Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về nhà nước, sự thay thế một kiểu nhà nước cũ bằng kiểu nhà nước mới không phải hiện tượng ngẫu nhiên, cũng không đơn thuần do ý chí của một cá nhân hay một lực lượng chính trị. Quá trình này gắn liền với sự biến đổi của hình thái kinh tế – xã hội, trước hết là sự phát triển của lực lượng sản xuất, sự thay đổi quan hệ sản xuất, những biến động trong cơ cấu giai cấp và cuộc đấu tranh giành quyền lực nhà nước. Một kiểu nhà nước mới thực sự xuất hiện khi những điều kiện kinh tế, xã hội – giai cấp, chính trị và nhân tố chủ quan cần thiết đã hình thành, đồng thời quyền lực nhà nước chuyển từ giai cấp thống trị cũ sang lực lượng đại diện cho phương thức sản xuất mới.
- 1. Điều kiện kinh tế: phương thức sản xuất mới hình thành và phát triển
- 2. Điều kiện xã hội – giai cấp: xuất hiện giai cấp đại diện cho phương thức sản xuất mới
- 3. Điều kiện chính trị: mâu thuẫn xã hội phát triển thành cuộc đấu tranh giành quyền lực nhà nước
- 4. Điều kiện chủ quan: lực lượng cách mạng phải có khả năng tổ chức và giành chính quyền
- 5. Điều kiện lịch sử cụ thể của từng quốc gia và bối cảnh quốc tế
- 6. Cách mạng xã hội là phương thức trực tiếp làm xuất hiện kiểu nhà nước mới
- Kết luận
1. Điều kiện kinh tế: phương thức sản xuất mới hình thành và phát triển
Điều kiện kinh tế là cơ sở sâu xa nhất dẫn đến sự thay thế kiểu nhà nước. Theo cách tiếp cận của chủ nghĩa duy vật lịch sử, nhà nước thuộc kiến trúc thượng tầng của xã hội và chịu sự quy định sâu sắc của cơ sở kinh tế. Mỗi kiểu nhà nước tồn tại trên nền tảng của một phương thức sản xuất và một hệ thống quan hệ sản xuất nhất định.
Trong một giai đoạn lịch sử, quan hệ sản xuất đang tồn tại có thể phù hợp với trình độ của lực lượng sản xuất, qua đó tạo điều kiện cho kinh tế phát triển. Tuy nhiên, lực lượng sản xuất không ngừng biến đổi. Công cụ lao động tiến bộ, trình độ sản xuất được nâng cao, kỹ thuật phát triển, năng suất lao động tăng lên và những phương thức tổ chức sản xuất mới xuất hiện. Đến một thời điểm nhất định, quan hệ sản xuất cũ có thể trở nên không còn phù hợp với lực lượng sản xuất đã phát triển.
Theo lý luận của C. Mác, khi quan hệ sản xuất từ chỗ là hình thức thúc đẩy lực lượng sản xuất trở thành lực cản đối với lực lượng sản xuất thì xuất hiện những tiền đề cho một thời đại cách mạng xã hội. Sự thay đổi của cơ sở kinh tế sau đó kéo theo những biến đổi của kiến trúc thượng tầng xã hội. Các giáo trình và tài liệu giảng dạy Lý luận Nhà nước và Pháp luật cũng khái quát rằng sự thay thế các kiểu nhà nước bắt nguồn từ sự thay đổi của điều kiện kinh tế – xã hội.
Có thể thấy rõ điều này trong quá trình chuyển từ xã hội phong kiến sang xã hội tư bản. Trong lòng xã hội phong kiến, sản xuất hàng hóa ngày càng phát triển, công trường thủ công và sau đó là nền sản xuất công nghiệp từng bước hình thành. Giai cấp tư sản ngày càng nắm giữ tiềm lực kinh tế lớn, trong khi những quan hệ phong kiến như đặc quyền đẳng cấp, sự phụ thuộc vào lãnh chúa và những hạn chế đối với hoạt động thương mại trở thành trở ngại cho phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa.
Khi nền kinh tế mới đã phát triển đến mức nhất định, nó đặt ra nhu cầu thiết lập một hệ thống quan hệ xã hội và một bộ máy nhà nước phù hợp hơn với phương thức sản xuất mới. Vì vậy, cách mạng tư sản không chỉ thay người nắm quyền mà còn gắn với quá trình thiết lập một kiểu tổ chức quyền lực nhà nước tương ứng với những quan hệ kinh tế mới.
Tương tự, trong lý luận Mác – Lênin về sự xuất hiện của nhà nước xã hội chủ nghĩa, sự xã hội hóa ngày càng cao của lực lượng sản xuất trong xã hội tư bản được xem là tiền đề kinh tế làm nảy sinh yêu cầu cải biến quan hệ sản xuất và phương thức tổ chức xã hội.
Do đó, có thể khái quát điều kiện kinh tế theo chuỗi:
Lực lượng sản xuất phát triển → quan hệ sản xuất cũ trở nên không còn phù hợp → phương thức sản xuất mới hình thành → cơ sở kinh tế của xã hội biến đổi → xuất hiện nhu cầu xây dựng một kiểu nhà nước phù hợp với cơ sở kinh tế mới.
Đây chính là điều kiện vật chất sâu xa cho sự ra đời của một kiểu nhà nước mới.
2. Điều kiện xã hội – giai cấp: xuất hiện giai cấp đại diện cho phương thức sản xuất mới
Những biến đổi kinh tế không chỉ làm thay đổi cách thức sản xuất của xã hội mà còn làm thay đổi cơ cấu giai cấp.
Mỗi phương thức sản xuất thường hình thành những giai cấp có vị trí kinh tế và lợi ích khác nhau. Giai cấp đang nắm quyền lực nhà nước thường gắn với quan hệ sản xuất hiện hành và có lợi ích trong việc duy trì trật tự cũ. Ngược lại, trong lòng xã hội có thể xuất hiện một giai cấp hoặc lực lượng xã hội mới gắn với phương thức sản xuất đang phát triển và có lợi ích đòi hỏi phải cải biến những quan hệ cũ.
Ví dụ, trong xã hội phong kiến, giai cấp địa chủ phong kiến nắm giữ phần lớn ruộng đất và quyền lực chính trị. Nhưng cùng với sự phát triển của thương mại, thủ công nghiệp và công nghiệp, giai cấp tư sản ngày càng lớn mạnh về kinh tế. Lợi ích của giai cấp này xung đột với nhiều thiết chế và đặc quyền phong kiến. Mâu thuẫn kinh tế vì thế dần chuyển hóa thành mâu thuẫn xã hội và chính trị.
Theo lý luận Mác – Lênin, mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất mới với quan hệ sản xuất cũ được biểu hiện trong đời sống xã hội thông qua mâu thuẫn giữa các giai cấp có lợi ích đối lập. Giai cấp đang thống trị sử dụng quyền lực nhà nước để bảo vệ trật tự hiện hành, trong khi lực lượng đại diện cho phương thức sản xuất mới muốn thay đổi những quan hệ ấy và cuối cùng phải đặt vấn đề giành quyền lực nhà nước.
Như vậy, một kiểu nhà nước mới không thể chỉ xuất hiện vì nền kinh tế có những thay đổi về kỹ thuật hoặc năng suất. Những thay đổi kinh tế phải tạo ra những lực lượng xã hội có khả năng đại diện cho quan hệ sản xuất mới, đồng thời mâu thuẫn giữa lực lượng đó với giai cấp thống trị cũ phải phát triển đến mức nhất định.
Có thể khái quát:
Phương thức sản xuất mới → hình thành hoặc làm lớn mạnh giai cấp mới → lợi ích của giai cấp mới xung đột với giai cấp thống trị cũ → đấu tranh giai cấp phát triển → đặt ra vấn đề thay đổi quyền lực nhà nước.
Chính vì vậy, điều kiện xã hội – giai cấp có vị trí đặc biệt quan trọng. Nó tạo ra chủ thể xã hội có khả năng thúc đẩy sự chuyển đổi từ kiểu nhà nước cũ sang kiểu nhà nước mới.
3. Điều kiện chính trị: mâu thuẫn xã hội phát triển thành cuộc đấu tranh giành quyền lực nhà nước
Có nền kinh tế mới và giai cấp mới chưa đồng nghĩa kiểu nhà nước mới sẽ tự động xuất hiện. Quyền lực chính trị phải thực sự thay đổi.
Nhà nước cũ là công cụ quyền lực gắn với giai cấp thống trị đang tồn tại. Giai cấp này thông thường không tự nguyện từ bỏ vị trí thống trị, bởi quyền lực nhà nước giúp bảo vệ lợi ích kinh tế, chính trị và xã hội của họ.
Vì vậy, khi mâu thuẫn giữa các lực lượng xã hội phát triển đến mức sâu sắc, cuộc đấu tranh không còn chỉ xoay quanh những quyền lợi kinh tế riêng lẻ mà chuyển thành cuộc đấu tranh về quyền lực chính trị.
Theo lý luận Mác – Lênin, sự thay thế kiểu nhà nước cũ bằng kiểu nhà nước mới về cơ bản diễn ra thông qua cách mạng xã hội. Khi giai cấp cầm quyền cũ bị lật đổ và giai cấp đại diện cho phương thức sản xuất mới giành được chính quyền thì kiểu nhà nước mới có điều kiện xuất hiện.
Điểm quan trọng ở đây là phải phân biệt cải cách nhà nước với thay thế kiểu nhà nước.
Một nhà nước có thể thay đổi chính phủ, thay đổi người đứng đầu, cải cách bộ máy, điều chỉnh pháp luật hoặc thậm chí thay đổi hình thức chính thể nhưng chưa chắc đã trở thành một kiểu nhà nước khác. Kiểu nhà nước chỉ thực sự thay đổi khi bản chất giai cấp, cơ sở kinh tế và nền tảng quyền lực của nhà nước có sự chuyển biến căn bản.
Chẳng hạn, việc một vị vua bị thay bởi một vị vua khác trong cùng chế độ phong kiến về nguyên tắc không tạo ra kiểu nhà nước mới. Nhưng khi cách mạng tư sản phá vỡ những quan hệ chính trị – pháp lý cơ bản của chế độ phong kiến và đưa giai cấp tư sản lên nắm quyền thì sự biến đổi đó có thể dẫn tới việc nhà nước phong kiến được thay thế bởi nhà nước tư sản.
Trong lý luận về cách mạng xã hội, vấn đề chính quyền nhà nước được xem là vấn đề trung tâm. Muốn thiết lập quan hệ sản xuất mới và bảo vệ trật tự xã hội mới, lực lượng cách mạng phải có được quyền lực chính trị để tổ chức xã hội theo những nguyên tắc tương ứng với cơ sở kinh tế mới.
Bởi vậy, điều kiện chính trị có thể được khái quát:
Khủng hoảng của trật tự cũ → đấu tranh giai cấp phát triển → vấn đề quyền lực nhà nước được đặt ra → giai cấp thống trị cũ mất quyền lực → lực lượng mới giành chính quyền → bộ máy nhà nước mới được thiết lập.
Đây là bước chuyển trực tiếp làm xuất hiện một kiểu nhà nước mới.
4. Điều kiện chủ quan: lực lượng cách mạng phải có khả năng tổ chức và giành chính quyền
Dù những mâu thuẫn kinh tế và xã hội đã phát triển sâu sắc, sự thay đổi kiểu nhà nước không diễn ra hoàn toàn tự động.
Lý luận về cách mạng xã hội phân biệt giữa điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan. Điều kiện khách quan bao gồm những mâu thuẫn kinh tế, xã hội và chính trị đã phát triển đến mức tạo nên tình thế cho sự biến đổi. Nhưng để cuộc cách mạng thực sự diễn ra và đạt mục tiêu thì lực lượng cách mạng còn phải có khả năng nhận thức, tổ chức và hành động.
Tài liệu giảng dạy Triết học Mác – Lênin của ĐHQG TP.HCM hiện dành riêng nội dung cho “điều kiện khách quan, tình thế cách mạng, nhân tố chủ quan và thời cơ của cách mạng xã hội”. Các tài liệu lý luận cũng giải thích rằng khi điều kiện khách quan đã chín muồi, kết quả của cách mạng phụ thuộc rất lớn vào trình độ tổ chức, quyết tâm và khả năng hành động của lực lượng cách mạng.
Nhân tố chủ quan có thể biểu hiện ở nhiều phương diện: mức độ nhận thức về lợi ích và mục tiêu của lực lượng xã hội; khả năng tập hợp quần chúng; trình độ tổ chức; năng lực xây dựng chương trình chính trị; khả năng tận dụng thời cơ và tổ chức một bộ máy quyền lực thay thế sau khi chính quyền cũ bị lật đổ.
Điều này đặc biệt quan trọng bởi lật đổ một chính quyền chưa phải là toàn bộ quá trình hình thành kiểu nhà nước mới. Sau khi giành được quyền lực, lực lượng mới còn phải thiết lập các cơ quan nhà nước, xây dựng pháp luật, xác lập cơ chế quản lý xã hội và từng bước tạo dựng những thiết chế phù hợp với nền tảng kinh tế – xã hội mới.
Chính vì vậy, trong lý luận về sự ra đời của nhà nước xã hội chủ nghĩa, ngoài tiền đề kinh tế và xã hội còn nhấn mạnh tiền đề tư tưởng – chính trị, bao gồm lý luận, tổ chức và lực lượng lãnh đạo cách mạng.
Có thể nói, nếu các điều kiện kinh tế – xã hội tạo ra khả năng khách quan cho một kiểu nhà nước mới thì nhân tố chủ quan góp phần biến khả năng ấy thành hiện thực chính trị.
5. Điều kiện lịch sử cụ thể của từng quốc gia và bối cảnh quốc tế
Mặc dù sự thay thế kiểu nhà nước có những quy luật chung, không phải mọi quốc gia đều trải qua một con đường hoàn toàn giống nhau.
Mỗi dân tộc có lịch sử, cơ cấu kinh tế, quan hệ giai cấp, truyền thống chính trị, văn hóa, điều kiện địa lý và quan hệ quốc tế khác nhau. Vì vậy, thời điểm, hình thức và tốc độ chuyển đổi từ kiểu nhà nước này sang kiểu nhà nước khác cũng không giống nhau.
Các giáo trình Lý luận Nhà nước và Pháp luật nhấn mạnh rằng sự thay thế kiểu nhà nước không nhất thiết diễn ra tuần tự ở tất cả các quốc gia. Có những quốc gia trải qua đầy đủ các kiểu nhà nước thường được lý luận Mác – Lênin phân loại, trong khi những quốc gia khác có thể không tồn tại một kiểu nhà nước nào đó dưới hình thức điển hình. Điều này chịu ảnh hưởng của hoàn cảnh lịch sử cụ thể và bối cảnh quốc tế.
Yếu tố quốc tế cũng có thể tác động mạnh. Chiến tranh, sự phát triển của thương mại quốc tế, cách mạng khoa học – kỹ thuật, ảnh hưởng của các cuộc cách mạng ở quốc gia khác hay những thay đổi trong tương quan lực lượng trên thế giới đều có khả năng thúc đẩy hoặc kìm hãm quá trình biến đổi chính trị trong một quốc gia.
Tuy nhiên, cần phân biệt giữa điều kiện nền tảng với những yếu tố tác động. Một cuộc biến động quốc tế có thể tạo thời cơ thuận lợi nhưng nếu trong nội bộ xã hội chưa có những tiền đề kinh tế, xã hội và chính trị thích hợp thì rất khó tạo nên một kiểu nhà nước mới bền vững.
Do đó, khi nghiên cứu sự ra đời của một kiểu nhà nước cụ thể, không nên chỉ áp dụng một công thức cứng nhắc mà phải đặt nó vào bối cảnh lịch sử cụ thể của quốc gia đó.
6. Cách mạng xã hội là phương thức trực tiếp làm xuất hiện kiểu nhà nước mới
Từ các điều kiện trên có thể thấy cách mạng xã hội là điểm hội tụ của những biến đổi kinh tế, xã hội và chính trị.
Theo quan điểm Mác – Lênin, nguồn gốc sâu xa của cách mạng xã hội là mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất đang phát triển với quan hệ sản xuất đã trở nên lỗi thời. Trong xã hội có giai cấp, mâu thuẫn đó biểu hiện thành những xung đột lợi ích giữa các lực lượng xã hội và cuối cùng có thể phát triển thành cuộc đấu tranh về quyền lực nhà nước.
Vì vậy, có thể mô tả toàn bộ quá trình hình thành một kiểu nhà nước mới như sau:
Lực lượng sản xuất phát triển → quan hệ sản xuất cũ trở thành trở ngại → phương thức sản xuất mới hình thành → xuất hiện giai cấp đại diện cho quan hệ sản xuất mới → mâu thuẫn giai cấp ngày càng sâu sắc → điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan của cách mạng chín muồi → diễn ra cách mạng xã hội → quyền lực chuyển từ giai cấp cũ sang giai cấp mới → kiểu nhà nước mới được thiết lập.
Ví dụ, nhà nước tư sản ra đời thông qua các cuộc cách mạng tư sản nhằm phá bỏ những thiết chế cơ bản của chế độ phong kiến và xác lập quyền lực chính trị phù hợp với phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa. Trong khi đó, theo lý luận Mác – Lênin, nhà nước xã hội chủ nghĩa được hình thành thông qua cách mạng do giai cấp công nhân và nhân dân lao động tiến hành nhằm thay thế nhà nước tư sản và xây dựng một kiểu tổ chức quyền lực mới.
Điều đó cũng giải thích vì sao sự thay thế kiểu nhà nước khác với việc thay đổi hình thức nhà nước. Một quốc gia có thể chuyển từ quân chủ sang cộng hòa nhưng nếu cơ sở kinh tế và bản chất quyền lực giai cấp không thay đổi căn bản thì chưa chắc đã xuất hiện một kiểu nhà nước mới. Ngược lại, khi cơ sở kinh tế, lực lượng thống trị và bản chất quyền lực nhà nước đều thay đổi thì đó mới là sự chuyển đổi về kiểu nhà nước theo cách phân loại của lý luận Mác – Lênin.
Kết luận
Kiểu nhà nước mới ra đời không phải từ một nguyên nhân đơn lẻ mà là kết quả của một hệ thống điều kiện kinh tế, xã hội – giai cấp, chính trị và chủ quan đã phát triển đến mức nhất định. Trong đó, sự phát triển của lực lượng sản xuất và sự hình thành phương thức sản xuất mới là điều kiện kinh tế sâu xa; sự xuất hiện của giai cấp đại diện cho quan hệ sản xuất mới và mâu thuẫn với giai cấp thống trị cũ là điều kiện xã hội; cuộc đấu tranh giành quyền lực tạo nên điều kiện chính trị trực tiếp; còn trình độ nhận thức, tổ chức và khả năng hành động của lực lượng cách mạng là nhân tố chủ quan quan trọng. Khi các điều kiện đó kết hợp và cách mạng xã hội dẫn đến sự chuyển giao quyền lực từ giai cấp thống trị cũ sang lực lượng mới, một kiểu nhà nước mới với cơ sở kinh tế, bản chất và vai trò xã hội khác trước có thể được thiết lập. Tuy nhiên, con đường cụ thể của quá trình này ở mỗi quốc gia còn phụ thuộc vào hoàn cảnh lịch sử và bối cảnh quốc tế riêng.
Để lại một phản hồi