Hình phạt tử hình từ lâu đã được xem là mức án nghiêm khắc nhất trong hệ thống pháp luật hình sự của nhiều quốc gia. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của tư tưởng nhân quyền và quan điểm pháp lý hiện đại, ngày càng nhiều nước trên thế giới lựa chọn bãi bỏ hoàn toàn án tử hình. Đối với các quốc gia này, quyền sống được xem là quyền cơ bản và thiêng liêng nhất của con người, kể cả đối với người phạm tội nghiêm trọng. Vậy hiện nay có những quốc gia nào đã bãi bỏ hoàn toàn hình phạt tử hình? Vì sao họ quyết định xóa bỏ mức án cao nhất này? Và xu hướng của thế giới hiện nay đang thay đổi ra sao? Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về vấn đề đang gây nhiều tranh luận trên toàn cầu.
1. Xu hướng bãi bỏ hình phạt tử hình trên thế giới hiện nay
Trong lịch sử nhân loại, hầu hết các quốc gia đều từng áp dụng án tử hình dưới nhiều hình thức khác nhau như chém đầu, treo cổ, xử bắn, ghế điện hay tiêm thuốc độc. Đây từng được xem là công cụ mạnh mẽ để trừng trị tội phạm và duy trì trật tự xã hội. Tuy nhiên, bước sang thế kỷ XX và đặc biệt là thế kỷ XXI, xu hướng thế giới đã thay đổi rất mạnh. Ngày càng nhiều quốc gia cho rằng việc Nhà nước tước đoạt mạng sống của con người, kể cả người phạm tội là vấn đề cần được xem xét lại dưới góc độ nhân quyền và đạo đức pháp lý.
Hiện nay, theo nhiều tổ chức quốc tế, đã có hơn 100 quốc gia bãi bỏ hoàn toàn hình phạt tử hình đối với mọi tội danh trong pháp luật. Ngoài ra, còn có nhiều quốc gia tuy chưa chính thức xóa bỏ án tử hình trong luật nhưng đã ngừng thi hành trên thực tế trong nhiều năm.
Xu hướng này chịu ảnh hưởng rất lớn từ các công ước quốc tế về quyền con người và quan điểm của nhiều tổ chức nhân quyền toàn cầu. Đặc biệt tại châu Âu, việc bãi bỏ án tử hình gần như trở thành tiêu chuẩn chung của hệ thống pháp luật hiện đại. Thậm chí, nhiều tổ chức như Liên minh châu Âu (EU) coi việc xóa bỏ tử hình là một trong những điều kiện quan trọng liên quan tới nhân quyền và hội nhập.
Một trong những lý do lớn nhất khiến nhiều quốc gia quyết định bãi bỏ án tử hình là nguy cơ oan sai không thể khắc phục. Nếu một người bị tù oan, họ vẫn còn cơ hội được minh oan và bồi thường. Nhưng nếu đã bị tử hình thì hậu quả là vĩnh viễn không thể sửa chữa. Ngoài ra, nhiều nghiên cứu cũng cho rằng chưa có bằng chứng tuyệt đối chứng minh án tử hình có hiệu quả răn đe cao hơn tù chung thân. Điều này khiến ngày càng nhiều quốc gia lựa chọn các hình phạt thay thế như tù chung thân không ân xá thay vì tiếp tục duy trì mức án tử hình.
2. Những quốc gia đã bãi bỏ hoàn toàn hình phạt tử hình
Khi nói đến các quốc gia đã bãi bỏ hình phạt tử hình, cần phân biệt rõ ba nhóm khác nhau: bãi bỏ hoàn toàn đối với mọi tội danh; bãi bỏ đối với tội phạm thông thường nhưng vẫn giữ cho tội đặc biệt trong thời chiến hoặc quân luật; và bãi bỏ trên thực tế. Theo số liệu cập nhật đến cuối năm 2024, có 113 quốc gia bãi bỏ án tử hình đối với mọi tội danh; 9 quốc gia chỉ còn giữ án tử hình cho một số tội đặc biệt; 23 quốc gia được xem là “bãi bỏ trên thực tế”, tức vẫn còn án tử hình trong luật nhưng đã không thi hành trong thời gian dài; tổng cộng 145 quốc gia đã bãi bỏ án tử hình trong luật hoặc trên thực tế [1].
Trước hết, nhóm quan trọng nhất là các quốc gia bãi bỏ hoàn toàn hình phạt tử hình đối với mọi tội danh. Đây là những nước mà pháp luật không còn quy định tử hình cho bất kỳ loại tội phạm nào, kể cả tội giết người, khủng bố, phản quốc hay tội phạm trong thời chiến. Nói cách khác, Nhà nước không còn quyền tuyên hoặc thi hành án tử hình trong hệ thống pháp luật quốc gia. Theo Death Penalty Information Center, nhóm này hiện có 113 quốc gia, bao gồm nhiều nước ở châu Âu, châu Mỹ, châu Phi, châu Á và châu Đại Dương.
Tại châu Âu, xu hướng bãi bỏ án tử hình gần như đã trở thành tiêu chuẩn chung của nền tư pháp hiện đại. Nhiều quốc gia như Pháp, Đức, Ý, Tây Ban Nha, Hà Lan, Thụy Điển, Na Uy, Đan Mạch, Bỉ, Bồ Đào Nha, Thụy Sĩ, Ba Lan, Romania, Hungary, Ireland, Áo, Phần Lan, Hy Lạp, Iceland, Luxembourg, Malta, Slovenia, Slovakia, Croatia, Cộng hòa Séc, Latvia, Lithuania, Estonia, Ukraine, Vương quốc Anh… đều đã bãi bỏ hoàn toàn hình phạt tử hình. Điểm đáng chú ý là ở châu Âu hiện đại, việc xóa bỏ án tử hình không chỉ là lựa chọn pháp lý đơn thuần mà còn gắn với chuẩn mực nhân quyền, dân chủ và hội nhập khu vực.
Tại châu Mỹ, nhiều quốc gia cũng đã xóa bỏ hoàn toàn án tử hình. Có thể kể đến Canada, Mexico, Argentina, Colombia, Costa Rica, Ecuador, Honduras, Nicaragua, Panama, Paraguay, Uruguay, Venezuela, Bolivia, Dominican Republic, Haiti, Suriname… Trong đó, Venezuela thường được nhắc đến như một trong những quốc gia đi rất sớm trong xu hướng bãi bỏ án tử hình. Tại khu vực này, Hoa Kỳ là trường hợp đặc biệt vì vẫn duy trì án tử hình ở cấp liên bang và tại một số bang, trong khi nhiều nước láng giềng đã xóa bỏ hoàn toàn.
Tại châu Phi, xu hướng bãi bỏ án tử hình diễn ra chậm hơn nhưng ngày càng rõ rệt. Nhiều quốc gia đã loại bỏ hoàn toàn hình phạt này khỏi pháp luật như Nam Phi, Angola, Mozambique, Rwanda, Senegal, Sierra Leone, Zambia, Benin, Burundi, Cabo Verde, Central African Republic, Chad, Congo, Côte d’Ivoire, Djibouti, Gabon, Guinea, Guinea-Bissau, Madagascar, Mauritius, Namibia, Togo… Trường hợp Nam Phi đặc biệt đáng chú ý vì sau khi chấm dứt chế độ Apartheid, quốc gia này xây dựng nền tư pháp mới trên nền tảng tôn trọng phẩm giá con người và quyền sống, từ đó bãi bỏ tử hình như một biểu tượng của sự chuyển đổi dân chủ.
Tại châu Á, số quốc gia bãi bỏ hoàn toàn án tử hình ít hơn so với châu Âu nhưng vẫn có những ví dụ rất đáng chú ý như Campuchia, Nepal, Bhutan, Philippines, Mông Cổ, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Turkmenistan, Uzbekistan, Timor-Leste. Đây là nhóm quốc gia cho thấy xu hướng bãi bỏ tử hình không chỉ diễn ra ở phương Tây, mà đã lan rộng sang nhiều khu vực có điều kiện chính trị, văn hóa và pháp lý khác nhau. Tuy vậy, châu Á vẫn là khu vực có nhiều quốc gia duy trì án tử hình, nhất là đối với tội ma túy, giết người, khủng bố hoặc tội xâm phạm an ninh quốc gia.
Tại châu Đại Dương, nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ cũng đã bãi bỏ hoàn toàn hình phạt tử hình như Australia, New Zealand, Fiji, Kiribati, Marshall Islands, Micronesia, Nauru, Palau, Papua New Guinea, Samoa, Solomon Islands, Tuvalu, Vanuatu, Cook Islands, Niue. Nhóm này cho thấy án tử hình ngày càng trở nên xa lạ với nhiều hệ thống pháp luật hiện đại, nhất là những quốc gia chịu ảnh hưởng mạnh từ truyền thống pháp quyền và các cam kết quốc tế về quyền con người.
Bên cạnh nhóm bãi bỏ hoàn toàn, còn có nhóm quốc gia bãi bỏ án tử hình đối với tội phạm thông thường nhưng vẫn giữ án tử hình cho các trường hợp đặc biệt như tội phạm trong thời chiến, tội phạm quân sự hoặc hoàn cảnh khẩn cấp đặc biệt. Theo thống kê đến cuối năm 2024, nhóm này có 9 quốc gia gồm Brazil, Burkina Faso, Chile, El Salvador, Equatorial Guinea, Guatemala, Israel, Peru và Zimbabwe. Đây là trạng thái “nửa bước” giữa duy trì và xóa bỏ hoàn toàn: trong đời sống hình sự thông thường, người phạm tội không bị xử tử; nhưng pháp luật vẫn để lại một “cánh cửa hẹp” cho án tử hình trong những bối cảnh đặc biệt.
Đặc biệt cần phân tích kỹ nhóm “abolitionist in practice”, tức bãi bỏ trên thực tế. Đây là những quốc gia mà trong luật vẫn còn quy định án tử hình đối với tội phạm thông thường như giết người nhưng trên thực tế đã không thi hành bất kỳ vụ xử tử nào trong ít nhất 10 năm và được cho là có chính sách hoặc thông lệ không thi hành án tử hình. Một số nước trong nhóm này cũng có cam kết quốc tế không sử dụng hình phạt tử hình. Theo danh sách cập nhật đến cuối năm 2024, nhóm này gồm 23 quốc gia như Algeria, Brunei Darussalam, Cameroon, Eritrea, Eswatini, Ghana, Grenada, Kenya, Laos, Liberia, Malawi, Maldives, Mali, Mauritania, Morocco/Western Sahara, Niger, Russia, South Korea, Sri Lanka, Tajikistan, Tanzania, Tonga, Tunisia.
Điểm thú vị của nhóm “bãi bỏ trên thực tế” là họ chưa chính thức xóa tử hình khỏi văn bản luật nhưng bộ máy nhà nước không còn sử dụng hình phạt này trong thực tiễn. Điều này có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân: xã hội chưa đạt được đồng thuận chính trị để sửa luật; chính phủ muốn giữ án tử hình như một biểu tượng răn đe; hệ thống tư pháp vẫn còn các bản án tử hình cũ nhưng không thi hành; hoặc quốc gia đang trong quá trình chuyển đổi pháp luật từng bước. Vì vậy, bãi bỏ trên thực tế không mạnh bằng bãi bỏ hoàn toàn nhưng vẫn là dấu hiệu rất quan trọng cho thấy quốc gia đó đã rời xa việc sử dụng tử hình như một công cụ trừng phạt thường xuyên.
Có thể hình dung nhóm “abolitionist in practice” như một vùng chuyển tiếp. Về mặt hình thức, án tử hình vẫn nằm trong luật; nhưng về mặt vận hành, nhà nước không còn xử tử người bị kết án. Điều này khác với nhóm retentionist countries, tức các quốc gia vẫn duy trì và có thể thi hành án tử hình đối với tội phạm thông thường. Sự khác biệt nằm ở thực tiễn thi hành: một bên “còn trong luật nhưng không dùng”; bên kia “còn trong luật và vẫn có thể dùng”. Theo Amnesty International đến năm 2024 chỉ có 15 quốc gia được ghi nhận đã thi hành án tử hình, trong khi 145 quốc gia đã bãi bỏ án tử hình trong luật hoặc trên thực tế. [2]
Tuy nhiên, cũng cần lưu ý rằng bãi bỏ trên thực tế không đồng nghĩa với an toàn tuyệt đối khỏi án tử hình. Vì quy định tử hình vẫn còn trong luật, một quốc gia thuộc nhóm này về lý thuyết vẫn có thể khôi phục việc thi hành án nếu tình hình chính trị thay đổi, nếu chính phủ muốn thể hiện lập trường cứng rắn trước tội phạm nghiêm trọng hoặc nếu dư luận xã hội tạo áp lực đòi tái áp dụng. Chính vì vậy, nhiều tổ chức nhân quyền thường coi “bãi bỏ trên thực tế” là bước tiến quan trọng nhưng chưa đủ; mục tiêu cuối cùng vẫn là xóa bỏ hoàn toàn hình phạt tử hình khỏi hệ thống pháp luật.
Nhìn tổng thể, danh sách các quốc gia đã bãi bỏ hoàn toàn án tử hình và nhóm bãi bỏ trên thực tế cho thấy một xu hướng rất rõ: hình phạt tử hình đang ngày càng bị thu hẹp trên phạm vi toàn cầu. Dù vẫn còn những quốc gia tiếp tục duy trì và thi hành án tử hình, đặc biệt tại một số khu vực châu Á, Trung Đông và Bắc Phi nhưng về số lượng, các nước không còn sử dụng án tử hình trong luật hoặc trong thực tế đã chiếm đa số. Đây là lý do nhiều học giả xem việc bãi bỏ tử hình không còn là xu hướng riêng của một khu vực, mà đã trở thành một dòng chảy lớn của pháp luật hình sự hiện đại.
3. Vì sao nhiều quốc gia quyết định bãi bỏ án tử hình?
Việc ngày càng nhiều quốc gia trên thế giới bãi bỏ hình phạt tử hình không phải là sự thay đổi ngẫu nhiên, mà là kết quả của quá trình thay đổi rất lớn trong tư duy pháp lý, quan điểm về quyền con người và cách nhìn nhận vai trò của hình phạt trong xã hội hiện đại. Nếu trước đây tử hình từng được xem là biểu tượng của quyền lực nhà nước và công cụ mạnh nhất để trừng trị tội phạm thì ngày nay nhiều quốc gia lại cho rằng việc tước đi mạng sống của con người không còn phù hợp với xu hướng pháp lý văn minh.
Trước hết, nguyên nhân quan trọng nhất khiến nhiều nước quyết định bãi bỏ án tử hình là quan điểm đề cao quyền con người và quyền sống. Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, thế giới bắt đầu chú trọng mạnh hơn tới các giá trị nhân quyền phổ quát. Nhiều quốc gia và tổ chức quốc tế cho rằng quyền sống là quyền cơ bản và thiêng liêng nhất của con người, không ai có quyền tước đoạt, kể cả Nhà nước.
Từ quan điểm này, ngày càng nhiều nước cho rằng mục tiêu của pháp luật hiện đại không chỉ là trừng phạt mà còn phải hướng tới cải tạo, giáo dục và bảo vệ phẩm giá con người. Đối với họ, việc xử tử một người phạm tội có thể đi ngược lại tinh thần nhân đạo mà pháp luật hiện đại hướng tới. Đặc biệt tại châu Âu, việc bãi bỏ án tử hình gần như đã trở thành chuẩn mực chung của nền tư pháp hiện đại. Thậm chí, Liên minh châu Âu (EU) coi việc xóa bỏ hình phạt tử hình là một trong những tiêu chuẩn quan trọng liên quan tới nhân quyền và dân chủ.
Thứ hai, nguy cơ oan sai không thể khắc phục là lý do khiến rất nhiều quốc gia quyết định xóa bỏ án tử hình.
Trong bất kỳ hệ thống tư pháp nào, khả năng điều tra sai, nhận định sai hoặc kết án nhầm vẫn luôn tồn tại. Nếu một người bị phạt tù oan, họ vẫn còn cơ hội được minh oan và bồi thường. Nhưng nếu người đó đã bị thi hành án tử hình thì hậu quả là vĩnh viễn không thể sửa chữa. Trong lịch sử thế giới từng tồn tại không ít vụ án mà người bị kết án tử hình chỉ được xác định vô tội sau khi đã chết. Những vụ việc như vậy gây chấn động dư luận và làm lung lay niềm tin của xã hội vào hệ thống tư pháp. Đây cũng là lý do khiến nhiều quốc gia cho rằng: Không có hệ thống tư pháp nào đủ hoàn hảo để bảo đảm tuyệt đối không xảy ra oan sai. Vì vậy, họ lựa chọn xóa bỏ hoàn toàn hình phạt tử hình để tránh nguy cơ tước đoạt mạng sống của người vô tội.
Thứ ba, nhiều nghiên cứu quốc tế cho rằng hiệu quả răn đe của án tử hình không thực sự rõ ràng như nhiều người nghĩ.
Trong thời gian dài, hình phạt tử hình thường được xem là công cụ răn đe mạnh nhất đối với tội phạm. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu cho thấy chưa có bằng chứng tuyệt đối chứng minh rằng quốc gia duy trì án tử hình có tỷ lệ tội phạm thấp hơn các quốc gia đã bãi bỏ. Thậm chí, nhiều nước sau khi xóa bỏ án tử hình vẫn không xuất hiện sự gia tăng đột biến của các loại tội phạm nghiêm trọng như lo ngại ban đầu. Điều này khiến nhiều nhà làm luật bắt đầu đặt câu hỏi: Liệu tử hình có thực sự cần thiết để bảo vệ xã hội hay không? Ngoài ra, đối với nhiều loại tội phạm như phạm tội do mất kiểm soát cảm xúc, phạm tội trong trạng thái sử dụng ma túy hoặc hành động mang tính cực đoan, nỗi sợ án tử hình đôi khi không đủ để ngăn chặn hành vi phạm tội.
Thứ tư, ít người biết rằng án tử hình thực tế rất tốn kém.
Nhiều người thường nghĩ rằng tử hình sẽ “đỡ tốn tiền nuôi tù” hơn tù chung thân. Nhưng ở nhiều quốc gia, đặc biệt là các nước có hệ thống tố tụng chặt chẽ, các vụ án tử hình thường tiêu tốn ngân sách rất lớn. Để tránh oan sai, những vụ án này thường phải trải qua: Điều tra đặc biệt nghiêm ngặt; Xét xử qua nhiều cấp; Kháng cáo kéo dài nhiều năm; Xem xét ân giảm;Và quy trình thi hành án rất phức tạp. Ngoài ra còn có chi phí: Giam giữ tử tù; Hệ thống an ninh; Thuốc tiêm tử hình; Thiết bị thi hành án; Đội ngũ y tế và lực lượng hỗ trợ. Ở nhiều quốc gia, tổng chi phí cho một vụ án tử hình thậm chí còn cao hơn rất nhiều so với việc giam tù chung thân suốt đời.
Thứ năm, ngày càng nhiều quốc gia chuyển sang tư duy đề cao khả năng cải tạo thay vì chỉ tập trung vào trừng phạt.
Theo quan điểm pháp lý hiện đại, ngay cả người phạm tội nghiêm trọng vẫn có thể thay đổi sau nhiều năm cải tạo. Không ít phạm nhân sau thời gian dài chấp hành án đã thực sự ăn năn, có đóng góp tích cực cho xã hội hoặc giúp cơ quan điều tra phá thêm nhiều vụ án khác.Nếu áp dụng tử hình, mọi cơ hội sửa sai và hoàn lương của người phạm tội đều chấm dứt hoàn toàn. Đây cũng là lý do khiến nhiều nước lựa chọn hình phạt tù chung thân không ân xá thay vì tiếp tục duy trì án tử hình.
Cuối cùng, sự phát triển của các tổ chức quốc tế và phong trào nhân quyền toàn cầu cũng tác động rất lớn tới xu hướng bãi bỏ án tử hình.
Nhiều tổ chức như: Liên Hợp Quốc; Amnesty International; Human Rights Watch; Liên minh châu Âu đều thường xuyên vận động các quốc gia hạn chế hoặc tiến tới xóa bỏ hoàn toàn hình phạt tử hình. Áp lực hội nhập quốc tế, hợp tác nhân quyền và hình ảnh quốc gia trên trường quốc tế cũng khiến nhiều nước dần thay đổi quan điểm về án tử hình. Tuy nhiên, cần thấy rằng không phải quốc gia nào cũng đồng tình với xu hướng này. Nhiều nước vẫn cho rằng án tử hình là công cụ cần thiết để bảo vệ xã hội trước các loại tội phạm đặc biệt nguy hiểm như khủng bố, ma túy hoặc giết người hàng loạt.
Chính vì vậy, dù xu hướng bãi bỏ hình phạt tử hình đang ngày càng lan rộng trên thế giới, cuộc tranh luận về việc nên hay không nên duy trì án tử hình có lẽ sẽ còn tiếp tục trong rất nhiều năm tới.
Kết luận
Có thể thấy rằng, xu hướng bãi bỏ hoàn toàn hình phạt tử hình đang ngày càng lan rộng trên thế giới, đặc biệt tại châu Âu và nhiều quốc gia châu Mỹ, châu Phi. Đối với các nước này, việc xóa bỏ án tử hình được xem là bước tiến quan trọng về quyền con người và văn minh pháp lý hiện đại. Tuy nhiên, cuộc tranh luận về việc nên hay không nên duy trì hình phạt tử hình vẫn chưa bao giờ kết thúc. Trong khi nhiều quốc gia cho rằng cần bảo vệ tuyệt đối quyền sống của con người, nhiều nước khác vẫn coi tử hình là công cụ cần thiết để răn đe và bảo vệ xã hội trước các tội phạm đặc biệt nguy hiểm.
[1] Abolitionist and Retentionist Countries, https://deathpenaltyinfo.org/policy-issues/policy/international/abolitionist-and-retentionist-countries, truy cập ngày 16/5/2026.
[2] Global: Recorded executions hit their highest figure since 2015, https://www.amnistia.org/en/news/2025/04/global-recorded-executions-hit-their-highest-figure-since-2015/, truy cập ngày 16/5/2026.
Để lại một phản hồi