Phạm vi nghiên cứu của đề tài nghiên cứu khoa học là gì?

[Hocluat.vn] Phạm vi nghiên cứu của đề tài nghiên cứu khoa học là gì là câu hỏi thường gặp khi sinh viên, học viên cao học hoặc nghiên cứu sinh bắt đầu xây dựng đề cương. Nhiều người xác định được chủ đề và đối tượng nghiên cứu nhưng vẫn lúng túng khi phải giới hạn nội dung, thời gian, không gian và nguồn dữ liệu của công trình. Trên thực tế, phạm vi nghiên cứu không phải một phần mang tính hình thức mà là “đường biên” giúp tác giả tập trung nguồn lực vào những vấn đề cần thiết, bảo đảm sự thống nhất giữa tên đề tài, câu hỏi nghiên cứu, phương pháp và kết quả cuối cùng.

1. Phạm vi nghiên cứu của đề tài nghiên cứu khoa học là gì?

Phạm vi nghiên cứu có thể được hiểu là những giới hạn mà người nghiên cứu chủ động xác lập để khoanh vùng vấn đề sẽ được khảo sát, phân tích và giải quyết trong một công trình khoa học.

Nói cách khác, phạm vi nghiên cứu giúp trả lời những câu hỏi sau:

• Đề tài nghiên cứu những nội dung nào?
• Nghiên cứu được thực hiện trong không gian hoặc hệ thống pháp luật nào?
• Dữ liệu được xem xét trong khoảng thời gian nào?
• Nghiên cứu tập trung vào chủ thể, nhóm đối tượng hoặc loại tài liệu nào?
• Những vấn đề nào có liên quan nhưng không thuộc nội dung nghiên cứu chính?

Phạm vi nghiên cứu không chỉ là giới hạn về địa điểm hoặc thời gian mà còn bao gồm giới hạn về nội dung, cách tiếp cận, nguồn dữ liệu và phương diện được lựa chọn để phân tích.

Đối với công trình luật học, phạm vi nghiên cứu có thể được hiểu là giới hạn của việc nghiên cứu một chế định pháp luật, một nhóm quy phạm, một loại quan hệ pháp luật, một lĩnh vực thực tiễn áp dụng hoặc một hệ thống pháp luật nhất định.

Ví dụ, đề tài có tên “Pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân ở Việt Nam” có phạm vi rất rộng. Người nghiên cứu có thể phải giới hạn đề tài theo một trong các hướng như:

• Quyền của chủ thể dữ liệu cá nhân;
• Nghĩa vụ của tổ chức xử lý dữ liệu;
• Cơ chế xử lý hành vi vi phạm;
• Bảo vệ dữ liệu cá nhân trong thương mại điện tử;
• Chuyển dữ liệu cá nhân ra nước ngoài;
• Bảo vệ dữ liệu cá nhân của trẻ em;
• Trách nhiệm của nền tảng số đối với dữ liệu người dùng.

Như vậy, phạm vi nghiên cứu không hoàn toàn đồng nhất với tên đề tài. Tên đề tài cho biết chủ đề chung, còn phạm vi nghiên cứu xác định phần cụ thể của chủ đề mà tác giả thực sự tập trung giải quyết.

Phạm vi nghiên cứu khác đối tượng nghiên cứu như thế nào?

Đối tượng nghiên cứu là sự vật, hiện tượng, quan hệ hoặc vấn đề mà công trình tập trung khám phá. Trong nghiên cứu luật học, đối tượng nghiên cứu có thể là:

• Quy định pháp luật;
• Chế định pháp lý;
• Quan hệ pháp luật;
• Thực tiễn thi hành pháp luật;
• Hoạt động xét xử;
• Quan điểm hoặc học thuyết pháp lý;
• Chính sách pháp luật;
• Cơ chế bảo đảm thực hiện quyền và nghĩa vụ.

Trong khi đó, phạm vi nghiên cứu là giới hạn cụ thể của việc xem xét đối tượng nghiên cứu.

Ví dụ:

• Đối tượng nghiên cứu: Pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng.
• Phạm vi nghiên cứu: Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do người chưa thành niên gây ra theo pháp luật Việt Nam, tập trung vào quy định của Bộ luật Dân sự và thực tiễn xét xử trong một giai đoạn nhất định.

Có thể hiểu một cách đơn giản:

• Đối tượng nghiên cứu trả lời câu hỏi: Nghiên cứu cái gì?
• Phạm vi nghiên cứu trả lời câu hỏi: Nghiên cứu đối tượng đó đến đâu, ở phương diện nào, trong thời gian và không gian nào?

Phạm vi nghiên cứu khác hạn chế của đề tài như thế nào?

Phạm vi nghiên cứu là giới hạn được tác giả chủ động lựa chọn để công trình có thể thực hiện được và tập trung đúng trọng tâm.

Trong khi đó, hạn chế của nghiên cứu là những yếu tố có thể ảnh hưởng đến kết quả nhưng người nghiên cứu không hoàn toàn kiểm soát được, chẳng hạn:

• Không tiếp cận được toàn bộ hồ sơ vụ án;
• Số lượng người tham gia khảo sát còn ít;
• Một số số liệu chưa được cơ quan có thẩm quyền công bố;
• Thời gian nghiên cứu hạn chế;
• Dữ liệu giữa các địa phương chưa đồng nhất;
• Một số bản án hoặc quyết định không được công khai;
• Kết quả phỏng vấn có thể chịu ảnh hưởng bởi quan điểm chủ quan của người trả lời.

Ví dụ, tác giả chủ động chỉ nghiên cứu các bản án được công bố trong giai đoạn từ năm 2020 đến năm 2025 thì đây là phạm vi thời gian. Tuy nhiên, nếu trong giai đoạn đó chỉ có một số lượng hạn chế bản án được công khai thì đây có thể là hạn chế về nguồn dữ liệu.

Việc phân biệt hai vấn đề này giúp tác giả trình bày đề cương chính xác hơn, tránh đưa mọi khó khăn của quá trình thu thập tài liệu vào mục phạm vi nghiên cứu.

Tại sao phải xác định phạm vi nghiên cứu?

Một đề tài không được giới hạn hợp lý thường dẫn đến tình trạng nội dung quá rộng, khó thu thập đầy đủ tài liệu và không thể phân tích sâu trong dung lượng cho phép.

Việc xác định phạm vi phù hợp có những ý nghĩa quan trọng sau:

• Giúp đề tài có trọng tâm: Người viết biết nội dung nào cần tập trung và nội dung nào chỉ nên đề cập ở mức độ liên quan.
• Bảo đảm tính khả thi: Phạm vi phải tương xứng với thời gian, kinh phí, nguồn tài liệu và năng lực của người nghiên cứu.
• Hỗ trợ lựa chọn phương pháp: Phạm vi khác nhau sẽ dẫn đến việc sử dụng những phương pháp nghiên cứu khác nhau.
• Tạo cơ sở xây dựng đề cương: Các chương, mục của công trình phải nằm trong phạm vi đã xác định.
• Giúp đánh giá kết quả chính xác: Hội đồng có thể xem xét tác giả đã hoàn thành những nhiệm vụ trong phạm vi cam kết hay chưa.
• Hạn chế nội dung lan man: Người viết tránh đưa vào công trình những vấn đề có liên quan nhưng không phục vụ trực tiếp cho câu hỏi nghiên cứu.
• Bảo đảm chiều sâu khoa học: Một phạm vi vừa phải giúp tác giả có điều kiện phân tích, phản biện và đề xuất giải pháp cụ thể hơn.

Phạm vi càng rộng không có nghĩa là đề tài càng có giá trị. Trong nhiều trường hợp, một công trình chỉ nghiên cứu một vấn đề hẹp nhưng đưa ra được phát hiện mới, lập luận vững chắc và bằng chứng đầy đủ sẽ có giá trị khoa học cao hơn một công trình bao quát nhiều nội dung nhưng chỉ dừng lại ở việc mô tả.

2. Phạm vi nghiên cứu thường bao gồm những nội dung nào?

Không có một công thức cứng nhắc áp dụng cho mọi đề tài. Tùy thuộc vào ngành khoa học, câu hỏi nghiên cứu và phương pháp được sử dụng, tác giả có thể xác định phạm vi theo nội dung, không gian, thời gian, chủ thể, nguồn dữ liệu hoặc hệ thống pháp luật.

Đối với đề tài nghiên cứu khoa học ngành luật, phạm vi thường bao gồm các phương diện dưới đây.

Phạm vi về nội dung

Phạm vi nội dung xác định những vấn đề cụ thể mà công trình sẽ phân tích. Đây là bộ phận quan trọng nhất vì nó quyết định trực tiếp kết cấu và nhiệm vụ nghiên cứu.

Khi trình bày phạm vi nội dung, tác giả cần làm rõ:

• Nghiên cứu vấn đề lý luận nào?
• Phân tích những quy định pháp luật nào?
• Đánh giá khía cạnh nào của thực tiễn áp dụng?
• Có nghiên cứu kinh nghiệm nước ngoài hay không?
• Công trình đề xuất giải pháp về lập pháp, tổ chức thi hành hay cả hai?
• Nội dung nào có liên quan nhưng không được nghiên cứu chuyên sâu?

Ví dụ, đối với đề tài “Pháp luật về hợp đồng tặng cho quyền sử dụng đất”, tác giả có thể xác định phạm vi nội dung như sau:

• Nghiên cứu khái niệm, đặc điểm và điều kiện có hiệu lực của hợp đồng tặng cho quyền sử dụng đất;
• Phân tích quyền và nghĩa vụ của các bên;
• Làm rõ yêu cầu về hình thức, công chứng hoặc chứng thực và đăng ký biến động;
• Đánh giá thực tiễn giải quyết tranh chấp;
• Đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng;
• Không nghiên cứu chuyên sâu các vấn đề về thuế, kế toán hoặc quản lý thị trường bất động sản, trừ những nội dung có liên quan trực tiếp.

Phạm vi nội dung phải được xây dựng dựa trên mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu. Nếu mục tiêu chỉ là phân tích điều kiện có hiệu lực của hợp đồng thì không cần mở rộng sang toàn bộ quy trình quản lý đất đai hoặc chính sách tài chính đất đai.

Một lỗi phổ biến là tác giả chỉ viết: “Đề tài nghiên cứu các vấn đề lý luận và thực tiễn có liên quan”. Cách trình bày này quá chung chung vì không cho biết những vấn đề cụ thể được nghiên cứu là gì.

Phạm vi về không gian

Phạm vi không gian là địa bàn, khu vực hoặc môi trường mà dữ liệu nghiên cứu được thu thập và phân tích.

Đối với nghiên cứu xã hội học pháp luật, không gian nghiên cứu có thể là:

• Một tỉnh hoặc thành phố;
• Một số quận, huyện;
• Một nhóm Tòa án;
• Một cơ quan hành chính;
• Một cơ sở giáo dục;
• Một doanh nghiệp hoặc nhóm doanh nghiệp;
• Một khu vực kinh tế;
• Toàn bộ lãnh thổ Việt Nam.

Ví dụ:

• Thực tiễn giải quyết tranh chấp đất đai tại Tòa án nhân dân hai cấp của một tỉnh;
• Việc thực hiện pháp luật về bảo vệ môi trường tại các khu công nghiệp ở miền Bắc;
• Thực trạng tiếp cận trợ giúp pháp lý của người dân tại một số xã miền núi.

Trong nghiên cứu luật học thuần túy, “không gian” không nhất thiết chỉ là địa điểm địa lý. Nó còn có thể được hiểu là phạm vi hệ thống pháp luật hoặc quyền tài phán, chẳng hạn:

• Pháp luật Việt Nam;
• Pháp luật của Liên minh châu Âu;
• Pháp luật Việt Nam và Cộng hòa Liên bang Đức;
• Pháp luật của một số quốc gia Đông Nam Á;
• Thực tiễn xét xử của Tòa án nhân dân Việt Nam;
• Pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia về cùng một vấn đề.

Nếu đề tài sử dụng phương pháp so sánh pháp luật, tác giả cần nêu rõ những quốc gia hoặc hệ thống pháp luật được lựa chọn và lý do lựa chọn. Không nên viết chung chung rằng “tham khảo kinh nghiệm quốc tế” nhưng không xác định kinh nghiệm của quốc gia nào.

Phạm vi về thời gian

Phạm vi thời gian là khoảng thời gian mà văn bản, sự kiện, số liệu hoặc thực tiễn được lựa chọn để phân tích.

Trong đề tài luật học, phạm vi thời gian có thể được xác định theo:

• Thời điểm một đạo luật bắt đầu có hiệu lực;
• Giai đoạn trước và sau khi pháp luật được sửa đổi;
• Khoảng thời gian thu thập bản án;
• Khoảng thời gian khảo sát, phỏng vấn;
• Một giai đoạn cải cách pháp luật;
• Một nhiệm kỳ hoặc chu kỳ chính sách;
• Khoảng thời gian phát sinh hiện tượng cần nghiên cứu.

Ví dụ:

• Nghiên cứu thực tiễn áp dụng Bộ luật Dân sự từ khi có hiệu lực đến hết năm 2025;
• Phân tích các bản án về tranh chấp hợp đồng đặt cọc được công bố trong giai đoạn 2020–2025;
• Đánh giá việc thi hành một đạo luật từ khi quy định mới có hiệu lực đến thời điểm hoàn thành nghiên cứu;
• So sánh pháp luật doanh nghiệp trước và sau một lần sửa đổi quan trọng.

Khoảng thời gian phải có căn cứ khoa học. Không nên tùy tiện chọn “05 năm gần đây” chỉ vì đây là cách viết quen thuộc. Tác giả cần giải thích vì sao giai đoạn đó phù hợp, chẳng hạn:

• Đó là thời gian đạo luật có hiệu lực;
• Có sự thay đổi lớn về chính sách;
• Dữ liệu trong giai đoạn này đầy đủ và có thể kiểm chứng;
• Đây là thời kỳ phát sinh nhiều tranh chấp;
• Khoảng thời gian đủ dài để đánh giá xu hướng.

Phạm vi về chủ thể hoặc khách thể khảo sát

Những đề tài sử dụng điều tra xã hội học, khảo sát hoặc phỏng vấn cần xác định rõ nhóm người, cơ quan hoặc tổ chức được thu thập thông tin.

Phạm vi chủ thể có thể bao gồm:

• Thẩm phán;
• Kiểm sát viên;
• Luật sư;
• Công chứng viên;
• Chấp hành viên;
• Cán bộ quản lý nhà nước;
• Doanh nghiệp;
• Người lao động;
• Người tiêu dùng;
• Người sử dụng đất;
• Sinh viên hoặc giảng viên;
• Người dân thuộc một địa bàn cụ thể.

Tác giả cần trình bày rõ:

• Nhóm chủ thể nào được lựa chọn;
• Số lượng dự kiến;
• Tiêu chí lựa chọn;
• Địa bàn khảo sát;
• Khoảng thời gian khảo sát;
• Hình thức thu thập thông tin.

Ví dụ: “Đề tài khảo sát 150 người tiêu dùng đã thực hiện giao dịch trên các sàn thương mại điện tử tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh trong thời gian từ tháng 3 đến tháng 6 năm 2026.”

Không nên sử dụng kết quả từ một nhóm nhỏ rồi khái quát cho toàn bộ xã hội nếu thiết kế nghiên cứu không cho phép. Khi số lượng mẫu hạn chế, tác giả cần trình bày kết quả đúng với phạm vi khảo sát.

Phạm vi về nguồn tài liệu và dữ liệu

Đối với nhiều đề tài luật học, nguồn dữ liệu chính không phải là người tham gia khảo sát mà là hệ thống tài liệu pháp lý.

Nguồn tài liệu có thể bao gồm:

• Hiến pháp;
• Luật, bộ luật và văn bản hướng dẫn;
• Điều ước quốc tế;
• Bản án và quyết định của Tòa án;
• Án lệ;
• Quyết định hành chính;
• Hồ sơ vụ việc;
• Báo cáo tổng kết thi hành pháp luật;
• Số liệu thống kê;
• Sách chuyên khảo;
• Bài báo khoa học;
• Luận văn, luận án;
• Tài liệu của tổ chức quốc tế;
• Kết quả phỏng vấn chuyên gia.

Việc xác định phạm vi nguồn tài liệu đặc biệt cần thiết khi số lượng văn bản hoặc vụ việc quá lớn.

Ví dụ: “Đề tài tập trung phân tích các bản án dân sự được công bố trên cổng thông tin điện tử của Tòa án và một số án lệ có nội dung liên quan đến việc xác định hiệu lực của giao dịch chuyển nhượng quyền sử dụng đất.”

Cách xác định này cho biết nguồn dữ liệu mà tác giả có thể tiếp cận, đồng thời giúp người đọc hiểu kết luận của đề tài được hình thành trên cơ sở nhóm tài liệu nào.

Phạm vi pháp luật so sánh

Đối với đề tài có nội dung so sánh, tác giả cần xác định:

• Quốc gia hoặc hệ thống pháp luật được so sánh;
• Nội dung được so sánh;
• Thời điểm pháp luật được xem xét;
• Tiêu chí so sánh;
• Mục đích sử dụng kết quả so sánh.

Không nên đưa quá nhiều quốc gia vào nghiên cứu khi không đủ điều kiện phân tích chuyên sâu. Việc lựa chọn hai hoặc ba hệ thống pháp luật có đặc điểm tiêu biểu và phù hợp với mục tiêu nghiên cứu thường hiệu quả hơn việc liệt kê quy định của nhiều nước.

Ví dụ: “Đề tài tham khảo pháp luật của Liên minh châu Âu và Singapore về trách nhiệm của tổ chức xử lý dữ liệu nhằm rút ra kinh nghiệm cho Việt Nam. Công trình không tiến hành so sánh toàn diện hệ thống pháp luật bảo vệ dữ liệu của các quốc gia này.”

3. Cách xác định phạm vi nghiên cứu phù hợp

Xác định phạm vi không nên được thực hiện bằng cách chọn tùy ý một địa bàn hoặc một khoảng thời gian. Phạm vi phải được hình thành từ vấn đề nghiên cứu và được kiểm tra dựa trên tính cần thiết, tính khả thi và giá trị khoa học.

Bước 1: Xác định vấn đề trung tâm của đề tài

Trước hết, người nghiên cứu phải trả lời:

• Đề tài đang giải quyết vấn đề gì?
• Vấn đề nằm ở lý luận, quy định pháp luật hay thực tiễn áp dụng?
• Có khoảng trống hoặc mâu thuẫn nào cần làm rõ?
• Kết quả nghiên cứu dự kiến đóng góp điều gì?

Ví dụ, chủ đề chung là “Pháp luật về trí tuệ nhân tạo”. Đây mới chỉ là một lĩnh vực nghiên cứu rộng. Vấn đề trung tâm có thể được thu hẹp thành:

• Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hệ thống trí tuệ nhân tạo gây ra;
• Bảo hộ quyền tác giả đối với sản phẩm do trí tuệ nhân tạo tạo ra;
• Bảo vệ dữ liệu cá nhân trong quá trình huấn luyện mô hình trí tuệ nhân tạo;
• Sử dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động xét xử;
• Trách nhiệm minh bạch của nhà cung cấp hệ thống trí tuệ nhân tạo.

Chỉ sau khi xác định được vấn đề trung tâm, tác giả mới có thể xây dựng phạm vi phù hợp.

Bước 2: Xây dựng câu hỏi nghiên cứu

Câu hỏi nghiên cứu giúp nhận diện những nội dung phải được giải quyết.

Ví dụ, đề tài về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do trí tuệ nhân tạo có thể đặt ra các câu hỏi:

• Thiệt hại do hệ thống trí tuệ nhân tạo gây ra có những đặc điểm gì?
• Chủ thể nào phải chịu trách nhiệm?
• Quy định hiện hành của Việt Nam có thể áp dụng hay không?
• Những khoảng trống pháp lý nào đang tồn tại?
• Kinh nghiệm nước ngoài nào phù hợp để tham khảo?

Từ hệ thống câu hỏi này, phạm vi nội dung sẽ tập trung vào trách nhiệm dân sự, không mở rộng sang toàn bộ vấn đề quản trị, hình sự, thuế hoặc sở hữu trí tuệ liên quan đến trí tuệ nhân tạo.

Bước 3: Đối chiếu với mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Phạm vi phải đủ rộng để thực hiện mục tiêu nhưng không vượt quá nhiệm vụ của đề tài.

Nếu mục tiêu là đề xuất hoàn thiện quy định pháp luật Việt Nam thì phạm vi thường cần bao gồm:

• Cơ sở lý luận;
• Pháp luật hiện hành;
• Thực tiễn áp dụng;
• Một số kinh nghiệm phù hợp;
• Định hướng và giải pháp.

Ngược lại, nếu mục tiêu chỉ là giải thích một khái niệm hoặc phân tích một bản án thì không cần mở rộng sang toàn bộ hệ thống pháp luật và thực tiễn trên phạm vi cả nước.

Bước 4: Kiểm tra nguồn tài liệu

Trước khi chốt phạm vi, người nghiên cứu cần khảo sát sơ bộ:

• Có đủ văn bản pháp luật không?
• Có thể tiếp cận bản án hoặc hồ sơ vụ việc không?
• Có số liệu thống kê không?
• Có đủ công trình nghiên cứu trước đó không?
• Có thể tiến hành khảo sát hoặc phỏng vấn không?
• Tài liệu nước ngoài có thể tiếp cận và sử dụng chính xác không?

Một phạm vi có vẻ hấp dẫn nhưng không có dữ liệu phù hợp sẽ rất khó triển khai. Ngược lại, phạm vi quá hẹp có thể khiến tác giả không tìm được đủ tài liệu để hình thành luận điểm khoa học.

Bước 5: Cân đối với thời gian, dung lượng và năng lực

Phạm vi của một bài báo khoa học không thể giống phạm vi của luận án Tiến sĩ. Tương tự, đề tài nghiên cứu khoa học sinh viên có thời gian thực hiện trong một năm cần được giới hạn khác với một chương trình nghiên cứu kéo dài nhiều năm.

Khi xác định phạm vi, cần cân nhắc:

• Thời gian thực hiện;
• Dung lượng sản phẩm;
• Số lượng thành viên;
• Kinh phí nghiên cứu;
• Khả năng ngoại ngữ;
• Khả năng đi khảo sát;
• Khả năng tiếp cận cơ quan hoặc người tham gia;
• Kỹ năng xử lý dữ liệu.

Bước 6: Thu hẹp chủ đề theo các tiêu chí cụ thể

Từ một chủ đề rộng, người viết có thể thu hẹp bằng cách lựa chọn:

• Một chế định pháp luật;
• Một nhóm chủ thể;
• Một loại quan hệ pháp luật;
• Một giai đoạn;
• Một địa bàn;
• Một cơ quan áp dụng;
• Một loại tranh chấp;
• Một loại trách nhiệm pháp lý;
• Một khía cạnh lý luận;
• Một phương thức giải quyết tranh chấp;
• Một hoặc hai hệ thống pháp luật để so sánh.

Ví dụ:

• Chủ đề rộng: Pháp luật về thừa kế.
• Thu hẹp lần thứ nhất: Thừa kế theo di chúc.
• Thu hẹp lần thứ hai: Điều kiện có hiệu lực của di chúc.
• Thu hẹp lần thứ ba: Điều kiện có hiệu lực của di chúc do người không biết chữ lập.
• Phạm vi hoàn chỉnh: Các điều kiện về chủ thể, nội dung và hình thức của di chúc do người không biết chữ lập theo pháp luật dân sự Việt Nam; thực tiễn giải quyết tranh chấp qua một số bản án được công bố trong một giai đoạn nhất định.

Bước 7: Kiểm tra sự thống nhất của toàn bộ đề cương

Sau khi dự kiến phạm vi, cần đối chiếu lại với:

• Tên đề tài;
• Lý do chọn đề tài;
• Mục tiêu nghiên cứu;
• Câu hỏi nghiên cứu;
• Giả thuyết nghiên cứu;
• Nhiệm vụ nghiên cứu;
• Phương pháp nghiên cứu;
• Kết cấu các chương;
• Kết quả dự kiến.

Nếu tên đề tài nghiên cứu toàn bộ pháp luật Việt Nam nhưng dữ liệu chỉ được thu thập tại một địa phương thì cần điều chỉnh tên hoặc cách khái quát kết luận.

Nếu phạm vi chỉ tập trung vào trách nhiệm dân sự nhưng đề cương lại có một chương dài về trách nhiệm hình sự thì kết cấu đã vượt khỏi phạm vi nghiên cứu.

Phạm vi có thể được điều chỉnh trong quá trình nghiên cứu khi xuất hiện dữ liệu hoặc vấn đề mới. Tuy nhiên, việc thay đổi cần được thực hiện có chủ đích và cập nhật đồng bộ trong toàn bộ đề cương.

4. Cách viết phạm vi nghiên cứu trong đề cương và báo cáo

Phạm vi nghiên cứu thường được trình bày tại phần mở đầu, sau mục đối tượng nghiên cứu hoặc trong cùng một mục mang tên “Đối tượng và phạm vi nghiên cứu”.

Tác giả có thể trình bày theo từng phương diện để người đọc dễ theo dõi.

Mẫu trình bày phạm vi nghiên cứu chung

Phạm vi nghiên cứu của đề tài được xác định như sau:

• Về nội dung: Đề tài tập trung nghiên cứu…
• Về không gian: Đề tài khảo sát, đánh giá…
• Về thời gian: Các văn bản, số liệu và vụ việc được thu thập trong giai đoạn…
• Về chủ thể hoặc dữ liệu: Đề tài sử dụng…
• Về pháp luật so sánh: Đề tài tham khảo pháp luật của… nhằm…

Không phải đề tài nào cũng bắt buộc phải có đủ tất cả nội dung trên. Một công trình nghiên cứu lý luận có thể không có phạm vi khảo sát chủ thể. Một bài viết phân tích quy phạm có thể không cần xác định địa bàn cụ thể. Tác giả chỉ nên trình bày những giới hạn thực sự có ý nghĩa đối với đề tài.

Ví dụ về đề tài pháp luật đất đai

Tên đề tài: Pháp luật về hòa giải tranh chấp đất đai tại Ủy ban nhân dân cấp xã.

Phạm vi nghiên cứu:

• Về nội dung: Đề tài nghiên cứu cơ sở lý luận, quy định pháp luật và thực tiễn thực hiện thủ tục hòa giải tranh chấp đất đai tại Ủy ban nhân dân cấp xã. Công trình tập trung vào thẩm quyền, trình tự, giá trị pháp lý của kết quả hòa giải và mối quan hệ giữa hòa giải tại cấp xã với quyền khởi kiện. Đề tài không nghiên cứu chuyên sâu hòa giải tại Tòa án hoặc hòa giải thương mại.
• Về không gian: Thực tiễn được khảo sát tại một số xã, phường thuộc địa bàn nghiên cứu.
• Về thời gian: Số liệu và vụ việc được thu thập trong một giai đoạn cụ thể.
• Về nguồn dữ liệu: Đề tài sử dụng văn bản pháp luật, biên bản hòa giải, báo cáo của cơ quan nhà nước và kết quả phỏng vấn cán bộ thực hiện công tác hòa giải.

Ví dụ về đề tài pháp luật doanh nghiệp

Tên đề tài: Trách nhiệm của người đại diện theo pháp luật trong công ty cổ phần.

Phạm vi nghiên cứu:

• Về nội dung: Đề tài tập trung làm rõ địa vị pháp lý, tiêu chuẩn, quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của người đại diện theo pháp luật trong công ty cổ phần. Công trình phân tích trách nhiệm đối với công ty, cổ đông và bên thứ ba; không nghiên cứu chuyên sâu trách nhiệm của người đại diện theo ủy quyền.
• Về hệ thống pháp luật: Đề tài chủ yếu nghiên cứu pháp luật Việt Nam, đồng thời tham khảo có chọn lọc pháp luật của một số quốc gia về nghĩa vụ trung thành, cẩn trọng và cơ chế kiểm soát xung đột lợi ích.
• Về thời gian: Các quy định và vụ việc được xem xét theo pháp luật hiện hành tại thời điểm hoàn thành nghiên cứu.

Ví dụ về đề tài quyền con người

Tên đề tài: Bảo đảm quyền riêng tư trên không gian mạng ở Việt Nam.

Phạm vi nghiên cứu:

• Về nội dung: Đề tài nghiên cứu cơ sở lý luận và pháp lý của quyền riêng tư; các nguy cơ xâm phạm quyền riêng tư trên không gian mạng; trách nhiệm của Nhà nước, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ và chủ thể xử lý dữ liệu. Công trình không nghiên cứu toàn diện quyền tác giả, an ninh mạng hoặc tội phạm công nghệ cao, trừ những nội dung có liên quan trực tiếp đến quyền riêng tư.
• Về không gian pháp lý: Đề tài tập trung vào pháp luật Việt Nam và tham khảo một số tiêu chuẩn quốc tế về quyền con người.
• Về thời gian: Nghiên cứu các văn bản và thực tiễn phát sinh trong giai đoạn được lựa chọn.

Ví dụ về đề tài phân tích bản án

Tên đề tài: Thực tiễn giải quyết tranh chấp hợp đồng đặt cọc chuyển nhượng quyền sử dụng đất.

Phạm vi nghiên cứu:

• Về nội dung: Đề tài tập trung phân tích điều kiện có hiệu lực của hợp đồng đặt cọc, xác định lỗi, xử lý tiền đặt cọc và hậu quả pháp lý khi giao dịch chuyển nhượng không được thực hiện.
• Về dữ liệu: Công trình sử dụng các bản án, quyết định được công bố hợp pháp có nội dung liên quan trực tiếp đến tranh chấp đặt cọc chuyển nhượng quyền sử dụng đất.
• Về thời gian: Các bản án được lựa chọn trong một giai đoạn cụ thể.
• Về giới hạn: Đề tài không khảo sát toàn bộ tranh chấp đặt cọc trong các giao dịch dân sự khác.

Ví dụ về đề tài có so sánh pháp luật

Tên đề tài: Pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân của trẻ em trên môi trường số.

Phạm vi nghiên cứu:

• Về nội dung: Đề tài nghiên cứu nguyên tắc xử lý dữ liệu trẻ em, sự đồng ý, trách nhiệm của cha mẹ, trách nhiệm của nền tảng số và cơ chế xử lý vi phạm.
• Về pháp luật: Công trình tập trung vào pháp luật Việt Nam và tham khảo quy định của một số hệ thống pháp luật nước ngoài.
• Về mục đích so sánh: Pháp luật nước ngoài được sử dụng để nhận diện xu hướng và rút ra kinh nghiệm, không nhằm trình bày toàn diện hệ thống bảo vệ dữ liệu của các quốc gia.
• Về thời gian: Đề tài nghiên cứu các quy định đang có hiệu lực và tài liệu được công bố đến thời điểm hoàn thành công trình.

5. Những lỗi thường gặp khi xác định phạm vi nghiên cứu

Xác định phạm vi không hợp lý có thể ảnh hưởng đến toàn bộ quá trình nghiên cứu. Dưới đây là những lỗi phổ biến cần tránh.

Phạm vi quá rộng

Ví dụ:

“Đề tài nghiên cứu toàn diện pháp luật về doanh nghiệp ở Việt Nam và trên thế giới.”

Phạm vi này gần như không thể thực hiện trong một khóa luận hoặc đề tài nghiên cứu khoa học sinh viên. Pháp luật doanh nghiệp bao gồm nhiều loại hình doanh nghiệp, thủ tục thành lập, quản trị, vốn, tổ chức lại, giải thể, phá sản và trách nhiệm pháp lý.

Có thể thu hẹp thành:

“Pháp luật về bảo vệ cổ đông thiểu số trong công ty cổ phần ở Việt Nam, có tham khảo kinh nghiệm của Singapore.”

Phạm vi quá hẹp

Phạm vi quá hẹp có thể khiến đề tài không đủ nội dung hoặc không hình thành được vấn đề khoa học.

Ví dụ:

“Phân tích một khoản của một điều luật trong một vụ việc duy nhất.”

Nội dung này có thể phù hợp với một bài bình luận ngắn nhưng chưa chắc đủ để phát triển thành luận văn. Tác giả có thể cần mở rộng sang một nhóm quy định, một loại tranh chấp hoặc một số vụ việc có cùng vấn đề pháp lý.

Phạm vi không phù hợp với tên đề tài

Tên đề tài nghiên cứu “pháp luật Việt Nam” nhưng tác giả chỉ khảo sát một cơ quan tại một địa phương rồi khái quát kết luận cho cả nước. Đây là sự không tương xứng giữa tiêu đề và dữ liệu.

Trong trường hợp này, tác giả có thể:

• Điều chỉnh tên đề tài để thể hiện phạm vi địa phương;
• Bổ sung dữ liệu từ nhiều địa bàn;
• Giới hạn kết luận ở phạm vi khảo sát;
• Xác định địa phương là nghiên cứu trường hợp, không đại diện tuyệt đối cho toàn quốc.

Chỉ nêu thời gian và địa điểm mà không nêu nội dung

Một số đề cương chỉ viết:

“Đề tài được nghiên cứu trên địa bàn tỉnh A trong giai đoạn 2020–2025.”

Cách viết này mới xác định không gian và thời gian nhưng chưa cho biết tác giả nghiên cứu khía cạnh nào của vấn đề.

Cần bổ sung rõ:

• Nội dung lý luận;
• Nhóm quy định được phân tích;
• Loại thực tiễn được khảo sát;
• Nhóm chủ thể hoặc dữ liệu;
• Vấn đề không thuộc phạm vi nghiên cứu chuyên sâu.

Sử dụng cách diễn đạt mơ hồ

Những cách diễn đạt sau thường chưa đủ rõ:

• “Trong phạm vi cho phép”;
• “Nghiên cứu một số vấn đề có liên quan”;
• “Khảo sát tại một số nơi”;
• “Sử dụng một số bản án”;
• “Tham khảo kinh nghiệm của một số nước”.

Người viết cần xác định cụ thể nội dung, địa bàn, tiêu chí lựa chọn tài liệu hoặc quốc gia được tham khảo.

Đồng nhất phạm vi với kết cấu

Phạm vi nghiên cứu cho biết giới hạn của vấn đề, còn kết cấu cho biết nội dung được sắp xếp thành những chương, mục nào.

Không nên viết:

“Phạm vi nghiên cứu của đề tài gồm ba chương.”

Đây là mô tả kết cấu, không phải phạm vi nghiên cứu. Cách viết đúng phải nêu đề tài nghiên cứu nội dung gì, ở đâu, trong thời gian nào và trên cơ sở dữ liệu nào.

Lựa chọn mốc thời gian không có căn cứ

Việc chọn giai đoạn “05 năm gần nhất” chỉ hợp lý khi khoảng thời gian đó có ý nghĩa đối với đối tượng nghiên cứu. Nếu đạo luật mới có hiệu lực được hai năm thì việc chọn năm năm có thể bao gồm hai chế độ pháp lý khác nhau.

Tác giả nên giải thích:

• Vì sao chọn mốc bắt đầu;
• Vì sao kết thúc ở thời điểm đó;
• Có sự kiện pháp lý hoặc thay đổi chính sách nào;
• Dữ liệu có đủ để so sánh qua các giai đoạn hay không.

Phạm vi thay đổi nhưng không điều chỉnh đề cương

Trong quá trình nghiên cứu, tác giả có thể nhận thấy dữ liệu không đủ hoặc xuất hiện một hướng tiếp cận phù hợp hơn. Việc thay đổi phạm vi là bình thường nhưng phải điều chỉnh đồng bộ:

• Tên đề tài;
• Mục tiêu;
• Câu hỏi nghiên cứu;
• Nhiệm vụ;
• Phương pháp;
• Kết cấu;
• Kết luận dự kiến.

Không nên giữ nguyên mục tiêu ban đầu nhưng âm thầm loại bỏ một phần nội dung trong quá trình viết.

Đưa ra kết luận vượt quá phạm vi

Nếu chỉ phân tích một số lượng hạn chế bản án tại một địa phương, tác giả không nên khẳng định tuyệt đối rằng toàn bộ hệ thống Tòa án áp dụng pháp luật không thống nhất.

Cách diễn đạt phù hợp hơn là:

“Qua việc phân tích các bản án được lựa chọn, có thể nhận thấy sự khác biệt trong cách giải quyết vấn đề…”

Kết luận phải tương xứng với quy mô dữ liệu và thiết kế nghiên cứu.

Kết luận

Phạm vi nghiên cứu của đề tài nghiên cứu khoa học là hệ thống các giới hạn về nội dung, không gian, thời gian, chủ thể, nguồn dữ liệu hoặc hệ thống pháp luật mà tác giả chủ động xác định để giải quyết một vấn đề khoa học cụ thể. Phạm vi phù hợp phải thống nhất với tên đề tài, mục tiêu, câu hỏi, phương pháp và nguồn lực thực hiện; đồng thời đủ hẹp để nghiên cứu chuyên sâu nhưng không quá hẹp đến mức thiếu dữ liệu hoặc không tạo ra giá trị khoa học. Việc trình bày rõ phạm vi ngay từ đề cương sẽ giúp người nghiên cứu kiểm soát nội dung, xây dựng kết cấu logic và đưa ra những kết luận phù hợp với những gì công trình thực sự chứng minh được.

Bài viết liên quan

Kết cấu của một đề tài nghiên cứu khoa học hoàn chỉnh

Mẫu đề cương chi tiết đề tài nghiên cứu khoa học

Giới thiệu các hoạt động nghiên cứu khoa học pháp lý phục vụ việc xây dựng khung khổ thể chế ứng phó với cách mạng công nghiệp 4.0 của Hàn Quốc

Hướng dẫn viết báo cáo nghiên cứu khoa học ngành luật

Hệ thống các hình thức công bố khoa học trong lĩnh vực pháp luật

Danh mục một số vấn đề khoa học tiêu biểu hiện nay