Tại sao Việt Nam bỏ tử hình bằng súng (xử bắn)?

[Hocluat.vn] Nhiều năm trước, hình ảnh tử tù bị đưa ra pháp trường và thi hành án bằng xử bắn từng là điều quen thuộc trong hệ thống tư pháp hình sự Việt Nam. Tuy nhiên, kể từ năm 2011, Việt Nam chính thức thay thế hình thức xử bắn bằng tiêm thuốc độc. Sự thay đổi này không chỉ gây chú ý trong dư luận mà còn phản ánh một bước chuyển lớn trong tư duy pháp lý và chính sách hình sự của Nhà nước. Vậy tại sao Việt Nam bỏ tử hình bằng súng? Vì sao một hình thức từng tồn tại hàng chục năm lại được thay thế bằng phương thức mới dù chi phí đắt đỏ và quy trình phức tạp hơn? Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ những nguyên nhân pháp lý, nhân đạo và thực tiễn phía sau sự thay đổi này.

1. Việt Nam bỏ tử hình bằng súng từ khi nào?

Việt Nam chính thức chuyển từ hình thức xử bắn sang tiêm thuốc độc theo quy định của Luật Thi hành án hình sự năm 2010 và bắt đầu áp dụng từ ngày 1/7/2011.

Trước đó, trong suốt nhiều năm, xử bắn là phương thức thi hành án tử hình chủ yếu tại Việt Nam. Theo quy trình cũ, người bị kết án tử hình sẽ bị đưa ra pháp trường, cố định vào cọc và đội thi hành án dùng súng bắn vào vùng tim. Trong một số trường hợp, đội trưởng thi hành án sẽ bắn thêm phát súng “ân huệ” để kết thúc sự sống của tử tù nếu người đó chưa chết ngay.

Dù được xem là biện pháp có tính răn đe mạnh nhưng theo thời gian, hình thức xử bắn bắt đầu bộc lộ nhiều bất cập về mặt tâm lý, nhân đạo và tổ chức thực hiện. Đây cũng là giai đoạn Việt Nam đẩy mạnh cải cách tư pháp theo tinh thần Nghị quyết 49 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp. Việc thay đổi hình thức thi hành án tử hình được xem là một phần trong quá trình hiện đại hóa và nhân đạo hóa hệ thống pháp luật hình sự.

Điều đáng chú ý là mặc dù Luật có hiệu lực từ năm 2011 nhưng thời gian đầu Việt Nam gặp khá nhiều khó khăn trong việc triển khai thi hành án bằng tiêm thuốc độc do chưa chuẩn bị đủ cơ sở vật chất, phòng thi hành án và nguồn thuốc phù hợp. Thậm chí đã có giai đoạn nhiều tử tù chưa thể thi hành án do thiếu thuốc tiêm chuyên dụng.

Theo một số thông tin được công bố, tử tù cuối cùng bị thi hành án bằng xử bắn tại Việt Nam là Vi Văn Nguyện, thi hành án ngày 28/11/2011 tại Nghệ An. Sau thời điểm này, hình thức xử bắn gần như chấm dứt hoàn toàn trong hệ thống thi hành án hình sự Việt Nam.

2. Vì sao Việt Nam bỏ tử hình bằng xử bắn?

Việc Việt Nam bỏ tử hình bằng súng không phải là quyết định mang tính “hình thức”, mà xuất phát từ rất nhiều nguyên nhân liên quan tới nhân đạo, tâm lý, cải cách tư pháp và xu hướng pháp luật hiện đại. Đây được xem là một trong những thay đổi lớn nhất trong chính sách thi hành án hình sự của Việt Nam trong nhiều thập kỷ qua.

Trước hết, nguyên nhân quan trọng nhất là xử bắn bị xem là quá bạo lực và gây ám ảnh nặng nề. Theo phương thức cũ, tử tù sẽ bị đưa ra pháp trường, bị trói hoặc cố định vào cọc rồi đội thi hành án dùng súng bắn trực tiếp vào vùng tim. Trong nhiều trường hợp, sau loạt đạn đầu tiên, người bị thi hành án chưa chết ngay nên đội trưởng phải bắn thêm phát súng ân huệ để kết thúc mạng sống.

Toàn bộ quá trình này tạo ra cảnh tượng rất nặng nề về mặt tâm lý. Máu, thương tích và cái chết diễn ra trực tiếp ngay trước mắt khiến hình thức xử bắn bị đánh giá là mang tính bạo lực cao. Không chỉ người bị thi hành án chịu đau đớn về thể xác, mà ngay cả những người tham gia thi hành án cũng chịu áp lực tinh thần rất lớn.

Trong thực tế, nhiều cán bộ từng tham gia đội xử bắn phải đối mặt với cảm giác ám ảnh kéo dài sau khi thi hành nhiệm vụ. Dù thi hành án là trách nhiệm pháp luật giao phó nhưng việc trực tiếp bóp cò tước đi mạng sống của một con người vẫn tạo ra gánh nặng tâm lý rất lớn đối với nhiều người. Đây là một trong những lý do quan trọng khiến Nhà nước muốn tìm phương thức khác “ít gây tổn thương tinh thần hơn” cho lực lượng thực thi pháp luật.

Bên cạnh yếu tố tâm lý, yếu tố nhân đạo cũng là nguyên nhân rất lớn. Trong quá trình cải cách tư pháp, Việt Nam ngày càng chú trọng hơn tới tính nhân đạo trong thi hành án hình sự. Dù người bị kết án là phạm tội đặc biệt nghiêm trọng nhưng việc thi hành án vẫn phải hạn chế tối đa đau đớn không cần thiết.

So với xử bắn, tiêm thuốc độc được cho là “nhẹ nhàng” hơn. Người bị thi hành án sẽ được tiêm thuốc gây mất ý thức trước, sau đó thuốc mới làm liệt hệ thần kinh và ngừng tim. Về lý thuyết, quá trình này giúp tử tù rơi vào trạng thái hôn mê trước khi tử vong, thay vì phải chịu cú sốc đau đớn trực tiếp như khi bị bắn.

Ngoài ra, tiêm thuốc độc còn giúp giữ thi thể gần như nguyên vẹn. Đây là điểm khác biệt rất lớn so với xử bắn – phương thức thường khiến thi thể bị tổn thương nghiêm trọng. Yếu tố này cũng được xem là mang tính nhân văn hơn đối với thân nhân của người bị thi hành án.

Một nguyên nhân khác là xu hướng cải cách và hiện đại hóa pháp luật. Trong nhiều năm gần đây, nhiều quốc gia trên thế giới đã dần từ bỏ các hình thức tử hình mang tính bạo lực trực diện như xử bắn, treo cổ, ghế điện hoặc phòng hơi ngạt. Thay vào đó, tiêm thuốc độc được xem là phương thức “văn minh” hơn trong thi hành án tử hình.

Việt Nam cũng chịu ảnh hưởng nhất định từ xu hướng này trong quá trình hội nhập quốc tế và cải cách hệ thống pháp luật. Việc thay đổi hình thức thi hành án được xem là bước đi nhằm hiện đại hóa hệ thống tư pháp và giảm bớt hình ảnh bạo lực của pháp trường xử bắn trước đây.

Ngoài những yếu tố trên, xử bắn còn tồn tại nhiều khó khăn trong khâu tổ chức thực hiện. Trước kia, việc thi hành án thường diễn ra tại các pháp trường riêng biệt với mức độ bảo mật rất cao. Tử tù phải được áp giải bằng xe chuyên dụng, lực lượng an ninh phải phong tỏa khu vực và tổ chức đội hình thi hành án. Việc duy trì mô hình pháp trường xử bắn ngoài trời dần trở nên không còn phù hợp trong bối cảnh đô thị hóa và thay đổi về quan điểm quản lý hiện đại.

Đáng chú ý, dù tiêm thuốc độc được xem là “nhân đạo hơn” nhưng phương thức này lại tốn kém hơn rất nhiều. Nhà nước phải đầu tư xây dựng nhà thi hành án chuyên dụng, hệ thống giường cố định, máy theo dõi tim mạch, thiết bị y tế và quy trình bảo quản thuốc nghiêm ngặt.

Đặc biệt, chi phí thuốc tiêm tử hình rất đắt đỏ. Việt Nam từng gặp khó khăn lớn trong việc nhập khẩu thuốc do nhiều quốc gia và hãng dược không đồng ý bán thuốc dùng cho mục đích thi hành án tử hình. Điều đó khiến quá trình chuyển đổi ban đầu gặp rất nhiều trở ngại và phát sinh chi phí lớn.

Tuy nhiên, dù tốn kém hơn, Việt Nam vẫn lựa chọn tiêm thuốc độc thay cho xử bắn vì cho rằng đây là phương thức phù hợp hơn với xu hướng nhân đạo hóa pháp luật hiện đại. Có thể nói, việc bỏ tử hình bằng súng phản ánh sự thay đổi trong tư duy pháp lý: không chỉ chú trọng tới tính nghiêm khắc của hình phạt, mà còn quan tâm tới cách thức thực hiện hình phạt sao cho giảm bớt đau đớn và hạn chế tác động tâm lý tiêu cực nhất có thể.

3. Tử hình bằng tiêm thuốc độc có thực sự “nhân đạo” hơn xử bắn?

Sau khi Việt Nam bỏ tử hình bằng súng, một trong những vấn đề được tranh luận nhiều nhất chính là: Liệu tiêm thuốc độc có thực sự nhân đạo hơn xử bắn hay không? Đây không chỉ là câu hỏi về kỹ thuật thi hành án, mà còn liên quan tới quan điểm pháp lý, đạo đức và quyền con người.

Theo quan điểm của nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam, tiêm thuốc độc được xem là phương thức giảm bớt đau đớn về thể xác so với xử bắn. Nếu như xử bắn khiến người bị thi hành án phải đối mặt trực tiếp với loạt đạn có thể gây chảy máu, tổn thương cơ thể nghiêm trọng và thậm chí không chết ngay lập tức thì tiêm thuốc độc được thiết kế theo quy trình khiến tử tù dần mất ý thức trước khi tim ngừng hoạt động.

Theo quy định hiện nay, quy trình thi hành án bằng tiêm thuốc độc tại Việt Nam thường gồm ba giai đoạn. Đầu tiên là tiêm thuốc làm mất tri giác để người bị thi hành án rơi vào trạng thái hôn mê sâu. Sau đó là thuốc làm liệt hệ thần kinh và vận động, cuối cùng là thuốc làm ngừng hoạt động của tim. Toàn bộ quá trình được giám sát bởi hội đồng thi hành án cùng lực lượng y tế và bác sĩ pháp y.

Về mặt lý thuyết, quy trình này giúp người bị thi hành án không còn cảm nhận được đau đớn trước khi tử vong. Đây cũng là lý do khiến nhiều quốc gia chuyển từ xử bắn sang tiêm thuốc độc, bởi họ cho rằng cách thức này mang tính “ít bạo lực trực quan hơn”.

Tuy nhiên, trên thực tế, vấn đề này vẫn gây tranh cãi rất lớn trên thế giới. Một số tổ chức nhân quyền cho rằng tiêm thuốc độc chưa chắc hoàn toàn “êm ái” như nhiều người nghĩ. Trong một số trường hợp ở nước ngoài, đã xảy ra tình huống thuốc phát huy tác dụng chậm, tiêm sai tĩnh mạch hoặc người bị thi hành án không tử vong ngay như dự kiến. Điều này khiến quá trình thi hành án kéo dài và gây đau đớn ngoài mong muốn.

Chính vì vậy, việc thi hành án bằng tiêm thuốc độc đòi hỏi quy trình cực kỳ nghiêm ngặt. Từ khâu chuẩn bị thuốc, bảo quản thuốc, kiểm tra sức khỏe người bị thi hành án cho tới thao tác tiêm đều phải được kiểm soát chặt chẽ nhằm tránh sai sót.

Một điểm khác biệt lớn nữa là tính “kín đáo” của tiêm thuốc độc. Nếu xử bắn thường tạo ra hình ảnh pháp trường mang tính bạo lực mạnh thì tiêm thuốc độc diễn ra trong phòng chuyên dụng với quy trình mang tính kỹ thuật và y tế hóa hơn. Điều này giúp giảm bớt tác động tâm lý đối với người chứng kiến và lực lượng thi hành án.

Tuy nhiên, đổi lại, hình thức này lại có chi phí rất cao. Nhà nước phải đầu tư hệ thống phòng thi hành án riêng biệt, thiết bị y tế, máy theo dõi tim mạch, giường cố định và đặc biệt là nguồn thuốc chuyên dụng rất đắt đỏ. Trước đây, Việt Nam từng gặp khó khăn lớn trong việc tìm nguồn thuốc do nhiều quốc gia và hãng dược không muốn cung cấp thuốc phục vụ mục đích tử hình.

Ngoài ra, việc tiêm thuốc độc còn đòi hỏi có đội ngũ y tế hỗ trợ và quy trình kỹ thuật phức tạp hơn nhiều so với xử bắn. Điều này khiến chi phí thi hành án tăng lên đáng kể nhưng đổi lại được cho là giảm tính bạo lực và phù hợp hơn với xu hướng nhân đạo hóa pháp luật hiện đại.

Có thể thấy rằng, dù vẫn còn nhiều tranh luận nhưng việc Việt Nam chuyển từ xử bắn sang tiêm thuốc độc cho thấy sự thay đổi trong cách nhìn về thi hành án tử hình. Hình phạt cao nhất vẫn được duy trì để bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật nhưng cách thức thực hiện đã được điều chỉnh theo hướng hạn chế tối đa đau đớn, giảm tác động tâm lý và mang tính nhân đạo hơn so với trước đây.

4. Bảng so sánh hình thức tử hình bằng tiêm thuốc độc và tử hình bằng xử bắn?

Bảng được viết theo hướng trung lập: so sánh dưới góc độ pháp lý, kỹ thuật thi hành án và tranh luận nhân đạo. Theo Nghị định 203/2026/NĐ-CP, từ ngày 01/7/2026, quy trình thi hành án tử hình bằng tiêm thuốc độc tại Việt Nam được thực hiện theo 03 nhóm thuốc: thuốc làm mất tri giác; thuốc làm liệt hệ vận động; thuốc làm ngừng hoạt động của tim. Tuy nhiên, trên bình diện quốc tế, các tổ chức và chuyên gia vẫn còn nhiều tranh luận về việc liệu tiêm thuốc độc có thật sự ít đau đớn, ít rủi ro và “nhân đạo” hơn các phương pháp khác hay không.

Kết luận

Việc Việt Nam bỏ tử hình bằng súng không phải vì xử bắn “không hiệu quả”, mà xuất phát từ nhiều lý do liên quan tới nhân đạo, tâm lý người thi hành án, xu hướng pháp lý hiện đại và cải cách tư pháp. Dù tiêm thuốc độc có chi phí rất cao và quy trình phức tạp hơn nhiều nhưng đây vẫn được xem là phương thức giảm bớt đau đớn cho người bị thi hành án, hạn chế tác động tâm lý đối với lực lượng thực thi và phù hợp hơn với xu hướng pháp luật hiện đại trên thế giới. Qua sự thay đổi này có thể thấy, ngay cả với hình phạt nghiêm khắc nhất là tử hình, pháp luật Việt Nam vẫn ngày càng chú trọng hơn tới yếu tố nhân đạo và tính văn minh trong thi hành án.

Bài viết liên quan

Có nên hay không nên bỏ hình phạt tử hình ở Việt Nam?

Xu hướng bãi bỏ hoàn toàn hình phạt tử hình trên thế giới hiện nay

Những quốc gia đã bãi bỏ hoàn toàn hình phạt tử hình

Một lần tử hình ở Việt Nam tốn bao nhiêu tiền?

Những quốc gia còn duy trì hình phạt tử hình hiện nay

Tử tù tiêm 3 mũi không chết thì miễn tử hình không?