Thuyết tâm lý về nguồn gốc nhà nước

[Hocluat.vn] Thuyết tâm lý về nguồn gốc nhà nước là một trong những học thuyết dùng các đặc điểm tâm lý, tình cảm, nhu cầu và cơ chế tương tác tinh thần của con người để giải thích sự hình thành quyền lực chính trị và nhà nước. Nếu thuyết bạo lực nhấn mạnh chiến tranh, chinh phục và cưỡng chế, còn thuyết khế ước xã hội đặt trọng tâm vào sự thỏa thuận thì thuyết tâm lý tìm nguyên nhân của nhà nước trong chính đời sống tâm lý của con người và những quan hệ tâm lý giữa các thành viên trong cộng đồng. Léon Petrażycki thường được xem là đại diện quan trọng nhất của cách tiếp cận này; bên cạnh đó, tư tưởng về sự bắt chước của Gabriel Tarde cũng có ảnh hưởng đáng kể. Thuyết tâm lý có giá trị khi chỉ ra vai trò của niềm tin, uy tín, sự phục tùng và tâm lý xã hội đối với quyền lực nhưng cũng bị phê phán vì chưa giải thích đầy đủ những điều kiện kinh tế, xã hội và lịch sử làm xuất hiện nhà nước.

1. Thuyết tâm lý về nguồn gốc nhà nước là gì?

Thuyết tâm lý (Psychological Theory of the State) giải thích sự ra đời và tồn tại của nhà nước dựa chủ yếu vào những đặc điểm của tâm lý cá nhân và tâm lý xã hội.

Trong nhiều tài liệu lý luận nhà nước, học thuyết này thường được khái quát theo hướng: trong xã hội tồn tại những người có xu hướng lãnh đạo, tổ chức và điều khiển người khác; đồng thời có những người có nhu cầu được dẫn dắt, tuân theo uy tín hoặc quyền lực. Sự tác động qua lại giữa những khuynh hướng tâm lý ấy góp phần tạo nên các quan hệ chỉ huy – phục tùng, từ đó quyền lực xã hội dần được tổ chức và phát triển thành quyền lực nhà nước. Một tài liệu giảng dạy về lý luận nhà nước cũng xếp Léon Petrażycki, Gabriel Tarde và Sigmund Freud trong nhóm những tác giả thường được liên hệ với cách giải thích tâm lý về nguồn gốc nhà nước.

Tuy nhiên, nếu chỉ hiểu thuyết tâm lý bằng công thức:

“Một số người thích cai trị, số đông thích phục tùng nên nhà nước ra đời”

thì sẽ quá đơn giản, đặc biệt đối với tư tưởng của Léon Petrażycki.

Trong lý thuyết của Petrażycki, nhà nước và pháp luật gắn chặt với những trải nghiệm tâm lý về quyền, nghĩa vụ và quyền lực. Một cộng đồng có thể trở thành một tổ chức chính trị khi các thành viên cùng nhìn nhận một cá nhân, một nhóm người hoặc một thiết chế là quyền lực công cộng tối cao có quyền ra lệnh, cấm đoán và hành động vì lợi ích của cộng đồng.

Như vậy, thuyết tâm lý không chỉ nói về tính cách của người lãnh đạo và người phục tùng. Sâu hơn, nó đặt câu hỏi:

• Vì sao con người thừa nhận một người khác có quyền ra lệnh?
• Điều gì khiến mệnh lệnh của nhà nước được nhìn nhận khác với yêu cầu của một cá nhân thông thường?
• Tại sao hàng triệu người có thể cùng coi một chính phủ, nghị viện, nhà vua hoặc thiết chế trừu tượng là người có quyền lực đối với mình?
• Uy tín, niềm tin, thói quen và sự bắt chước có vai trò như thế nào trong việc hình thành trật tự xã hội?

Đây chính là những câu hỏi giúp thuyết tâm lý có vị trí riêng trong các lý thuyết về nhà nước.

Léon Petrażycki – đại diện nổi bật của thuyết tâm lý

Léon Petrażycki (1867–1931) là nhà luật học có ảnh hưởng lớn đối với trường phái tâm lý pháp luật.

Các nghiên cứu hiện đại về Petrażycki cho thấy ông chịu ảnh hưởng từ những kiến thức tâm lý học trong thời gian học tập ở Đức và sau đó phát triển một lý thuyết tâm lý về pháp luật, xem các hiện tượng pháp lý có quan hệ mật thiết với cảm xúc và những trải nghiệm bên trong của con người.

Petrażycki không đồng nhất nhà nước với một cơ quan đơn thuần tồn tại bên ngoài con người.

Theo cách giải thích của ông, nhà nước có thể được nhìn nhận đồng thời trên hai bình diện:

• Bình diện tâm lý: nhà nước tồn tại trong nhận thức của con người như một chủ thể có quyền và nghĩa vụ.
• Bình diện xã hội: nhà nước là một hình thức phối hợp xã hội, trong đó một cộng đồng cùng nhìn nhận một quyền lực nhất định là quyền lực công cộng tối cao và độc lập.

Điều này giải thích một hiện tượng rất đáng chú ý: quyền lực nhà nước không thể chỉ dựa vào cưỡng chế vật chất. Để tồn tại ổn định, quyền lực còn cần được nhận thức, thừa nhận hoặc ít nhất được con người coi là quyền lực có khả năng đưa ra những mệnh lệnh bắt buộc.

Gabriel Tarde và tâm lý bắt chước

Một học giả khác thường được nhắc tới khi nghiên cứu thuyết tâm lý là Gabriel Tarde (1843–1904) – nhà xã hội học, tội phạm học và một trong những người có ảnh hưởng sớm đối với tâm lý học xã hội.

Tarde nổi tiếng với tác phẩm Les Lois de l’imitation – The Laws of Imitation, xuất bản lần đầu bằng tiếng Pháp năm 1890. Ông coi bắt chước là một cơ chế rất quan trọng của đời sống xã hội. Các chuẩn mực, phong tục, hành vi và ý tưởng được truyền từ người này sang người khác thông qua những quá trình bắt chước và ảnh hưởng tâm lý.

Tarde đặc biệt quan tâm đến uy tín và ảnh hưởng của người có vị trí xã hội nổi bật. Trong phân tích của ông, hành vi xã hội không chỉ được hình thành bởi những quyết định hoàn toàn độc lập của từng cá nhân mà còn thông qua quá trình con người quan sát, tiếp nhận và tái tạo hành vi của người khác.

Áp dụng vào vấn đề quyền lực, cách tiếp cận này giúp lý giải vì sao:

• Một hình thức tổ chức có thể được cộng đồng tiếp nhận rộng rãi.
• Uy tín của người đứng đầu có thể tạo ra sự phục tùng.
• Các chuẩn mực chính trị có thể được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
• Một trật tự xã hội có thể tiếp tục tồn tại ngay cả khi không phải lúc nào cũng cần sử dụng cưỡng chế trực tiếp.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng Tarde chủ yếu xây dựng một lý thuyết xã hội về sự bắt chước, chứ không để lại một “thuyết nguồn gốc nhà nước” hoàn chỉnh theo cùng cấu trúc như một số giáo trình thường trình bày.

Tương tự, Sigmund Freud đôi khi được xếp vào nhóm lý thuyết tâm lý về nhà nước vì những phân tích của ông về tâm lý đám đông, người lãnh đạo và sự phục tùng. Nhưng nếu nói chính xác về lịch sử tư tưởng, Petrażycki là nhân vật trực tiếp gắn với lý thuyết tâm lý về nhà nước và pháp luật rõ nét hơn. Một nghiên cứu gần đây về nguồn gốc nhà nước cũng ghi nhận Petrażycki, Tarde và Freud thường được xếp trong nhóm cách tiếp cận tâm lý, đồng thời lưu ý khoảng cách đáng kể giữa tâm lý học cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX với tri thức tâm lý học hiện đại.

2. Nội dung cơ bản của thuyết tâm lý về nguồn gốc nhà nước

Điểm chung của các cách tiếp cận tâm lý là cho rằng không thể giải thích quyền lực nhà nước nếu bỏ qua tâm lý con người.

Nhà nước chỉ có thể hoạt động khi mệnh lệnh của một số chủ thể có khả năng định hướng hành vi của rất nhiều người khác.

Nhu cầu tổ chức và lãnh đạo trong cộng đồng

Khi con người sống thành cộng đồng, họ phải phối hợp hành động để giải quyết nhiều nhu cầu chung như:

• Phân chia công việc.
• Bảo vệ cộng đồng.
• Giải quyết xung đột.
• Tổ chức sản xuất.
• Phân phối nguồn lực.
• Duy trì những chuẩn mực chung.

Trong quá trình đó, những cá nhân có năng lực tổ chức, uy tín hoặc khả năng ảnh hưởng tới người khác có thể dần giữ vai trò nổi bật.

Ngược lại, một bộ phận thành viên trong cộng đồng có thể chấp nhận sự hướng dẫn của những người mà họ tin tưởng hoặc coi là có thẩm quyền.

Quan hệ đó nếu được duy trì lâu dài có thể phát triển thành quan hệ quyền lực.

Theo cách giải thích tâm lý, quyền lực vì vậy không chỉ là sức mạnh vật chất mà còn bao gồm:

uy tín + niềm tin + sự thừa nhận + thói quen phục tùng.

Một người có vũ khí có thể buộc một người khác làm theo mệnh lệnh trong một thời điểm. Nhưng để hình thành một trật tự ổn định trong thời gian dài, chỉ sức mạnh vật chất thường chưa đủ.

Người cai trị cần được cộng đồng nhìn nhận như một chủ thể có quyền ra lệnh.

Tâm lý phục tùng không đồng nghĩa con người “sinh ra để làm nô lệ”

Đây là một điểm cần làm rõ.

Khi nói thuyết tâm lý nhấn mạnh khuynh hướng phục tùng, không nên hiểu rằng học thuyết khẳng định phần lớn con người về bản chất muốn bị cai trị hoặc không có khả năng tự quyết định.

Trong đời sống xã hội, sự phục tùng quyền lực có thể xuất phát từ nhiều yếu tố:

• Tin tưởng vào người lãnh đạo.
• Thói quen.
• Giáo dục.
• Tôn giáo.
• Uy tín.
• Nhu cầu ổn định.
• Mong muốn được bảo vệ.
• Nhận thức rằng một thiết chế có quyền đưa ra quyết định.
• Ảnh hưởng của những người xung quanh.

Chính những yếu tố tâm lý này góp phần biến quyền lực thực tế thành một trật tự có tính ổn định.

Trong cách tiếp cận của Petrażycki, vấn đề còn sâu hơn ở chỗ các cá nhân cùng trải nghiệm một chủ thể như quyền lực công cộng tối cao. Chính sự phối hợp những nhận thức và hành vi này góp phần tạo thành một cộng đồng nhà nước.

Vai trò của sự bắt chước

Tarde bổ sung một khía cạnh đáng chú ý: con người không hình thành mọi hành vi xã hội từ đầu mà thường học hỏi và bắt chước người khác.

Một chuẩn mực được một số người thực hiện có thể dần lan rộng.

Một hình thức tổ chức được coi là hiệu quả hoặc có uy tín có thể được những nhóm khác tiếp nhận.

Một cách ứng xử với người đứng đầu có thể dần trở thành phong tục.

Theo Tarde, sự bắt chước là một cơ chế quan trọng trong quá trình hình thành và truyền bá các hiện tượng xã hội; thậm chí ông từng khái quát xã hội như một hệ thống của những quan hệ bắt chước.

Áp dụng tư tưởng này vào quá trình hình thành quyền lực có thể hình dung:

uy tín của người lãnh đạo → một số người tuân theo → hành vi được người khác bắt chước → hình thành thói quen chung → quan hệ quyền lực được củng cố → thiết chế hóa.

Như vậy, nhà nước theo cách tiếp cận tâm lý không chỉ xuất hiện bằng một hành vi thành lập duy nhất mà có thể là kết quả của quá trình hình thành và củng cố những quan hệ tâm lý – xã hội trong thời gian dài.

Quyền lực nhà nước tồn tại một phần nhờ niềm tin

Một đóng góp đáng chú ý của thuyết tâm lý là chỉ ra rằng mọi quyền lực xã hội đều có một phương diện tâm lý.

Hãy hình dung một đạo luật.

Về vật chất, đạo luật chỉ là văn bản hoặc dữ liệu điện tử. Nhưng nó có khả năng ảnh hưởng đến hành vi của hàng triệu người vì:

• Người dân biết rằng đó là pháp luật.
• Họ tin rằng cơ quan ban hành có thẩm quyền.
• Họ kỳ vọng người khác cũng phải tuân thủ.
• Họ biết có cơ chế xử lý nếu vi phạm.
• Việc chấp hành pháp luật đã trở thành một phần của nhận thức và hành vi xã hội.

Theo Petrażycki, pháp luật có quan hệ sâu sắc với những trải nghiệm tâm lý về quyền và nghĩa vụ. Ông xem pháp luật không chỉ là các văn bản do nhà nước ban hành mà còn là hiện tượng tồn tại trong đời sống tâm lý của con người.

Từ đó, thuyết tâm lý chỉ ra một điểm có giá trị lâu dài:

Nhà nước có bộ máy cưỡng chế nhưng quyền lực nhà nước không thể được giải thích chỉ bằng cưỡng chế.

3. Ưu điểm và hạn chế của thuyết tâm lý

Ưu điểm: phát hiện phương diện tâm lý của quyền lực

Đây là đóng góp rõ ràng nhất của học thuyết.

Một nhà nước dù sở hữu quân đội, cảnh sát và nhà tù cũng không thể duy trì mọi quan hệ xã hội bằng việc sử dụng vũ lực liên tục.

Phần lớn hoạt động của nhà nước diễn ra trong điều kiện người dân:

• Thừa nhận thẩm quyền của cơ quan công quyền.
• Tự giác hoặc theo thói quen tuân thủ pháp luật.
• Tin rằng một số chủ thể có quyền đưa ra quyết định.
• Kỳ vọng những người khác cũng chấp hành các quyết định đó.

Như vậy, tâm lý chính trị, niềm tin và nhận thức về tính chính đáng của quyền lực thực sự là những yếu tố quan trọng đối với sự ổn định của nhà nước.

Cách tiếp cận của Petrażycki vì vậy có giá trị vượt ra ngoài riêng vấn đề nguồn gốc nhà nước và đóng góp đáng kể cho sự phát triển của tâm lý học pháp luật và xã hội học pháp luật. Các nghiên cứu hiện đại về ông vẫn nhấn mạnh vai trò của cảm xúc, nhận thức và động lực tâm lý trong việc định hướng hành vi pháp lý.

Ưu điểm: giải thích được vai trò của uy tín và sự thừa nhận

Thuyết bạo lực có thể giải thích vì sao một người buộc người khác phục tùng.

Nhưng thuyết tâm lý giúp đặt câu hỏi khác:

Vì sao nhiều người tự coi một người hoặc một thiết chế là có quyền ra lệnh đối với mình?

Đây là vấn đề rất quan trọng.

Quyền lực của:

• Một trưởng bộ lạc.
• Một nhà vua.
• Một nghị viện.
• Một chính phủ.
• Một tòa án.

không chỉ khác nhau về sức mạnh vật chất mà còn khác nhau về cách cộng đồng nhìn nhận quyền lực đó.

Chính sự thừa nhận này là một phần quan trọng giúp quyền lực trở thành quyền lực có tổ chức.

Hạn chế: tâm lý không đủ giải thích toàn bộ quá trình hình thành nhà nước

Đây cũng là phê phán căn bản nhất.

Con người có nhu cầu tổ chức, có khả năng phục tùng, bắt chước và chịu ảnh hưởng từ người khác từ rất sớm. Nhưng không phải mọi cộng đồng người đều ngay lập tức hình thành nhà nước.

Nếu tâm lý con người là nguyên nhân quyết định thì phải giải thích được:

• Vì sao đã từng tồn tại các cộng đồng không có nhà nước?
• Vì sao nhà nước xuất hiện vào những thời điểm lịch sử khác nhau?
• Vì sao hình thức nhà nước ở các xã hội khác nhau rất lớn?
• Vì sao sự thay đổi kinh tế có thể dẫn đến biến đổi sâu sắc về quyền lực?

Thuyết tâm lý một mình khó trả lời đầy đủ những câu hỏi này.

Hạn chế: chưa đánh giá đầy đủ điều kiện kinh tế và xã hội

Nhà nước muốn tồn tại cần những điều kiện vật chất như:

• Dân cư.
• Lãnh thổ.
• Nguồn lực.
• Bộ máy quản lý.
• Khả năng thu thuế.
• Lực lượng thực thi quyền lực.
• Một nền kinh tế đủ khả năng duy trì bộ máy đó.

Niềm tin vào quyền lực không tự tạo ra lương thực để nuôi quân đội hoặc nguồn thu để duy trì bộ máy hành chính.

Vì vậy, nếu tuyệt đối hóa yếu tố tâm lý sẽ dễ bỏ qua cơ sở kinh tế – xã hội và những biến đổi lịch sử cụ thể dẫn đến sự hình thành nhà nước.

Đây cũng là một trong những lý do các cách tiếp cận Marxist phê phán Petrażycki: học thuyết của ông đặt trọng tâm quá lớn vào trải nghiệm tâm lý trong khi không dành vị trí quyết định cho những điều kiện kinh tế – xã hội.

Hạn chế: một số cơ sở tâm lý đã mang dấu ấn của khoa học cuối thế kỷ XIX

Các lý thuyết tâm lý được hình thành trong giai đoạn cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX, khi tâm lý học còn ở một trình độ rất khác hiện nay.

Một nghiên cứu năm 2025 về các yếu tố tâm lý trong nguồn gốc nhà nước cũng lưu ý rằng lý thuyết tâm lý truyền thống về hình thành nhà nước ngày nay chủ yếu còn được quan tâm trong lịch sử tư tưởng pháp lý, một phần vì tồn tại khoảng cách giữa các quan niệm tâm lý học thời kỳ đó với những thành tựu của tâm lý học hiện đại.

Điều này không có nghĩa toàn bộ học thuyết đã mất giá trị.

Nó chỉ cho thấy cần kế thừa những câu hỏi mà học thuyết đặt ra nhưng không nhất thiết chấp nhận mọi giả định tâm lý ban đầu của các tác giả.

4. Đánh giá thuyết tâm lý trong nghiên cứu nguồn gốc nhà nước

Thuyết tâm lý sẽ trở nên phiến diện nếu được trình bày như lời giải thích duy nhất:

“Nhà nước xuất hiện vì con người có nhu cầu cai trị và phục tùng.”

Cách đánh giá hợp lý hơn là xem tâm lý như một trong nhiều yếu tố góp phần tạo nên và duy trì quyền lực chính trị.

So sánh với một số học thuyết khác

Có thể thấy rõ sự khác biệt thông qua cách mỗi học thuyết lựa chọn một yếu tố trung tâm.

Thuyết khế ước xã hội nhấn mạnh:

đồng thuận → thiết lập quyền lực chung → nhà nước.

Thuyết bạo lực nhấn mạnh:

chiến tranh → chinh phục → thống trị → nhà nước.

Thuyết tâm lý tập trung vào:

nhu cầu tâm lý + uy tín + sự thừa nhận + bắt chước/phục tùng → quan hệ quyền lực → nhà nước.

Trong khi đó, quan điểm Mác – Lênin đặt trọng tâm vào những biến đổi kinh tế – xã hội:

phát triển lực lượng sản xuất → phân công lao động → tư hữu → phân hóa giai cấp → mâu thuẫn giai cấp không thể điều hòa → nhà nước.

Mỗi cách tiếp cận làm nổi bật một phương diện khác nhau.

Sai lầm dễ gặp là buộc phải lựa chọn rằng chỉ một yếu tố duy nhất có thể giải thích tất cả các nhà nước trong lịch sử.

Trên thực tế, quá trình hình thành những xã hội có tổ chức chính trị phức tạp có thể liên quan đồng thời đến:

• Điều kiện kinh tế.
• Chiến tranh.
• Phân tầng xã hội.
• Dân số.
• Tôn giáo.
• Nhu cầu quản lý.
• Địa lý.
• Tâm lý quyền lực.
• Uy tín của người lãnh đạo.
• Niềm tin và truyền thống.

Trong những yếu tố đó, đóng góp riêng của thuyết tâm lý là buộc người nghiên cứu phải nhìn nhận rằng nhà nước không chỉ tồn tại trong bộ máy, cơ quan và văn bản pháp luật mà còn tồn tại trong nhận thức của những con người sống dưới quyền lực của nó.

Giá trị của thuyết tâm lý đối với nhà nước hiện đại

Ngày nay, giá trị của thuyết tâm lý có thể thấy rõ hơn khi nghiên cứu sự vận hành của nhà nước thay vì chỉ nghiên cứu thời điểm nhà nước đầu tiên xuất hiện.

Một chính quyền hoạt động hiệu quả phụ thuộc không chỉ vào khả năng cưỡng chế mà còn vào:

• Mức độ tin tưởng của người dân.
• Uy tín của thiết chế.
• Nhận thức về tính chính đáng.
• Văn hóa pháp luật.
• Ý thức tuân thủ.
• Thái độ đối với quyền lực.
• Kỳ vọng rằng người khác cũng tuân thủ pháp luật.

Khi những yếu tố này suy giảm, nhà nước có thể phải sử dụng cưỡng chế nhiều hơn để đạt cùng một mức độ tuân thủ.

Ngược lại, khi quyền lực được nhìn nhận là chính đáng và pháp luật được xã hội tin tưởng, phần lớn quy tắc có thể được thực hiện mà không cần sử dụng bạo lực trực tiếp.

Đây là lý do phương diện tâm lý của quyền lực vẫn là một chủ đề quan trọng của tâm lý học chính trị, xã hội học và khoa học pháp lý hiện đại, dù thuyết tâm lý cổ điển không còn được coi là một lời giải thích đầy đủ về nguồn gốc nhà nước.

Nếu cần khái quát ngắn gọn, có thể hiểu:

Thuyết tâm lý về nguồn gốc nhà nước cho rằng nhà nước hình thành và phát triển trên cơ sở những đặc điểm tâm lý của con người và đời sống tâm lý xã hội, đặc biệt là nhu cầu tổ chức, lãnh đạo, sự thừa nhận quyền lực, khuynh hướng phục tùng, uy tín và cơ chế bắt chước. Những yếu tố tâm lý này góp phần hình thành quan hệ quyền lực và củng cố chúng thành một trật tự chính trị có tổ chức.

Kết luận

Thuyết tâm lý về nguồn gốc nhà nước có đóng góp quan trọng khi chỉ ra rằng quyền lực chính trị không thể được giải thích hoàn toàn bằng bạo lực, kinh tế hay các quy phạm pháp luật. Để nhà nước tồn tại ổn định còn cần những yếu tố nằm trong đời sống tâm lý của con người như niềm tin, uy tín, sự thừa nhận quyền lực, thói quen tuân thủ và ảnh hưởng xã hội. Léon Petrażycki phát triển cách tiếp cận sâu sắc về nhà nước và pháp luật như những hiện tượng có phương diện tâm lý, trong khi Gabriel Tarde làm nổi bật vai trò của sự bắt chước trong quá trình hình thành và truyền bá hành vi xã hội. Tuy nhiên, hạn chế cơ bản của thuyết tâm lý là chưa giải thích đầy đủ những điều kiện vật chất, kinh tế và lịch sử khiến nhà nước xuất hiện tại một giai đoạn nhất định. Vì vậy, tâm lý nên được xem là một yếu tố quan trọng trong quá trình hình thành và đặc biệt là duy trì quyền lực nhà nước, chứ khó có thể được coi là nguyên nhân duy nhất của sự ra đời nhà nước.

Bài viết liên quan

Thuyết gia trưởng về nguồn gốc của nhà nước

Thuyết khế ước xã hội về nguồn gốc nhà nước

Thuyết thần học về nguồn gốc nhà nước

Thuyết bạo lực về nguồn gốc nhà nước

So sánh quan điểm phi Mác-xít và Mác-xít về nguồn gốc nhà nước

Phân tích quan điểm Mác-xít về nguồn gốc nhà nước