Chức năng của nhà nước được thực hiện thông qua bộ máy nhà nước. Các cơ quan cấu thành bộ máy ấy đảm nhiệm từng phần công việc theo thẩm quyền do Hiến pháp và pháp luật quy định. Chẳng hạn, để bảo vệ môi trường, Quốc hội có thể ban hành luật, Chính phủ tổ chức thi hành và chính quyền địa phương triển khai các biện pháp thuộc thẩm quyền trên địa bàn. Từng cơ quan làm một việc khác nhau, cùng góp phần thực hiện một chức năng chung. Cách nhìn này giúp trả lời câu hỏi ở cả hai cấp độ: bộ máy nào thực hiện chức năng của nhà nước và cơ quan nào có thẩm quyền trong một việc cụ thể.
- 1. Vì sao bộ máy nhà nước là chủ thể thực hiện chức năng của nhà nước?
- 2. Những cơ quan nào thực hiện chức năng của Nhà nước Việt Nam?
- 2.1. Quốc hội và Chủ tịch nước
- 2.2. Chính phủ, các bộ và chính quyền địa phương
- 2.3. Tòa án, Viện kiểm sát và các cơ quan khác
- 3. Một chức năng của nhà nước được thực hiện ra sao?
- 4. Nhân dân và các tổ chức xã hội có vai trò gì?
- Kết luận
1. Vì sao bộ máy nhà nước là chủ thể thực hiện chức năng của nhà nước?
Trong lý luận nhà nước và pháp luật, chức năng của nhà nước là những phương diện hoạt động cơ bản, tương đối ổn định qua đó nhà nước thực hiện các nhiệm vụ đặt ra trong từng thời kỳ. Ví dụ, bảo đảm trật tự xã hội, bảo vệ môi trường và phát triển quan hệ đối ngoại là những lĩnh vực hoạt động có thể nhận diện ở cấp độ nhà nước. Trong từng lĩnh vực, pháp luật cụ thể hóa công việc của các cơ quan để biến mục tiêu chung thành những quyết định và hoạt động có thể thực hiện được.
Bộ máy nhà nước là hệ thống các cơ quan nhà nước được tổ chức để thực hiện quyền lực nhà nước và đảm nhiệm các chức năng, nhiệm vụ chung. Mỗi cơ quan có vị trí, chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn riêng. Ở cấp độ khái quát, nói chức năng do bộ máy nhà nước thực hiện là nhìn vào tổng thể hệ thống. Khi xem xét ai trực tiếp thực hiện, câu trả lời là cơ quan hoặc người có thẩm quyền đối với hoạt động đang được nói đến.
Chẳng hạn, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân là một yêu cầu đặt ra cho Nhà nước. Việc giải quyết một tranh chấp hợp đồng bằng bản án thuộc thẩm quyền của Tòa án theo pháp luật tố tụng. Khi xét xử, Tòa án thực hiện chức năng xét xử của mình và qua đó góp phần bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các bên. Ví dụ này cho thấy cần phân biệt chức năng chung của nhà nước với chức năng riêng của cơ quan. Cùng một chức năng chung có thể cần nhiều cơ quan tham gia và cùng một cơ quan có thể góp phần thực hiện nhiều chức năng chung.
2. Những cơ quan nào thực hiện chức năng của Nhà nước Việt Nam?
Khoản 3 Điều 2 Hiến pháp năm 2013, đã được sửa đổi, bổ sung năm 2025, xác định quyền lực nhà nước là thống nhất và có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Điều 8 đặt việc tổ chức và hoạt động của Nhà nước trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật. Hai quy định này giúp hiểu vì sao các cơ quan cùng thực hiện mục tiêu chung và vì sao mỗi cơ quan chỉ có thể quyết định những việc thuộc thẩm quyền của mình.
2.1. Quốc hội và Chủ tịch nước
Theo Điều 69 Hiến pháp, Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân và là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất. Quốc hội thực hiện quyền lập hiến, quyền lập pháp, quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước và giám sát tối cao đối với hoạt động của Nhà nước. Trong quản lý kinh tế, chẳng hạn, Quốc hội quyết định chính sách cơ bản về tài chính, tiền tệ quốc gia và dự toán ngân sách nhà nước theo Điều 70 Hiến pháp. Việc thu, chi và điều hành ngân sách trên thực tế tiếp tục có sự tham gia của Chính phủ cùng các cơ quan có thẩm quyền.
Theo Điều 86 Hiến pháp, Chủ tịch nước đứng đầu Nhà nước và đại diện cho nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong các vấn đề đối nội và đối ngoại. Công bố Hiến pháp, luật, pháp lệnh và thực hiện các nhiệm vụ, quyền hạn về điều ước quốc tế theo Điều 88 là những ví dụ. Trong đối ngoại, cần đọc quy định về từng việc để nhận diện vai trò của Chủ tịch nước, Quốc hội, Chính phủ hoặc cơ quan khác, bởi thẩm quyền còn phụ thuộc vào nội dung và loại công việc.
2.2. Chính phủ, các bộ và chính quyền địa phương
Theo Điều 94 Hiến pháp, Chính phủ thực hiện quyền hành pháp, giữ vị trí cao nhất trong hệ thống hành chính nhà nước và chấp hành các quyết định của Quốc hội. Tổ chức thi hành Hiến pháp, luật và nghị quyết của Quốc hội là một trong những nhiệm vụ của Chính phủ theo Điều 96. Trong từng ngành, lĩnh vực, Bộ trưởng và Thủ trưởng cơ quan ngang bộ chịu trách nhiệm quản lý nhà nước về phần việc được phân công và tổ chức thi hành pháp luật trong phạm vi quản lý theo Điều 99.
Ở địa phương, Hội đồng nhân dân quyết định các vấn đề của địa phương do luật định và giám sát theo Điều 113 Hiến pháp. Ủy ban nhân dân là cơ quan chấp hành của Hội đồng nhân dân cùng cấp và là cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương theo Điều 114. Có thể hình dung sự khác nhau qua một nghị quyết thuộc thẩm quyền của Hội đồng nhân dân về phát triển kinh tế – xã hội địa phương. Hội đồng nhân dân xem xét, quyết định và giám sát theo thẩm quyền. Ủy ban nhân dân tổ chức thực hiện nghị quyết và triển khai các công việc cụ thể được giao. Khi tìm cơ quan giải quyết một hồ sơ, người dân còn cần xem quy định của lĩnh vực tương ứng để biết cơ quan hoặc chức danh nào có quyền quyết định.
2.3. Tòa án, Viện kiểm sát và các cơ quan khác
Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử, thực hiện quyền tư pháp theo Điều 102 Hiến pháp. Viện kiểm sát nhân dân thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp theo Điều 107. Trong một vụ án hình sự, việc thực hành quyền công tố và việc xét xử thuộc hai cơ quan khác nhau. Tại phiên tòa, Kiểm sát viên thực hiện nhiệm vụ theo pháp luật tố tụng và Hội đồng xét xử thực hiện thẩm quyền xét xử. Nhìn vào từng công việc sẽ thấy rõ sự phân công ngay cả khi các cơ quan cùng tham gia xử lý một vụ án.
Hiến pháp còn quy định về các cơ quan có nhiệm vụ chuyên biệt. Chẳng hạn, theo Điều 118, Kiểm toán nhà nước do Quốc hội thành lập để kiểm toán việc quản lý và sử dụng tài chính công, tài sản công. Khi thực hiện nhiệm vụ, cơ quan này hoạt động độc lập và chỉ tuân theo pháp luật. Hoạt động này góp phần bảo đảm trách nhiệm giải trình trong quản lý nguồn lực công. Đây cũng là lý do khi mô tả bộ máy nhà nước cần nhìn thêm vào nhiệm vụ chuyên biệt được pháp luật giao cho từng cơ quan.
3. Một chức năng của nhà nước được thực hiện ra sao?
Có thể theo dõi chức năng bảo vệ môi trường từ quy định chung đến một vụ việc cụ thể. Điều 63 Hiến pháp đặt ra chính sách bảo vệ môi trường và yêu cầu xử lý tổ chức, cá nhân gây ô nhiễm theo pháp luật. Để triển khai chính sách, Quốc hội ban hành luật, Chính phủ tổ chức thi hành, cơ quan chuyên ngành và chính quyền địa phương thực hiện phần việc được giao. Nếu phát hiện một cơ sở có dấu hiệu xả thải gây ô nhiễm, cơ quan hoặc người có thẩm quyền sẽ kiểm tra, xử lý theo pháp luật. Nếu phát sinh vụ án hoặc tranh chấp thuộc thẩm quyền của Tòa án, việc xét xử được tiến hành theo thủ tục tương ứng.
Qua ví dụ này, có thể phân biệt ba câu hỏi. Nhà nước đang thực hiện chức năng gì? Đó là bảo vệ môi trường. Chức năng ấy được thực hiện bằng hoạt động nào? Có thể là ban hành quy định, tổ chức thi hành, kiểm tra, xử lý vi phạm hoặc xét xử. Ai có thẩm quyền trong hoạt động cụ thể? Câu trả lời phụ thuộc vào việc đang làm và căn cứ pháp luật điều chỉnh việc đó. Vì vậy, khi một đề thi hỏi chung về chủ thể, câu trả lời ở cấp độ bộ máy là phù hợp. Khi đề bài đưa tình huống như kiểm tra một cơ sở hoặc giải quyết một vụ kiện, cần xác định đúng loại việc trước khi nêu cơ quan hay chức danh có thẩm quyền.
Cách phân tích này cũng áp dụng với chức năng đối nội và chức năng đối ngoại. Hai khái niệm giúp phân loại các phương diện hoạt động của Nhà nước. Còn việc xác định ai có quyền quyết định một chính sách đối ngoại, đại diện Nhà nước hoặc tổ chức thi hành một cam kết quốc tế đòi hỏi xem xét sự phân công cụ thể. Các nhóm chức năng có thể liên hệ với nhau trong cùng một vấn đề. Chẳng hạn, hợp tác quốc tế về môi trường gắn với những biện pháp mà cơ quan có thẩm quyền phải triển khai trong nước.
4. Nhân dân và các tổ chức xã hội có vai trò gì?
Khoản 2 Điều 2 Hiến pháp khẳng định tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân. Theo Điều 6, Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước bằng dân chủ trực tiếp và bằng dân chủ đại diện thông qua Quốc hội, Hội đồng nhân dân và các cơ quan khác của Nhà nước. Ví dụ, Điều 29 ghi nhận quyền biểu quyết của công dân đủ mười tám tuổi trở lên khi Nhà nước tổ chức trưng cầu ý dân. Như vậy, câu hỏi quyền lực nhà nước thuộc về ai đề cập đến địa vị làm chủ của Nhân dân. Câu hỏi cơ quan nào tổ chức thực hiện một chức năng của nhà nước đề cập đến sự phân công trong bộ máy và căn cứ xác lập thẩm quyền.
Trong hệ thống chính trị Việt Nam, Đảng Cộng sản Việt Nam giữ vai trò lãnh đạo Nhà nước và xã hội theo Điều 4 Hiến pháp. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thực hiện giám sát, phản biện xã hội và phản ánh ý kiến, kiến nghị của Nhân dân đến các cơ quan nhà nước theo Điều 9. Chẳng hạn, Nhân dân có thể phản ánh tình trạng ô nhiễm và Mặt trận có thể chuyển kiến nghị đến cơ quan nhà nước. Việc kiểm tra và ban hành quyết định xử lý thuộc cơ quan hoặc người được pháp luật giao thẩm quyền. Phân biệt vai trò của từng chủ thể giúp xác định ai tham gia, ai quyết định và ai chịu trách nhiệm về quyết định đó.
Kết luận
Nếu cần trả lời ngắn gọn, có thể viết: Chức năng của nhà nước do các cơ quan cấu thành bộ máy nhà nước thực hiện theo chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn được pháp luật quy định. Khi phân tích một trường hợp cụ thể, hãy xác định công việc đang được thực hiện là ban hành quy định, tổ chức thi hành, xét xử hay một hoạt động khác. Từ đó mới xác định được cơ quan hoặc người có thẩm quyền và giải thích họ đóng góp như thế nào vào chức năng chung của Nhà nước.


Để lại một phản hồi