Ngày Liên Hợp Quốc về Hợp tác Nam-Nam là một dấu mốc giàu ý nghĩa trong lịch sử phát triển toàn cầu, nhắc nhở chúng ta rằng sức mạnh của thế giới không chỉ nằm ở viện trợ đơn hướng, mà còn đến từ sự đồng hành, chia sẻ kinh nghiệm và cùng nhau kiến tạo giải pháp giữa các quốc gia đang phát triển. Với tên tiếng Anh là United Nations Day for South-South Cooperation, ngày 12-9 hằng năm không chỉ là dịp tôn vinh những thành tựu kinh tế, xã hội và chính trị của các nước phương Nam toàn cầu, mà còn là lời khẳng định mạnh mẽ về tinh thần hợp tác, bình đẳng và cùng phát triển bền vững.
- 1. Ngày Liên Hợp Quốc về Hợp tác Nam-Nam là gì?
- 2. Nguồn gốc lịch sử và ý nghĩa của Kế hoạch hành động Buenos Aires
- 3. Hợp tác Nam-Nam là gì và vì sao ngày càng quan trọng?
- 4. Những thành tựu nổi bật của hợp tác Nam-Nam trên các lĩnh vực phát triển
- 5. Thông điệp của Ngày Liên Hợp Quốc về Hợp tác Nam-Nam trong bối cảnh hiện nay
- Kết luận
1. Ngày Liên Hợp Quốc về Hợp tác Nam-Nam là gì?
Ngày Liên Hợp Quốc về Hợp tác Nam-Nam được tổ chức vào ngày 12 tháng 9 hằng năm nhằm ghi nhận vai trò ngày càng quan trọng của sự hợp tác giữa các quốc gia đang phát triển trong bối cảnh thế giới biến động nhanh chóng. Đây là sự kiện do Liên Hợp Quốc khởi xướng để tôn vinh những nỗ lực chung của các nước thuộc khu vực Nam toàn cầu trong việc hỗ trợ lẫn nhau về khoa học, công nghệ, giáo dục, y tế, nông nghiệp, công nghiệp, quản trị và phát triển xã hội. Điểm cốt lõi của ngày này không chỉ là kỷ niệm, mà còn là sự khẳng định một triết lý phát triển rất nhân văn: các quốc gia có thể học hỏi lẫn nhau, cùng nhau lớn mạnh thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào mô hình viện trợ truyền thống.
Sự kiện này gắn với một cột mốc lịch sử quan trọng: việc thông qua Kế hoạch hành động Buenos Aires về hợp tác kỹ thuật giữa các nước đang phát triển vào năm 1978. Đây là văn kiện nền tảng đặt nền móng cho tư duy hợp tác Nam-Nam trong thời hiện đại, mở ra một cách tiếp cận mới trong quan hệ quốc tế. Thay vì đặt các nước đang phát triển vào vị thế thụ động, hợp tác Nam-Nam đề cao vai trò chủ động của họ trong việc chia sẻ tri thức, nguồn lực và kinh nghiệm thực tiễn để cùng giải quyết những thách thức chung như nghèo đói, bất bình đẳng, an ninh lương thực, biến đổi khí hậu và khủng hoảng y tế.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa sâu rộng, United Nations Day for South-South Cooperation mang ý nghĩa đặc biệt hơn bao giờ hết. Khi nhiều quốc gia đang phát triển phải đối mặt với áp lực về tăng trưởng kinh tế, thích ứng khí hậu, chuyển đổi số và cải cách hệ thống xã hội, tinh thần hợp tác Nam-Nam trở thành một nguồn lực chiến lược. Nó cho thấy rằng không phải mọi giải pháp đều phải được nhập khẩu từ các nền kinh tế giàu có; rất nhiều mô hình thành công đã được tạo ra ngay trong chính thế giới đang phát triển, từ đó có thể nhân rộng, điều chỉnh và áp dụng linh hoạt cho các bối cảnh tương đồng.
2. Nguồn gốc lịch sử và ý nghĩa của Kế hoạch hành động Buenos Aires
Để hiểu sâu hơn về Ngày Liên Hợp Quốc về Hợp tác Nam-Nam, cần quay lại năm 1978, khi cộng đồng quốc tế thông qua Kế hoạch hành động Buenos Aires về hợp tác kỹ thuật giữa các nước đang phát triển. Văn kiện này ra đời trong một giai đoạn mà nhiều quốc gia mới giành độc lập đang nỗ lực tìm đường phát triển trong bối cảnh nguồn lực hạn chế, phụ thuộc kinh tế lớn và nhiều thách thức hậu thuộc địa. Kế hoạch hành động Buenos Aires đã đặt ra một tầm nhìn mới: các nước đang phát triển không chỉ là đối tượng hỗ trợ mà còn là chủ thể hợp tác bình đẳng, có thể cùng nhau đóng góp vào tiến trình phát triển của nhau.
Điểm đột phá của văn kiện này nằm ở chỗ nó nhấn mạnh tính thực tiễn, tính tương đồng và khả năng thích ứng của tri thức giữa các quốc gia có điều kiện phát triển gần nhau. Một mô hình nông nghiệp thành công ở một nước nhiệt đới có thể hữu ích cho nước khác có điều kiện khí hậu tương tự; một cải cách y tế cộng đồng hiệu quả ở châu Á có thể truyền cảm hứng cho khu vực châu Phi; một sáng kiến số hóa dịch vụ công ở Mỹ Latinh có thể được điều chỉnh để ứng dụng tại các nước Đông Nam Á. Chính tính “cùng cảnh ngộ, cùng bài toán, cùng chia sẻ giải pháp” đã làm nên giá trị đặc biệt của hợp tác Nam-Nam.
Kế hoạch hành động Buenos Aires không chỉ là một khung định hướng kỹ thuật; nó còn là tuyên ngôn về công bằng trong quan hệ quốc tế. Trong nhiều thập niên, trật tự phát triển toàn cầu thường nghiêng về các dòng viện trợ từ Bắc xuống Nam, từ các nước công nghiệp phát triển sang các nước nghèo hơn. Mặc dù những hỗ trợ này có vai trò quan trọng nhưng cách tiếp cận đó đôi khi đi kèm với điều kiện ràng buộc, sự lệ thuộc về công nghệ hoặc thiếu tính phù hợp với bối cảnh địa phương. Ngược lại, hợp tác Nam-Nam mở ra một hệ hình mới: chia sẻ theo nhu cầu thực tiễn; trao đổi trên tinh thần bình đẳng; tôn trọng chủ quyền và tính đa dạng của con đường phát triển.
Ngày 12 tháng 9 vì thế không đơn thuần là một ngày kỷ niệm mang tính biểu tượng. Nó là thời điểm để thế giới nhìn lại chặng đường mà các nước đang phát triển đã cùng nhau đi qua, từ những sáng kiến nhỏ lẻ ban đầu đến một mạng lưới hợp tác ngày càng rộng mở, đa tầng và chuyên nghiệp. Từ giáo dục, y tế, biến đổi khí hậu, an ninh lương thực cho đến chuyển đổi số, hợp tác Nam-Nam đã và đang trở thành một động lực không thể thiếu của phát triển bền vững toàn cầu.
3. Hợp tác Nam-Nam là gì và vì sao ngày càng quan trọng?
Hợp tác Nam-Nam là hình thức hợp tác giữa các quốc gia đang phát triển, thường được gọi là các nước thuộc “Nam toàn cầu”. Khái niệm này không chỉ mang ý nghĩa địa lý, mà còn phản ánh vị thế phát triển trong hệ thống kinh tế – chính trị quốc tế. Hợp tác Nam-Nam bao gồm nhiều cấp độ: trao đổi song phương giữa hai quốc gia; liên kết khu vực giữa các tổ chức của nhiều nước; hợp tác tam giác với sự tham gia của một đối tác phát triển; hợp tác đa phương thông qua Liên Hợp Quốc và các cơ chế quốc tế khác.
Điều làm nên sức sống của mô hình này là tính linh hoạt và khả năng giải quyết vấn đề dựa trên kinh nghiệm thực tế. Nhiều quốc gia đang phát triển, dù còn không ít khó khăn, vẫn sở hữu các sáng kiến đáng giá trong nông nghiệp thông minh, y tế cộng đồng, quản trị số, giáo dục phổ cập, giảm nghèo, vi mô tài chính và thích ứng biến đổi khí hậu. Khi các sáng kiến ấy được chia sẻ đúng cách, chúng không chỉ giúp các nước khác tiết kiệm thời gian và chi phí thử nghiệm, mà còn tạo ra những giải pháp phù hợp hơn với điều kiện văn hóa, xã hội và kinh tế bản địa.
Trong thời đại hiện nay, hợp tác Nam-Nam ngày càng quan trọng vì thế giới đang đối mặt với những thách thức mang tính xuyên biên giới và không quốc gia nào có thể tự giải quyết một mình. Biến đổi khí hậu làm gia tăng thiên tai, hạn hán và nước biển dâng; đại dịch cho thấy hệ thống y tế toàn cầu cần sự phối hợp chặt chẽ; khủng hoảng năng lượng và an ninh lương thực đòi hỏi các giải pháp phát triển xanh và bền vững; làn sóng công nghệ số đặt ra yêu cầu cấp bách về chia sẻ tri thức và thu hẹp khoảng cách số. Trong bối cảnh đó, hợp tác Nam-Nam không còn là lựa chọn phụ, mà trở thành một chiến lược phát triển cốt lõi.
Một lý do khác khiến mô hình này được đánh giá cao là nó thúc đẩy sự tự cường của các quốc gia đang phát triển. Khi một nước học được kinh nghiệm từ một nước khác có bối cảnh tương đồng, họ không chỉ tiếp nhận giải pháp; họ còn xây dựng năng lực nội tại để tự thiết kế chính sách, tự điều chỉnh mô hình và tự nâng cao sức cạnh tranh. Đây là nền tảng quan trọng giúp các nền kinh tế đang phát triển chuyển từ trạng thái “nhận hỗ trợ” sang “cùng sáng tạo giá trị”.
Không thể không nhắc đến khía cạnh chính trị của hợp tác Nam-Nam. Trong quan hệ quốc tế, tiếng nói chung của các nước đang phát triển giúp họ tăng cường vị thế thương lượng trên các diễn đàn đa phương, từ thương mại, môi trường đến tài chính toàn cầu. Khi đứng riêng lẻ, mỗi quốc gia có thể nhỏ bé trước những thách thức toàn cầu; nhưng khi liên kết với nhau, họ hình thành sức mạnh tập thể đủ để thúc đẩy cải cách, bảo vệ lợi ích và kiến tạo một trật tự phát triển công bằng hơn.
4. Những thành tựu nổi bật của hợp tác Nam-Nam trên các lĩnh vực phát triển
Trong nhiều thập niên qua, hợp tác Nam-Nam đã tạo ra hàng loạt kết quả đáng ghi nhận trên thực tế, chứng minh rằng đây không phải là một khẩu hiệu ngoại giao, mà là một cơ chế phát triển hiệu quả. Ở lĩnh vực nông nghiệp, các nước đang phát triển đã chia sẻ kinh nghiệm về giống cây trồng thích ứng khí hậu, kỹ thuật tưới tiết kiệm nước, canh tác bền vững và tổ chức chuỗi giá trị nông sản. Những trao đổi này đặc biệt quan trọng đối với các quốc gia có dân số nông thôn lớn, nơi sinh kế của hàng triệu người phụ thuộc trực tiếp vào năng suất nông nghiệp.
Trong y tế, hợp tác Nam-Nam đã góp phần lan tỏa những mô hình chăm sóc sức khỏe cộng đồng hiệu quả, những chương trình tiêm chủng quy mô lớn, hệ thống y tế cơ sở và chiến lược ứng phó dịch bệnh phù hợp với điều kiện nguồn lực hạn chế. Nhiều quốc gia đã học hỏi lẫn nhau về cách tổ chức mạng lưới y tế tuyến đầu, đào tạo nhân viên y tế cộng đồng, triển khai ứng dụng công nghệ trong theo dõi dịch tễ và cung ứng thuốc thiết yếu. Những bài học từ thực tiễn thường mang giá trị lớn hơn rất nhiều so với những mô hình lý thuyết xa rời bối cảnh.
Trong giáo dục, các nước đang phát triển đã cùng nhau mở rộng cơ hội đào tạo, trao đổi học thuật, cấp học bổng, xây dựng chương trình liên kết và chia sẻ phương pháp giảng dạy. Việc hợp tác này không chỉ giúp nâng cao chất lượng nguồn nhân lực mà còn thúc đẩy giao lưu văn hóa, tăng sự hiểu biết giữa các dân tộc và hình thành mạng lưới trí thức có tầm nhìn toàn cầu. Các chương trình đào tạo kỹ thuật, công nghệ và quản trị công được triển khai thông qua hợp tác Nam-Nam đã hỗ trợ nhiều quốc gia cải thiện năng lực điều hành và hoạch định chính sách.
Ở lĩnh vực biến đổi khí hậu và môi trường, hợp tác Nam-Nam ngày càng chứng minh vai trò không thể thay thế. Nhiều quốc gia đang phát triển chịu tác động nặng nề nhất của khí hậu cực đoan dù đóng góp phát thải thấp hơn đáng kể so với các nền kinh tế công nghiệp. Vì vậy, việc chia sẻ công nghệ năng lượng tái tạo, mô hình nông nghiệp carbon thấp, quản lý nước, bảo tồn rừng và phát triển đô thị bền vững giữa các nước phương Nam có ý nghĩa sống còn. Những sáng kiến này giúp các quốc gia vừa bảo vệ môi trường, vừa bảo đảm sinh kế và tăng trưởng xanh.
Về kinh tế và thương mại, các nền kinh tế đang phát triển ngày càng đẩy mạnh liên kết chuỗi cung ứng, hợp tác đầu tư, xúc tiến thương mại và phát triển công nghiệp hỗ trợ. Khi thương mại nội khối giữa các nước đang phát triển tăng trưởng, họ không chỉ giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống mà còn xây dựng được mạng lưới kinh tế đa dạng và có sức chống chịu cao hơn trước biến động toàn cầu. Đó là một bước chuyển quan trọng từ “hội nhập thụ động” sang “hội nhập chủ động”.
Một điểm đáng chú ý nữa là hợp tác Nam-Nam đã góp phần làm phong phú mô hình phát triển toàn cầu. Thế giới không còn chỉ nhìn vào vài trung tâm kinh tế lớn để tìm kiếm câu trả lời. Ngày càng nhiều quốc gia đang phát triển trở thành nguồn cảm hứng cho nhau trong chuyển đổi số, phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, cải cách hành chính và xây dựng chính sách an sinh. Điều này cho thấy tri thức phát triển không nằm độc quyền ở một khu vực hay một nhóm nước nào; nó có thể được kiến tạo ở bất cứ nơi đâu, miễn là có tinh thần cởi mở, cầu thị và hợp tác chân thành.
5. Thông điệp của Ngày Liên Hợp Quốc về Hợp tác Nam-Nam trong bối cảnh hiện nay
Trong thế kỷ XXI, Ngày Liên Hợp Quốc về Hợp tác Nam-Nam không chỉ là dịp để nhắc lại một văn kiện lịch sử, mà còn là lời mời gọi hành động trước những thách thức toàn cầu mới. Thế giới hiện đại đang chứng kiến sự gia tăng của bất bình đẳng, rủi ro khí hậu, xung đột địa chính trị, gián đoạn chuỗi cung ứng, già hóa dân số ở một số khu vực và áp lực chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Trong bối cảnh ấy, các nước đang phát triển cần nhiều hơn bao giờ hết một cơ chế hợp tác đủ linh hoạt, đủ thực chất và đủ bao trùm để cùng nhau vượt qua khó khăn.
Thông điệp quan trọng đầu tiên của ngày 12-9 là không một quốc gia nào nên bị bỏ lại phía sau. Tinh thần Nam-Nam không chấp nhận sự phân tầng cố định giữa bên cho và bên nhận; thay vào đó, nó khuyến khích mỗi quốc gia, dù còn đang phát triển, đều có thể là người đóng góp tri thức, công nghệ, nguồn lực và kinh nghiệm. Một đất nước có thể mạnh về y tế cộng đồng; nước khác có thể thành công trong cải cách số; nước thứ ba có thể có kinh nghiệm đáng giá trong xóa đói giảm nghèo hay quản lý thiên tai. Khi những mảnh ghép này kết nối với nhau, toàn bộ khu vực sẽ mạnh hơn rất nhiều so với tổng của từng phần riêng lẻ.
Thông điệp thứ hai là phát triển bền vững phải dựa trên hợp tác thực chất. Hợp tác Nam-Nam không phải là những tuyên bố ngoại giao mang tính nghi thức; nó cần được hiện thực hóa bằng dự án cụ thể, bằng cơ chế chia sẻ dữ liệu, bằng đào tạo nhân lực, bằng kết nối doanh nghiệp, bằng chuyển giao công nghệ phù hợp và bằng thể chế hợp tác dài hạn. Chỉ khi đó, các sáng kiến mới có thể đi vào đời sống của người dân, từ người nông dân, công nhân, giáo viên, bác sĩ cho đến doanh nghiệp nhỏ và vừa.
Thông điệp thứ ba là sự đoàn kết giữa các nước đang phát triển có thể tạo ra một trật tự toàn cầu công bằng hơn. Trong các cuộc đàm phán quốc tế về thương mại, khí hậu, tài chính hay y tế, tiếng nói phối hợp của Nam toàn cầu có sức nặng đặc biệt. Nó giúp đưa những vấn đề của các quốc gia thu nhập thấp và trung bình vào trung tâm thảo luận, thay vì để chúng bị lấn át bởi lợi ích của các cường quốc. Đây là lý do vì sao hợp tác Nam-Nam không chỉ là câu chuyện phát triển, mà còn là câu chuyện về công bằng và quyền đại diện.
Với các tổ chức quốc tế, chính phủ, doanh nghiệp và giới học thuật, ngày này là lời nhắc nhở rằng cần tiếp tục đầu tư cho kết nối tri thức, dữ liệu và nguồn lực giữa các nước đang phát triển. Những nền tảng số, quỹ hợp tác, chương trình nghiên cứu chung, mạng lưới đổi mới sáng tạo và sáng kiến thích ứng khí hậu cần được mở rộng hơn nữa. Khi các bên cùng chung tay, hợp tác Nam-Nam sẽ không dừng ở mức ý tưởng đẹp, mà trở thành một động lực thay đổi thực sự.
Đối với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, United Nations Day for South-South Cooperation cũng là cơ hội để nhìn thế giới bằng một lăng kính rộng mở hơn. Thay vì chỉ học hỏi từ những trung tâm phát triển truyền thống, người trẻ có thể khám phá các mô hình thành công từ những quốc gia có hoàn cảnh tương đồng; hiểu rằng đổi mới không có biên giới; và nhận ra rằng tương lai bền vững cần được xây dựng trên tinh thần liên đới, tôn trọng và cùng tiến bộ. Đó chính là vẻ đẹp sâu sắc nhất của ngày 12-9.
Kết luận
Ngày Liên Hợp Quốc về Hợp tác Nam-Nam không chỉ là một ngày kỷ niệm của Liên Hợp Quốc, mà còn là biểu tượng của hy vọng, trí tuệ và đoàn kết giữa các quốc gia đang phát triển trên con đường đi tới một tương lai công bằng và bền vững hơn. Từ Kế hoạch hành động Buenos Aires năm 1978 đến các chương trình hợp tác hiện đại trên nhiều lĩnh vực, tinh thần Nam-Nam đã chứng minh rằng phát triển không phải là hành trình đơn độc; khi các quốc gia biết lắng nghe, chia sẻ và cùng hành động, họ có thể tạo ra những thay đổi có sức lan tỏa sâu rộng cho toàn thế giới.
Để lại một phản hồi