bên.

2.5. Tập quán có được áp dụng trong quan hệ hôn nhân và gia đình không?

Tập quán có thể được áp dụng trong quan hệ hôn nhân và gia đình nhưng không phải mọi tập quán đều được thừa nhận. Việc áp dụng tập quán phải đáp ứng điều kiện: tập quán đó không trái với các nguyên tắc cơ bản của chế độ hôn nhân và gia đình; không vi phạm điều cấm của luật; không trái đạo đức xã hội; bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của các bên.

Ví dụ, một số phong tục tốt đẹp về cưới hỏi, thăm hỏi, chăm sóc người già, hòa giải trong gia đình có thể được tôn trọng. Ngược lại, các tập quán như cưỡng ép kết hôn, tảo hôn, mua bán phụ nữ, phân biệt đối xử giữa con trai và con gái, ép con dâu phải chịu những nghĩa vụ phi lý, cản trở quyền ly hôn hoặc quyền học tập của phụ nữ đều không được pháp luật bảo vệ. Đây là điểm dễ được hỏi trong vấn đáp vì nó thể hiện sự giao thoa giữa pháp luật, đạo đức và văn hóa truyền thống.

3. Câu hỏi vấn đáp về kết hôn và hủy việc kết hôn trái pháp luật

3.1. Điều kiện kết hôn theo pháp luật Việt Nam là gì?

Điều kiện kết hôn gồm các nhóm cơ bản: nam phải từ đủ 20 tuổi trở lên, nữ từ đủ 18 tuổi trở lên; việc kết hôn do nam và nữ tự nguyện quyết định; các bên không bị mất năng lực hành vi dân sự; việc kết hôn không thuộc các trường hợp bị cấm theo quy định pháp luật.

Khi trả lời, cần chú ý cách diễn đạt “từ đủ” tuổi. Nữ đủ 18 tuổi không phải là “bước sang tuổi 18”, mà là đã qua ngày sinh nhật lần thứ 18; nam đủ 20 tuổi là đã qua ngày sinh nhật lần thứ 20. Đây là điểm thực tiễn rất hay bị nhầm. Ngoài ra, điều kiện tự nguyện là điều kiện cốt lõi, bởi hôn nhân chỉ có ý nghĩa khi xuất phát từ ý chí tự do của hai bên, không do lừa dối, cưỡng ép, đe dọa hoặc cản trở trái pháp luật.

3.2. Những trường hợp nào bị cấm kết hôn?

Các trường hợp bị cấm kết hôn thường bao gồm: kết hôn giả tạo; tảo hôn; cưỡng ép kết hôn; lừa dối kết hôn; cản trở kết hôn; người đang có vợ hoặc có chồng mà kết hôn với người khác; người chưa có vợ, chưa có chồng mà kết hôn với người đang có vợ hoặc có chồng; kết hôn giữa những người cùng dòng máu về trực hệ; kết hôn giữa những người có họ trong phạm vi ba đời; kết hôn giữa cha mẹ nuôi với con nuôi hoặc giữa những người đã từng có quan hệ cha mẹ nuôi với con nuôi trong các trường hợp luật cấm.

Về bản chất, quy định cấm kết hôn nhằm bảo vệ chế độ một vợ một chồng; bảo vệ sự tự nguyện; bảo vệ luân lý gia đình; phòng ngừa nguy cơ sinh học trong quan hệ huyết thống gần; ngăn chặn việc lợi dụng hôn nhân để đạt mục đích trái pháp luật. Khi trả lời nên giải thích mục đích của điều cấm thay vì chỉ liệt kê, vì câu hỏi vấn đáp thường đánh giá khả năng hiểu bản chất của người học.

3.3. Kết hôn trái pháp luật là gì?

Kết hôn trái pháp luật là việc nam, nữ đã đăng ký kết hôn tại cơ quan có thẩm quyền nhưng một hoặc cả hai bên vi phạm điều kiện kết hôn. Ví dụ, một bên chưa đủ tuổi kết hôn nhưng vẫn đăng ký; một bên bị cưỡng ép kết hôn; một bên đang có vợ hoặc có chồng nhưng vẫn đăng ký kết hôn với người khác; các bên thuộc trường hợp cấm kết hôn do quan hệ huyết thống gần.

Điểm quan trọng là phải có việc đăng ký kết hôn thì mới đặt vấn đề “hủy việc kết hôn trái pháp luật”. Nếu nam nữ chỉ sống chung, tổ chức lễ cưới nhưng chưa đăng ký kết hôn thì thông thường không phải là hủy kết hôn trái pháp luật, mà là không công nhận quan hệ vợ chồng hoặc giải quyết hậu quả của việc chung sống như vợ chồng.

3.4. Ai có quyền yêu cầu hủy việc kết hôn trái pháp luật?

Tùy từng căn cứ vi phạm, người có quyền yêu cầu hủy kết hôn trái pháp luật có thể là người bị cưỡng ép, bị lừa dối; vợ hoặc chồng của người đang có vợ, có chồng mà kết hôn với người khác; cha mẹ, con, người giám hộ; cơ quan quản lý nhà nước về gia đình; cơ quan quản lý nhà nước về trẻ em; Hội Liên hiệp Phụ nữ; hoặc cá nhân, cơ quan, tổ chức khác trong một số trường hợp luật định.

Khi trả lời, cần nhấn mạnh rằng quyền yêu cầu hủy kết hôn trái pháp luật không chỉ thuộc về hai người trong quan hệ kết hôn. Bởi việc kết hôn trái pháp luật có thể xâm phạm lợi ích của người thứ ba, của gia đình, của trẻ em và của trật tự xã hội. Ví dụ, người vợ hợp pháp có quyền yêu cầu hủy việc kết hôn trái pháp luật giữa chồng mình với người phụ nữ khác.

3.5. Hậu quả pháp lý của việc hủy kết hôn trái pháp luật là gì?

Khi việc kết hôn bị hủy, hai bên không được công nhận là vợ chồng. Quan hệ nhân thân giữa họ chấm dứt như quan hệ vợ chồng không tồn tại hợp pháp. Tuy nhiên, quyền và nghĩa vụ đối với con vẫn được giải quyết như trường hợp cha mẹ ly hôn, bởi con không có lỗi trong việc cha mẹ kết hôn trái pháp luật. Về tài sản, nghĩa vụ và hợp đồng giữa các bên được giải quyết theo thỏa thuận; nếu không thỏa thuận được thì giải quyết theo quy định pháp luật, có tính đến công sức đóng góp của mỗi bên và ưu tiên bảo vệ quyền lợi chính đáng của phụ nữ, con.

Điểm cần nhớ là hủy kết hôn trái pháp luật không đồng nghĩa với việc phủ nhận mọi quan hệ thực tế đã phát sinh. Pháp luật không công nhận quan hệ vợ chồng nhưng vẫn giải quyết hậu quả về con, tài sản, nghĩa vụ để bảo đảm công bằng và ổn định xã hội.

4. Câu hỏi vấn đáp về quan hệ giữa vợ và chồng

4.1. Quyền và nghĩa vụ nhân thân giữa vợ chồng gồm những nội dung nào?

Quyền và nghĩa vụ nhân thân giữa vợ chồng gồm nghĩa vụ yêu thương, chung thủy, tôn trọng, quan tâm, chăm sóc, giúp đỡ nhau; cùng nhau xây dựng gia đình ấm no, tiến bộ, hạnh phúc; tôn trọng danh dự, nhân phẩm, uy tín của nhau; tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo; tôn trọng quyền lựa chọn nghề nghiệp, học tập, tham gia hoạt động chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội; cùng bàn bạc, quyết định những vấn đề quan trọng của gia đình.

Trong vấn đáp, cần phân biệt nghĩa vụ nhân thân với nghĩa vụ tài sản. Nghĩa vụ nhân thân thường không thể chuyển giao cho người khác, không thể thay thế bằng tiền và gắn chặt với địa vị vợ chồng. Ví dụ, nghĩa vụ chung thủy không thể “ủy quyền”; nghĩa vụ tôn trọng danh dự, nhân phẩm không thể được hiểu là nghĩa vụ tài sản; nghĩa vụ quan tâm, chăm sóc nhau thể hiện bản chất nhân văn của hôn nhân.

4.2. Vợ chồng có bình đẳng tuyệt đối trong gia đình không?

Vợ chồng bình đẳng về quyền và nghĩa vụ trong mọi mặt của đời sống gia đình nhưng bình đẳng không có nghĩa là mọi việc phải chia đều một cách cơ học. Bình đẳng là cùng có quyền quyết định; cùng có trách nhiệm; cùng được tôn trọng; cùng được bảo vệ lợi ích chính đáng. Trong thực tế, vợ hoặc chồng có thể đảm nhiệm những vai trò khác nhau tùy điều kiện gia đình, nghề nghiệp, sức khỏe, sự thỏa thuận nhưng sự phân công đó không được biến thành sự áp đặt, lệ thuộc hoặc phân biệt đối xử.

Ví dụ, người vợ ở nhà chăm sóc con, làm nội trợ không có nghĩa là “không đóng góp” vào tài sản chung. Công sức chăm sóc gia đình là một dạng đóng góp có giá trị và cần được xem xét khi chia tài sản. Đây là điểm rất quan trọng trong cả lý luận và thực tiễn xét xử.

4.3. Chế độ tài sản của vợ chồng gồm những loại nào?

Pháp luật Việt Nam thừa nhận hai chế độ tài sản của vợ chồng: chế độ tài sản theo luật định và chế độ tài sản theo thỏa thuận. Chế độ tài sản theo luật định được áp dụng khi vợ chồng không có thỏa thuận hợp pháp về chế độ tài sản. Theo đó, tài sản chung và tài sản riêng được xác định theo các căn cứ luật định. Chế độ tài sản theo thỏa thuận được xác lập bằng văn bản trước khi kết hôn và có hiệu lực từ thời điểm đăng ký kết hôn, nếu đáp ứng điều kiện về hình thức và nội dung.

Khi trả lời, cần nêu rõ rằng quyền thỏa thuận của vợ chồng không phải là quyền tuyệt đối. Thỏa thuận về chế độ tài sản có thể bị vô hiệu nếu vi phạm điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự; vi phạm nghiêm trọng quyền được cấp dưỡng, quyền thừa kế, quyền có chỗ ở hoặc quyền, lợi ích hợp pháp của cha mẹ, con và thành viên khác trong gia đình.

4.4. Tài sản chung của vợ chồng được xác định như thế nào?

Tài sản chung của vợ chồng thường bao gồm tài sản do vợ, chồng tạo ra trong thời kỳ hôn nhân; thu nhập do lao động, hoạt động sản xuất, kinh doanh; hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng trong thời kỳ hôn nhân nếu pháp luật không có quy định khác hoặc các bên không có thỏa thuận khác; tài sản mà vợ chồng được thừa kế chung, tặng cho chung; tài sản khác mà vợ chồng thỏa thuận là tài sản chung.

Một nguyên tắc rất quan trọng là tài sản chung thuộc sở hữu chung hợp nhất của vợ chồng, vợ chồng có quyền ngang nhau trong việc chiếm hữu, sử dụng, định đoạt. Khi không có căn cứ chứng minh tài sản đang tranh chấp là tài sản riêng thì tài sản đó thường được xác định là tài sản chung. Trong vấn đáp nên lấy ví dụ: tiền lương của chồng trong thời kỳ hôn nhân là tài sản chung; thu nhập kinh doanh của vợ trong thời kỳ hôn nhân là tài sản chung; nhà đất mua trong thời kỳ hôn nhân bằng tiền chung là tài sản chung, dù giấy chứng nhận có thể chỉ đứng tên một người.

4.5. Tài sản riêng của vợ chồng gồm những gì?

Tài sản riêng của vợ chồng gồm tài sản mỗi người có trước khi kết hôn; tài sản được thừa kế riêng, tặng cho riêng trong thời kỳ hôn nhân; tài sản được chia riêng cho vợ hoặc chồng; tài sản phục vụ nhu cầu thiết yếu của mỗi người và tài sản khác theo quy định pháp luật. Tài sản được hình thành từ tài sản riêng cũng có thể là tài sản riêng, trừ trường hợp đã nhập vào tài sản chung hoặc có thỏa thuận khác.

Điểm hay bị hỏi là: “Tài sản riêng có biến thành tài sản chung không?” Câu trả lời là có thể, nếu chủ sở hữu tài sản riêng thỏa thuận nhập tài sản riêng vào tài sản chung hoặc có hành vi pháp lý làm phát sinh căn cứ xác lập tài sản chung. Tuy nhiên, việc chỉ sử dụng tài sản riêng phục vụ đời sống gia đình không phải lúc nào cũng làm mất tính chất tài sản riêng. Muốn xác định chính xác phải xem nguồn gốc, thỏa thuận, chứng cứ và quá trình quản lý, sử dụng tài sản.

4.6. Vợ chồng có quyền chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân không?

Vợ chồng có quyền thỏa thuận chia một phần hoặc toàn bộ tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân, trừ trường hợp việc chia tài sản nhằm trốn tránh nghĩa vụ hoặc xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác. Việc chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân có thể xuất phát từ nhu cầu kinh doanh riêng, quản lý tài sản riêng, bảo vệ quyền lợi của mỗi bên hoặc do mâu thuẫn trong quản lý tài sản nhưng chưa ly hôn.

Khi trả lời, cần lưu ý hệ quả pháp lý: phần tài sản được chia, hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng sau khi chia có thể được xác định theo thỏa thuận hoặc theo quy định pháp luật; nghĩa vụ tài sản phát sinh trước thời điểm chia vẫn cần được xem xét để bảo vệ quyền lợi của bên có quyền, nhất là chủ nợ, con chưa thành niên, người được cấp dưỡng.

5. Câu hỏi vấn đáp về ly hôn, nuôi con và chia tài sản khi ly hôn

5.1. Ly hôn là gì?

Ly hôn là việc chấm dứt quan hệ vợ chồng theo bản án hoặc quyết định có hiệu lực pháp luật của Tòa án. Điều này có nghĩa là chỉ Tòa án mới có thẩm quyền cho ly hôn. Vợ chồng tự viết giấy ly hôn, tự thỏa thuận chấm dứt quan hệ hoặc sống ly thân lâu năm không làm chấm dứt hôn nhân về mặt pháp lý.

Khi trả lời vấn đáp, cần nêu rõ ly hôn có hai dạng cơ bản: thuận tình ly hôn và ly hôn theo yêu cầu của một bên. Thuận tình ly hôn là trường hợp cả hai vợ chồng cùng tự nguyện ly hôn và đã thỏa thuận được hoặc bảo đảm thỏa thuận hợp lý về con, tài sản. Ly hôn theo yêu cầu của một bên là trường hợp một bên yêu cầu Tòa án giải quyết khi cho rằng hôn nhân đã lâm vào tình trạng trầm trọng, đời sống chung không thể kéo dài, mục đích hôn nhân không đạt được.

5.2. Ai có quyền yêu cầu ly hôn?

Vợ, chồng hoặc cả hai vợ chồng có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết ly hôn. Trong một số trường hợp đặc biệt, cha mẹ hoặc người thân thích khác cũng có quyền yêu cầu ly hôn khi một bên vợ hoặc chồng do bị bệnh tâm thần hoặc mắc bệnh khác mà không thể nhận thức, làm chủ hành vi của mình, đồng thời là nạn nhân của bạo lực gia đình do người kia gây ra làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính mạng, sức khỏe, tinh thần.

Điểm đặc biệt cần nhớ là chồng không có quyền yêu cầu ly hôn trong trường hợp vợ đang có thai, sinh con hoặc đang nuôi con dưới 12 tháng tuổi. Quy định này không tước quyền ly hôn của người vợ; người vợ vẫn có quyền yêu cầu ly hôn nếu thấy cần thiết. Mục đích của quy định là bảo vệ phụ nữ và trẻ nhỏ trong giai đoạn đặc biệt nhạy cảm.

5.3. Căn cứ cho ly hôn theo yêu cầu của một bên là gì?

Tòa án cho ly hôn theo yêu cầu của một bên khi có căn cứ cho thấy vợ hoặc chồng có hành vi bạo lực gia đình, vi phạm nghiêm trọng quyền, nghĩa vụ của vợ chồng, làm cho hôn nhân lâm vào tình trạng trầm trọng, đời sống chung không thể kéo dài, mục đích hôn nhân không đạt được. Ngoài ra, pháp luật còn quy định một số trường hợp đặc biệt liên quan đến người bị tuyên bố mất tích hoặc người bị bệnh tâm thần, bệnh khác không thể nhận thức, làm chủ hành vi và là nạn nhân bạo lực gia đình.

Khi trả lời, không nên nói đơn giản “cứ không còn yêu là được ly hôn”. Pháp luật tôn trọng quyền tự do ly hôn nhưng Tòa án vẫn phải xem xét căn cứ pháp lý. Những biểu hiện như thường xuyên đánh đập, xúc phạm, ngoại tình, bỏ mặc gia đình, không thực hiện nghĩa vụ nuôi dưỡng, nghiện ngập dẫn đến phá tán tài sản, mâu thuẫn kéo dài không thể hàn gắn có thể là căn cứ để đánh giá tình trạng hôn nhân.

5.4. Nguyên tắc giải quyết quyền nuôi con khi ly hôn là gì?

Khi ly hôn, việc giao con cho ai trực tiếp nuôi phải đặt quyền lợi mọi mặt của con lên hàng đầu. Vợ chồng có thể thỏa thuận người trực tiếp nuôi con, nghĩa vụ cấp dưỡng, quyền thăm nom. Nếu không thỏa thuận được, Tòa án quyết định căn cứ vào điều kiện của mỗi bên và lợi ích tốt nhất của con. Con từ đủ 07 tuổi trở lên phải được xem xét nguyện vọng. Con dưới 36 tháng tuổi thường được giao cho mẹ trực tiếp nuôi, trừ trường hợp người mẹ không đủ điều kiện hoặc cha mẹ có thỏa thuận khác phù hợp với lợi ích của con.

Điểm cần lưu ý là “điều kiện nuôi con” không chỉ là tiền bạc. Tòa án xem xét tổng hợp nhiều yếu tố: thu nhập, chỗ ở, thời gian chăm sóc, nhân cách đạo đức, môi trường sống, khả năng giáo dục, sự ổn định tâm lý, sự gắn bó của con với mỗi bên. Người có thu nhập cao hơn chưa chắc đương nhiên được nuôi con nếu không có thời gian, không có môi trường phù hợp hoặc có hành vi ảnh hưởng xấu đến con.

5.5. Người không trực tiếp nuôi con có quyền và nghĩa vụ gì?

Người không trực tiếp nuôi con có nghĩa vụ cấp dưỡng cho con và có quyền, nghĩa vụ thăm nom, chăm sóc, giáo dục con. Người trực tiếp nuôi con không được cản trở trái pháp luật quyền thăm nom của người kia. Tuy nhiên, nếu việc thăm nom bị lợi dụng để cản trở hoặc gây ảnh hưởng xấu đến việc chăm sóc, giáo dục con thì người trực tiếp nuôi con có quyền yêu cầu Tòa án hạn chế quyền thăm nom.

Câu hỏi này thường được đặt trong tình huống thực tế: “Ly hôn rồi có được cấm chồng hoặc vợ cũ gặp con không?” Câu trả lời là không được cấm nếu việc thăm nom bình thường, phù hợp với lợi ích của con. Nhưng nếu người kia bạo lực, lôi kéo con, kích động con chống lại người trực tiếp nuôi, đưa con đi khỏi nơi cư trú trái thỏa thuận hoặc gây nguy hiểm cho con thì có thể yêu cầu Tòa án can thiệp.

5.6. Nguyên tắc chia tài sản chung của vợ chồng khi ly hôn là gì?

Nguyên tắc cơ bản là tài sản chung của vợ chồng được chia đôi nhưng có tính đến các yếu tố: hoàn cảnh của gia đình và của vợ, chồng; công sức đóng góp của mỗi bên vào việc tạo lập, duy trì, phát triển khối tài sản chung; bảo vệ lợi ích chính đáng của mỗi bên trong sản xuất, kinh doanh, nghề nghiệp; lỗi của mỗi bên trong vi phạm quyền, nghĩa vụ vợ chồng. Vì vậy, “chia đôi” không phải lúc nào cũng là mỗi bên đúng 50%.

Khi trả lời, cần nhấn mạnh công sức đóng góp không chỉ là tiền. Lao động nội trợ, chăm sóc con, chăm sóc gia đình được coi là lao động có thu nhập tương đương. Người ở nhà làm nội trợ không vì thế mà bị xem là không đóng góp. Ngoài ra, lỗi trong ly hôn có thể được xem xét khi chia tài sản nhưng phải là lỗi liên quan đến vi phạm quyền, nghĩa vụ vợ chồng và có căn cứ chứng minh.

5.7. Nợ chung của vợ chồng khi ly hôn được giải quyết như thế nào?

Nợ chung của vợ chồng là nghĩa vụ tài sản phát sinh nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình; nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch do vợ chồng cùng xác lập; nghĩa vụ do một bên xác lập nhưng được bên kia đồng ý hoặc phục vụ lợi ích chung của gia đình; nghĩa vụ bồi thường thiệt hại mà theo quy định vợ chồng cùng phải chịu. Khi ly hôn, nghĩa vụ chung vẫn phải được thanh toán, không vì ly hôn mà làm mất quyền của chủ nợ.

Tuy nhiên, không phải khoản nợ nào do một bên đứng tên cũng là nợ chung. Nếu một bên tự vay để cờ bạc, tiêu xài riêng, phục vụ quan hệ bất chính hoặc thực hiện mục đích không vì gia đình, bên còn lại không biết và không hưởng lợi thì có cơ sở tranh luận đó là nợ riêng. Trong vấn đáp nên nhấn mạnh vai trò của chứng cứ: giấy vay tiền, mục đích vay, dòng tiền sử dụng, sự biết và đồng ý của bên kia, lợi ích thực tế của gia đình.

6. Câu hỏi vấn đáp về quan hệ giữa cha mẹ và con, cấp dưỡng, nuôi con nuôi

6.1. Căn cứ xác định cha, mẹ, con là gì?

Quan hệ cha, mẹ, con có thể được xác định dựa trên sự kiện sinh đẻ, hôn nhân của cha mẹ, việc nhận cha mẹ con, quyết định của cơ quan có thẩm quyền hoặc kết quả giám định trong trường hợp có tranh chấp. Con sinh ra trong thời kỳ hôn nhân hoặc do người vợ có thai trong thời kỳ hôn nhân thường được xác định là con chung của vợ chồng. Trong trường hợp có tranh chấp, Tòa án có thể xem xét chứng cứ, bao gồm cả giám định ADN.

Khi trả lời, cần lưu ý rằng việc xác định cha, mẹ, con không chỉ có ý nghĩa tình cảm mà còn làm phát sinh hệ quả pháp lý rất lớn: quyền nuôi dưỡng, chăm sóc, cấp dưỡng; quyền thừa kế; quyền mang họ; quyền khai sinh; quyền và nghĩa vụ đại diện cho con chưa thành niên; nghĩa vụ bồi thường hoặc quản lý tài sản của con trong một số trường hợp.

6.2. Cha mẹ có quyền và nghĩa vụ gì đối với con?

Cha mẹ có quyền và nghĩa vụ thương yêu, tôn trọng ý kiến của con; chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con; bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con; đại diện cho con chưa thành niên hoặc con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự; quản lý tài sản của con trong trường hợp luật định. Cha mẹ không được phân biệt đối xử giữa các con; không được lạm dụng sức lao động của con; không được xúi giục, ép buộc con làm việc trái pháp luật, trái đạo đức xã hội.

Điểm cần nhấn mạnh là quyền của cha mẹ luôn đi kèm nghĩa vụ. Cha mẹ không thể lấy lý do “quyền dạy con” để bạo lực, xúc phạm, bỏ mặc, kiểm soát con một cách trái pháp luật. Pháp luật hiện đại nhìn nhận trẻ em là chủ thể có quyền, không phải tài sản hay đối tượng phụ thuộc tuyệt đối vào cha mẹ.

6.3. Con có quyền và nghĩa vụ gì đối với cha mẹ?

Con có quyền được cha mẹ yêu thương, tôn trọng, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục; có quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm, tài sản và lợi ích hợp pháp. Khi trưởng thành, con có nghĩa vụ kính trọng, biết ơn, phụng dưỡng, chăm sóc cha mẹ, đặc biệt khi cha mẹ già yếu, ốm đau, mất khả năng lao động hoặc gặp khó khăn.

Trong vấn đáp, có thể phân tích quan hệ hai chiều giữa cha mẹ và con. Khi con chưa thành niên, trọng tâm là quyền được bảo vệ, chăm sóc, giáo dục. Khi con đã thành niên, có khả năng lao động, trọng tâm nghĩa vụ phụng dưỡng cha mẹ trở nên rõ nét hơn. Đây là biểu hiện của sự kết hợp giữa pháp luật và đạo lý truyền thống “kính trên, nhường dưới” nhưng được đặt trong khuôn khổ quyền và nghĩa vụ pháp lý cụ thể.

6.4. Cấp dưỡng là gì?

Cấp dưỡng là việc một người có nghĩa vụ đóng góp tiền hoặc tài sản khác để đáp ứng nhu cầu thiết yếu của người không sống chung với mình mà có quan hệ hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng, trong trường hợp người đó chưa thành niên, đã thành niên nhưng không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình hoặc thuộc trường hợp pháp luật quy định.

Cấp dưỡng thường phát sinh giữa cha mẹ và con sau ly hôn; giữa con với cha mẹ; giữa anh chị em; giữa ông bà và cháu; giữa cô, dì, chú, cậu, bác ruột và cháu ruột trong những trường hợp nhất định. Khi trả lời, cần nhớ rằng nghĩa vụ cấp dưỡng không thể được thay thế bằng nghĩa vụ khác nếu người được cấp dưỡng cần sự hỗ trợ để bảo đảm cuộc sống tối thiểu.

6.5. Mức cấp dưỡng được xác định như thế nào?

Mức cấp dưỡng do các bên thỏa thuận căn cứ vào thu nhập, khả năng thực tế của người có nghĩa vụ cấp dưỡng và nhu cầu thiết yếu của người được cấp dưỡng. Nếu không thỏa thuận được, Tòa án quyết định. Mức cấp dưỡng có thể thay đổi khi có lý do chính đáng, chẳng hạn thu nhập của người cấp dưỡng thay đổi lớn; nhu cầu học tập, chữa bệnh của con tăng; giá cả sinh hoạt thay đổi; người được cấp dưỡng không còn thuộc diện cần cấp dưỡng.

Trong vấn đáp, cần tránh trả lời cứng nhắc rằng mức cấp dưỡng luôn là một con số cố định hoặc một tỷ lệ cố định của thu nhập. Pháp luật không đặt một mức chung cho mọi trường hợp. Điều quan trọng là bảo đảm nhu cầu thiết yếu của người được cấp dưỡng trong khả năng thực tế của người có nghĩa vụ.

6.6. Nuôi con nuôi có làm phát sinh quan hệ cha mẹ con không?

Việc nuôi con nuôi hợp pháp làm phát sinh quan hệ cha mẹ và con giữa người nhận nuôi và người được nhận làm con nuôi. Từ thời điểm việc nuôi con nuôi được đăng ký, cha mẹ nuôi và con nuôi có quyền, nghĩa vụ của cha mẹ và con theo quy định pháp luật, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.

Cần phân biệt nuôi dưỡng thực tế với nuôi con nuôi hợp pháp. Một người chăm sóc trẻ như con nhưng không đăng ký nuôi con nuôi thì chưa chắc đã phát sinh đầy đủ quan hệ cha mẹ nuôi – con nuôi về mặt pháp lý. Trong tình huống tranh chấp thừa kế, cấp dưỡng, thay đổi họ tên, xác định người đại diện, việc đăng ký nuôi con nuôi hợp pháp có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

7. Câu hỏi vấn đáp về mang thai hộ, hỗ trợ sinh sản và hôn nhân có yếu tố nước ngoài

7.1. Mang thai hộ vì mục đích nhân đạo là gì?

Mang thai hộ vì mục đích nhân đạo là việc một người phụ nữ tự nguyện, không vì mục đích thương mại, mang thai và sinh con cho cặp vợ chồng mà người vợ không thể mang thai và sinh con ngay cả khi đã áp dụng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản, trên cơ sở đáp ứng đầy đủ điều kiện pháp luật. Đây là chế định mang tính nhân văn nhưng được quản lý chặt chẽ để phòng ngừa mua bán trẻ em, thương mại hóa cơ thể phụ nữ và tranh chấp về quan hệ cha mẹ con.

Khi trả lời, cần nhấn mạnh hai yếu tố: nhân đạo và không thương mại. Mang thai hộ hợp pháp không phải là dịch vụ thuê sinh con. Người mang thai hộ phải đáp ứng điều kiện về quan hệ thân thích, sức khỏe, độ tuổi, tình trạng đã từng sinh con và các yêu cầu khác theo quy định. Cặp vợ chồng nhờ mang thai hộ cũng phải đáp ứng điều kiện về tình trạng y tế và có xác nhận cần thiết.

7.2. Pháp luật có cho phép mang thai hộ vì mục đích thương mại không?

Pháp luật Việt Nam không cho phép mang thai hộ vì mục đích thương mại. Việc dùng tiền, lợi ích vật chất hoặc lợi ích khác để thuê người mang thai, sinh con là hành vi bị cấm. Mục đích của quy định này là bảo vệ nhân phẩm của phụ nữ, bảo vệ trẻ em và ngăn chặn việc biến khả năng sinh sản thành hàng hóa.

Trong vấn đáp nên phân biệt chi phí hợp lý với lợi ích thương mại. Một số chi phí thực tế phục vụ quá trình mang thai hộ nhân đạo có thể được xem xét theo quy định nhưng nếu bản chất giao dịch là trả tiền để thuê mang thai, trả công sinh con, môi giới mang thai hộ nhằm thu lợi thì đó là hành vi trái pháp luật.

7.3. Sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản có làm thay đổi nguyên tắc xác định cha mẹ con không?

Sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản có những quy định riêng để xác định cha mẹ con nhưng vẫn phải bảo đảm ổn định quan hệ gia đình, quyền lợi của trẻ em và trật tự pháp luật. Đối với cặp vợ chồng vô sinh sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản, việc xác định cha mẹ con thường căn cứ vào quan hệ hôn nhân hợp pháp, sự đồng ý và quy trình y tế hợp pháp. Đối với trường hợp mang thai hộ vì mục đích nhân đạo, đứa trẻ sinh ra là con chung của cặp vợ chồng nhờ mang thai hộ theo quy định pháp luật, không phải con của người mang thai hộ.

Câu hỏi này thường khó vì liên quan đến y học, đạo đức và pháp lý. Cách trả lời tốt là đặt trẻ em ở trung tâm. Pháp luật phải bảo đảm trẻ sinh ra có địa vị pháp lý rõ ràng; có cha, mẹ hợp pháp; được khai sinh; được chăm sóc, nuôi dưỡng; không bị biến thành đối tượng tranh chấp giữa người nhờ mang thai hộ và người mang thai hộ.

7.4. Hôn nhân có yếu tố nước ngoài là gì?

Hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài là quan hệ hôn nhân gia đình mà ít nhất một bên là người nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài; hoặc quan hệ giữa các bên là công dân Việt Nam nhưng căn cứ xác lập, thay đổi, chấm dứt quan hệ xảy ra ở nước ngoài; hoặc tài sản liên quan đến quan hệ đó ở nước ngoài. Ví dụ, công dân Việt Nam kết hôn với công dân Hàn Quốc; vợ chồng Việt Nam ly hôn tại nước ngoài rồi yêu cầu ghi chú ly hôn tại Việt Nam; tranh chấp tài sản vợ chồng là bất động sản ở nước ngoài.

Khi trả lời, cần nêu được đặc điểm nổi bật của nhóm quan hệ này là có thể phát sinh vấn đề xung đột pháp luật, thẩm quyền giải quyết, công nhận giấy tờ, hợp pháp hóa lãnh sự, ghi chú hộ tịch và bảo vệ quyền lợi của công dân Việt Nam trong quan hệ quốc tế.

7.5. Kết hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài cần lưu ý gì?

Kết hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài phải đáp ứng điều kiện kết hôn theo pháp luật Việt Nam đối với công dân Việt Nam và điều kiện theo pháp luật của nước mà người nước ngoài là công dân, nếu pháp luật đó có quy định. Việc đăng ký kết hôn phải được thực hiện tại cơ quan có thẩm quyền, hồ sơ phải có giấy tờ chứng minh tình trạng hôn nhân, năng lực kết hôn và các giấy tờ khác theo quy định.

Trong vấn đáp, không cần đi quá sâu vào thủ tục hành chính nếu câu hỏi thuộc môn Luật hôn nhân và gia đình cơ bản nhưng phải nắm nguyên tắc: không phải cứ người nước ngoài đủ điều kiện theo nước họ là đương nhiên được kết hôn tại Việt Nam; cũng không phải cứ công dân Việt Nam đủ điều kiện theo pháp luật Việt Nam là bỏ qua điều kiện của người nước ngoài. Cơ quan có thẩm quyền phải xem xét tính hợp pháp của cả hai bên, đồng thời phòng ngừa kết hôn giả tạo, mua bán người, lợi dụng kết hôn để xuất nhập cảnh hoặc trục lợi.

7.6. Ly hôn có yếu tố nước ngoài được giải quyết theo nguyên tắc nào?

Ly hôn có yếu tố nước ngoài được giải quyết theo quy định của pháp luật Việt Nam về hôn nhân gia đình, pháp luật tố tụng dân sự và các điều ước quốc tế có liên quan. Vấn đề quan trọng là xác định thẩm quyền của Tòa án Việt Nam, xác định pháp luật áp dụng, tống đạt giấy tờ cho đương sự ở nước ngoài, thu thập chứng cứ, công nhận hoặc ghi chú bản án, quyết định ly hôn đã được giải quyết ở nước ngoài.

Trong vấn đáp, người học nên trả lời theo trục: xác định yếu tố nước ngoài; xác định thẩm quyền; xác định pháp luật áp dụng; giải quyết con chung, tài sản chung, cấp dưỡng; xử lý vấn đề công nhận, ghi chú nếu bản án hoặc quyết định được ban hành ở nước ngoài. Cách trả lời này vừa có hệ thống, vừa tránh bỏ sót ý.

8. Một số câu hỏi tình huống thường gặp trong vấn đáp Luật hôn nhân và gia đình

8.1. Nam nữ tổ chức đám cưới nhưng không đăng ký kết hôn, sau đó chia tay thì có phải ly hôn không?

Không. Nếu nam nữ chỉ tổ chức đám cưới, sống chung nhưng không đăng ký kết hôn thì về nguyên tắc không được công nhận là vợ chồng hợp pháp nên không đặt vấn đề ly hôn theo nghĩa chấm dứt quan hệ vợ chồng hợp pháp. Nếu có yêu cầu, Tòa án có thể tuyên không công nhận quan hệ vợ chồng và giải quyết vấn đề con chung, tài sản chung, nghĩa vụ chung theo quy định tương ứng.

Tình huống này giúp người học phân biệt giữa “chia tay”, “không công nhận vợ chồng” và “ly hôn”. Ly hôn chỉ áp dụng khi có hôn nhân hợp pháp. Còn sống chung không đăng ký kết hôn thì trọng tâm pháp lý là giải quyết hậu quả thực tế đã phát sinh.

8.2. Chồng ngoại tình thì vợ có đương nhiên được chia nhiều tài sản hơn không?

Không đương nhiên. Hành vi ngoại tình có thể được xem là lỗi vi phạm nghĩa vụ vợ chồng nhưng việc chia tài sản khi ly hôn phải xét tổng hợp nhiều yếu tố. Nếu ngoại tình là nguyên nhân làm hôn nhân tan vỡ, gây thiệt hại, ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền và nghĩa vụ vợ chồng thì có thể được xem xét trong yếu tố lỗi. Tuy nhiên, không có nguyên tắc máy móc rằng cứ ngoại tình thì bên kia được toàn bộ tài sản hoặc được chia phần lớn tài sản.

Câu trả lời tốt phải thể hiện sự cân bằng: pháp luật không cổ vũ hành vi vi phạm nghĩa vụ chung thủy nhưng chia tài sản vẫn phải dựa trên căn cứ pháp luật, chứng cứ, công sức đóng góp, hoàn cảnh các bên và quyền lợi của con.

8.3. Vợ ở nhà nội trợ thì khi ly hôn có được chia tài sản không?

Có. Lao động nội trợ, chăm sóc con, chăm sóc gia đình được coi là công sức đóng góp vào việc tạo lập, duy trì và phát triển khối tài sản chung. Vì vậy, người vợ hoặc người chồng ở nhà làm nội trợ không bị coi là không có đóng góp. Khi chia tài sản, Tòa án phải xem xét công sức này như một yếu tố quan trọng.

Đây là câu hỏi rất hay trong vấn đáp vì nó thể hiện tinh thần bình đẳng giới của Luật hôn nhân và gia đình. Gia đình không chỉ được xây dựng bằng tiền lương hay tài sản hữu hình, mà còn bằng thời gian, công sức, sự hy sinh và lao động chăm sóc không được trả lương.

8.4. Tài sản đứng tên một mình chồng hoặc vợ có chắc là tài sản riêng không?

Không chắc. Việc tài sản đứng tên một người chỉ là một căn cứ về hình thức, không quyết định tuyệt đối bản chất tài sản. Nếu tài sản được tạo lập trong thời kỳ hôn nhân bằng công sức, thu nhập chung của vợ chồng thì vẫn có thể là tài sản chung dù giấy tờ chỉ đứng tên một người. Ngược lại, tài sản đứng tên một người và có căn cứ chứng minh là tài sản riêng như có trước hôn nhân, được tặng cho riêng, thừa kế riêng thì có thể được xác định là tài sản riêng.

Khi trả lời, cần nhấn mạnh vai trò của nguồn gốc tài sản, thời điểm hình thành, ý chí thỏa thuận và chứng cứ. Trong tranh chấp tài sản vợ chồng, câu hỏi “đứng tên ai” quan trọng nhưng không phải là câu hỏi duy nhất.

8.5. Con từ đủ 07 tuổi muốn ở với ai thì Tòa án có bắt buộc làm theo không?

Không bắt buộc tuyệt đối. Tòa án phải xem xét nguyện vọng của con từ đủ 07 tuổi trở lên nhưng nguyện vọng đó là một trong các căn cứ đánh giá quyền lợi mọi mặt của con, không phải yếu tố duy nhất. Nếu con muốn ở với một bên nhưng bên đó không đủ điều kiện chăm sóc, có hành vi bạo lực, nghiện ngập, môi trường sống không an toàn thì Tòa án vẫn có thể quyết định giao con cho bên còn lại.

Cách trả lời đúng là: nguyện vọng của con phải được tôn trọng và xem xét nghiêm túc; nhưng quyết định cuối cùng vẫn dựa trên lợi ích tốt nhất của con. Đây là sự cân bằng giữa quyền được lắng nghe của trẻ em và trách nhiệm bảo vệ trẻ em của Tòa án.

8.6. Sau ly hôn có được thay đổi người trực tiếp nuôi con không?

Có. Sau ly hôn, nếu có căn cứ cho rằng người đang trực tiếp nuôi con không còn đủ điều kiện chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con hoặc các bên có thỏa thuận phù hợp với lợi ích của con thì có thể yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi con. Khi con từ đủ 07 tuổi trở lên, phải xem xét nguyện vọng của con.

Ví dụ, người đang nuôi con bỏ bê con, thường xuyên bạo lực, không cho con đi học, không bảo đảm điều kiện sống tối thiểu hoặc chuyển đi nơi khác làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến việc chăm sóc con thì bên còn lại có thể yêu cầu Tòa án thay đổi quyền nuôi con. Tuy nhiên, người yêu cầu phải có chứng cứ chứng minh sự thay đổi đó là cần thiết và tốt hơn cho con.

8.7. Cha mẹ có được từ chối cấp dưỡng cho con sau ly hôn vì không được gặp con không?

Không. Nghĩa vụ cấp dưỡng cho con và quyền thăm nom con là hai vấn đề khác nhau nhưng cùng hướng đến quyền lợi của con. Nếu người trực tiếp nuôi con cản trở quyền thăm nom, người không trực tiếp nuôi con có quyền yêu cầu cơ quan có thẩm quyền bảo vệ quyền thăm nom nhưng không được lấy lý do đó để từ chối cấp dưỡng cho con.

Trong vấn đáp, cần nhấn mạnh rằng cấp dưỡng là quyền của con, không phải “khoản tiền trả cho người trực tiếp nuôi con”. Việc ngừng cấp dưỡng có thể làm ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống, học tập, sức khỏe của con và là hành vi vi phạm nghĩa vụ pháp lý.

9. Kinh nghiệm ôn thi vấn đáp môn Luật hôn nhân và gia đình

9.1. Học theo nhóm chủ đề thay vì học rời rạc từng điều luật

Môn Luật hôn nhân và gia đình có nhiều quy định dễ liên kết với nhau. Nếu học rời rạc từng điều luật, người học rất dễ quên và khó vận dụng. Nên học theo nhóm chủ đề: nhóm kết hôn; nhóm quan hệ vợ chồng; nhóm tài sản vợ chồng; nhóm ly hôn; nhóm cha mẹ con; nhóm cấp dưỡng; nhóm nuôi con nuôi; nhóm hôn nhân có yếu tố nước ngoài. Trong mỗi nhóm, cần xác định khái niệm, điều kiện, hệ quả pháp lý, thẩm quyền giải quyết và ví dụ minh họa.

Cách học này giúp khi gặp câu hỏi vấn đáp, người học có thể tự triển khai thành bài nói mạch lạc. Ví dụ, với chủ đề ly hôn, chỉ cần nhớ trục: khái niệm ly hôn; chủ thể có quyền yêu cầu; căn cứ ly hôn; hậu quả về nhân thân; hậu quả về con; hậu quả về tài sản; nghĩa vụ cấp dưỡng; thay đổi sau ly hôn.

9.2. Luôn phân biệt “điều kiện”, “căn cứ” và “hậu quả pháp lý”

Nhiều sinh viên mất điểm vì trả lời lẫn lộn giữa điều kiện, căn cứ và hậu quả. Điều kiện là những yêu cầu phải có để một quan hệ được xác lập hợp pháp. Căn cứ là cơ sở để cơ quan có thẩm quyền ra quyết định hoặc áp dụng biện pháp pháp lý. Hậu quả pháp lý là kết quả phát sinh sau khi sự kiện pháp lý xảy ra.

Ví dụ, điều kiện kết hôn là tuổi, tự nguyện, năng lực hành vi, không thuộc trường hợp cấm. Căn cứ hủy kết hôn trái pháp luật là việc vi phạm điều kiện kết hôn tại thời điểm đăng ký. Hậu quả của hủy kết hôn là không công nhận quan hệ vợ chồng, giải quyết con và tài sản theo quy định. Chỉ cần tách rõ ba tầng này, câu trả lời sẽ sáng, chắc và có tính pháp lý hơn.

9.3. Khi gặp câu hỏi tình huống, hãy xác định quan hệ pháp luật trước

Trong câu hỏi tình huống, bước đầu tiên không phải là vội kết luận ai đúng ai sai, mà là xác định quan hệ pháp luật. Đó là quan hệ kết hôn hợp pháp hay chung sống như vợ chồng? Tranh chấp tài sản chung hay tài sản riêng? Yêu cầu ly hôn hay hủy kết hôn trái pháp luật? Tranh chấp quyền nuôi con hay thay đổi người trực tiếp nuôi con? Quan hệ trong nước hay có yếu tố nước ngoài?

Sau khi xác định đúng quan hệ pháp luật, người học mới viện dẫn quy định phù hợp. Nếu xác định sai từ đầu, toàn bộ phần trả lời phía sau dễ bị lệch. Ví dụ, một cặp nam nữ chưa đăng ký kết hôn mà yêu cầu “ly hôn” thì hướng xử lý không phải là cho ly hôn, mà là không công nhận quan hệ vợ chồng và giải quyết hậu quả của việc chung sống.

9.4. Cần dùng ví dụ ngắn để chứng minh mình hiểu vấn đề

Trong vấn đáp, ví dụ ngắn có tác dụng rất lớn. Sau khi nêu quy định, người học có thể nói: “Ví dụ, tài sản là căn nhà mua trong thời kỳ hôn nhân bằng thu nhập của hai vợ chồng thì dù giấy chứng nhận chỉ đứng tên chồng, vẫn có thể được xác định là tài sản chung nếu không có căn cứ chứng minh là tài sản riêng”. Một ví dụ như vậy cho thấy người học không chỉ thuộc luật mà còn hiểu cách áp dụng luật.

Tuy nhiên, ví dụ phải ngắn, đúng trọng tâm và không làm câu trả lời bị lan man. Không nên kể một tình huống quá dài khiến mất thời gian hoặc làm giảng viên phải ngắt lời. Mỗi ví dụ chỉ nên nhằm làm rõ một ý pháp lý.

Kết luận

Câu hỏi vấn đáp môn Luật hôn nhân và gia đình không chỉ giúp người học ôn thi mà còn giúp hình thành tư duy pháp lý về một lĩnh vực rất gần với đời sống. Muốn trả lời tốt, người học cần nắm chắc khái niệm, nguyên tắc, điều kiện, căn cứ và hậu quả pháp lý của từng chế định; biết phân biệt các quan hệ dễ nhầm lẫn như kết hôn hợp pháp và chung sống như vợ chồng, tài sản chung và tài sản riêng, ly hôn và hủy kết hôn trái pháp luật, quyền nuôi con và nghĩa vụ cấp dưỡng. Khi đã hiểu bản chất, mỗi câu hỏi không còn là một đoạn luật khô cứng phải học thuộc, mà trở thành một vấn đề pháp lý có logic, có căn cứ, có tình huống và có cách giải quyết rõ ràng. Đây cũng chính là giá trị cốt lõi của việc học Luật hôn nhân và gia đình: hiểu pháp luật để bảo vệ gia đình, bảo vệ quyền con người và xây dựng những quan hệ hôn nhân, gia đình công bằng, tiến bộ, nhân văn.

Bài viết liên quan

Câu hỏi lý thuyết môn Luật hôn nhân và gia đình

Tổng hợp đề thi môn Luật Hôn nhân và gia đình (có đáp án)

Đề cương ôn tập môn Luật hôn nhân và gia đình

69 câu hỏi nhận định đúng sai môn Luật hôn nhân và gia đình

Hướng dẫn học môn Luật hôn nhân và gia đình: Cách học dễ hiểu, nhớ lâu và vận dụng tốt

Câu hỏi ôn tập luật hôn nhân và gia đình