Nguồn gốc, nội dung của Hiến pháp Thái Lan là một chủ đề rất đáng chú ý trong nghiên cứu luật hiến pháp so sánh, bởi Thái Lan là quốc gia có lịch sử lập hiến đặc biệt phức tạp ở Đông Nam Á. Từ năm 1932, khi chế độ quân chủ tuyệt đối chấm dứt và mô hình quân chủ lập hiến được xác lập, Thái Lan đã trải qua nhiều bản hiến pháp, hiến chương tạm thời, đảo chính quân sự, cải cách chính trị và tranh luận dân chủ. Hiến pháp Thái Lan hiện hành, được ban hành năm 2017, không chỉ là văn bản tổ chức bộ máy nhà nước, mà còn phản ánh những căng thẳng kéo dài giữa quân chủ, quân đội, nghị viện, tòa án, các cơ quan độc lập và phong trào dân chủ trong đời sống chính trị Thái Lan.
1. Nguồn gốc lịch sử của Hiến pháp Thái Lan
Để hiểu nguồn gốc của Hiến pháp Thái Lan, cần bắt đầu từ thời điểm trước năm 1932. Khi đó, Thái Lan, trước đây thường được gọi là Xiêm là một quốc gia quân chủ, trong đó nhà vua giữ vị trí trung tâm của quyền lực chính trị. Mặc dù Thái Lan từng tiến hành nhiều cải cách hành chính, tư pháp, quân sự và hiện đại hóa nhà nước dưới các triều vua Chakri nhưng quyền lực tối cao về cơ bản vẫn tập trung vào quân chủ. Hiến pháp theo nghĩa hiện đại chưa tồn tại như một văn bản giới hạn quyền lực nhà nước, xác lập cơ quan đại diện và bảo vệ quyền công dân.
Bước ngoặt căn bản diễn ra vào năm 1932, khi cuộc cách mạng Xiêm chấm dứt chế độ quân chủ tuyệt đối và mở đường cho mô hình quân chủ lập hiến. Từ đây, nhà vua vẫn giữ vị trí nguyên thủ quốc gia nhưng quyền lực nhà nước được đặt trong khuôn khổ hiến pháp. Đây là mốc khởi đầu của lịch sử lập hiến hiện đại Thái Lan. Từ sau năm 1932, Thái Lan chính thức bước vào thời kỳ mà quyền lực nhà nước phải được tổ chức, giới hạn và hợp pháp hóa bằng hiến pháp.
Tuy nhiên, khác với nhiều quốc gia có một bản hiến pháp ổn định lâu dài, lịch sử hiến pháp Thái Lan lại gắn liền với sự thay đổi liên tục. Kể từ năm 1932, Thái Lan đã có nhiều bản hiến pháp và hiến chương khác nhau. Nguyên nhân chính là đời sống chính trị nước này thường xuyên bị chi phối bởi đảo chính quân sự, xung đột giữa các lực lượng chính trị, tranh chấp về vai trò của quân đội, Hoàng gia, chính đảng, tòa án và các phong trào dân chủ. Mỗi khi xảy ra đảo chính, hiến pháp cũ thường bị đình chỉ hoặc bãi bỏ, sau đó một hiến chương tạm thời hoặc bản hiến pháp mới được ban hành.
Điều này làm cho Hiến pháp Thái Lan mang một đặc điểm rất riêng: hiến pháp không chỉ là văn bản pháp lý, mà còn là “dấu vết” của từng chu kỳ khủng hoảng chính trị. Mỗi bản hiến pháp thường phản ánh tương quan lực lượng tại thời điểm nó ra đời. Khi xu hướng dân chủ mạnh lên, hiến pháp có xu hướng mở rộng quyền tham gia chính trị, tăng quyền của cơ quan dân cử và ghi nhận nhiều quyền tự do hơn. Khi quân đội hoặc các lực lượng bảo thủ chiếm ưu thế, hiến pháp thường thiết kế thêm các cơ chế kiểm soát chính trị thông qua Thượng viện, tòa án, cơ quan độc lập hoặc các quy định chuyển tiếp.
Trong lịch sử lập hiến Thái Lan, Hiến pháp năm 1997 thường được nhắc đến như một dấu mốc đặc biệt. Bản hiến pháp này được nhiều người gọi là “Hiến pháp của nhân dân” vì quá trình xây dựng có mức độ tham gia công chúng đáng kể hơn so với nhiều văn bản trước đó. Nó ghi nhận nhiều quyền, thiết lập các cơ quan độc lập và hướng đến cải cách chính trị theo hướng dân chủ hơn. Tuy nhiên, bản hiến pháp này bị chấm dứt sau cuộc đảo chính năm 2006. Sau đó, Thái Lan tiếp tục có Hiến pháp năm 2007, rồi lại rơi vào vòng xoáy khủng hoảng chính trị, biểu tình, can thiệp quân sự và đảo chính năm 2014.
Hiến pháp Thái Lan hiện hành được ban hành năm 2017, trong bối cảnh sau cuộc đảo chính quân sự năm 2014. Sau đảo chính, Hội đồng Quốc gia vì Hòa bình và Trật tự, thường được gọi là chính quyền quân sự, nắm quyền và đặt ra lộ trình chính trị mới. Một ủy ban soạn thảo hiến pháp được thành lập; dự thảo hiến pháp được đưa ra trưng cầu dân ý năm 2016; sau đó Hiến pháp Vương quốc Thái Lan B.E. 2560, tức năm 2017, được ban hành để thay thế Hiến pháp tạm thời năm 2014 [1].
Chính nguồn gốc này khiến Hiến pháp năm 2017 trở thành văn bản gây nhiều tranh luận. Về hình thức, nó xác lập mô hình dân chủ với nhà vua là nguyên thủ quốc gia, ghi nhận quyền con người, tổ chức nghị viện, chính phủ, tòa án và các cơ quan độc lập. Nhưng về chính trị, nhiều nhà quan sát cho rằng bản hiến pháp này được thiết kế trong bối cảnh quân đội có ảnh hưởng rất lớn nên chứa đựng nhiều cơ chế nhằm hạn chế quyền lực của các chính phủ dân cử và duy trì vai trò của các thiết chế không do bầu cử trực tiếp.
Đến năm 2026, vấn đề sửa đổi hoặc thay thế Hiến pháp năm 2017 tiếp tục trở thành đề tài chính trị lớn. Theo Reuters, trong cuộc trưng cầu dân ý tổ chức cùng cuộc tổng tuyển cử tháng 2/2026, đa số cử tri Thái Lan ủng hộ việc bắt đầu quá trình soạn thảo một hiến pháp mới để thay thế bản hiến pháp năm 2017 [2]. Tuy vậy, điều này không có nghĩa là Hiến pháp năm 2017 đã lập tức hết hiệu lực. Việc soạn thảo và thông qua một bản hiến pháp mới vẫn cần thêm các bước pháp lý, chính trị và trưng cầu dân ý tiếp theo.
Như vậy, nguồn gốc của Hiến pháp Thái Lan hiện hành có thể nhìn ở hai tầng. Ở tầng lịch sử dài hạn, nó bắt nguồn từ cuộc chuyển đổi năm 1932 từ quân chủ tuyệt đối sang quân chủ lập hiến. Ở tầng trực tiếp, Hiến pháp năm 2017 bắt nguồn từ bối cảnh sau đảo chính năm 2014, được soạn thảo dưới ảnh hưởng của chính quyền quân sự, thông qua trưng cầu dân ý năm 2016 và ban hành năm 2017. Chính sự kết hợp giữa truyền thống quân chủ lập hiến, vai trò quân đội và yêu cầu dân chủ hóa đã tạo nên tính phức tạp của Hiến pháp Thái Lan.
2. Nội dung cơ bản của Hiến pháp Thái Lan hiện hành
Về nội dung, Hiến pháp Thái Lan năm 2017 được xây dựng như một văn bản có phạm vi điều chỉnh rộng, bao gồm những nguyên tắc nền tảng của nhà nước, vị trí của nhà vua, quyền và tự do của người dân, nghĩa vụ của công dân, chính sách nhà nước, cơ cấu Nghị viện, Chính phủ, Tòa án, các cơ quan độc lập, chính quyền địa phương, sửa đổi hiến pháp, cải cách quốc gia và điều khoản chuyển tiếp.
Trước hết, Hiến pháp khẳng định Thái Lan là một vương quốc thống nhất, không thể chia cắt. Đây là quy định mở đầu có ý nghĩa rất quan trọng, thể hiện tính đơn nhất của quốc gia Thái Lan. Hiến pháp cũng quy định Thái Lan theo chế độ dân chủ với nhà vua là nguyên thủ quốc gia. Chủ quyền thuộc về nhân dân Thái Lan; nhà vua, với tư cách nguyên thủ quốc gia, thực hiện quyền lực đó thông qua Quốc hội, Hội đồng Bộ trưởng và Tòa án theo quy định của Hiến pháp [3].
Quy định này cho thấy mô hình chính trị căn bản của Thái Lan là quân chủ lập hiến nghị viện. Nhà vua không trực tiếp điều hành toàn bộ bộ máy nhà nước như trong chế độ quân chủ tuyệt đối trước năm 1932 nhưng vẫn giữ vị trí biểu tượng đặc biệt trong cấu trúc hiến pháp. Hiến pháp quy định nhà vua ở vị trí được tôn kính, bất khả xâm phạm; không ai được đưa nhà vua ra trước bất kỳ hình thức buộc tội hoặc kiện tụng nào; nhà vua là Phật tử và là người bảo trợ các tôn giáo; đồng thời giữ vị trí người đứng đầu lực lượng vũ trang Thái Lan [4].
Một nội dung rất quan trọng khác là nguyên tắc tối cao của Hiến pháp. Hiến pháp năm 2017 quy định Hiến pháp là luật tối cao của Nhà nước; bất kỳ luật, quy tắc, quy định hoặc hành vi nào trái hoặc không phù hợp với Hiến pháp đều không có hiệu lực thi hành [5]. Đây là cơ sở pháp lý để phân biệt Hiến pháp với các văn bản pháp luật thông thường, đồng thời đặt nền tảng cho cơ chế kiểm soát tính hợp hiến của luật và hành vi công quyền.
Về quyền và tự do của người dân, Hiến pháp Thái Lan ghi nhận nguyên tắc phẩm giá con người, quyền, tự do và bình đẳng của người dân được bảo vệ. Các quyền và tự do được quy định trong nhiều điều khoản, bao gồm bình đẳng trước pháp luật, quyền tự do cá nhân, quyền về tài sản, tự do ngôn luận, tự do tôn giáo, quyền tham gia chính trị, quyền lập hội, quyền thành lập đảng chính trị, quyền tiếp cận thông tin, quyền được xét xử công bằng và các quyền xã hội nhất định. Hiến pháp cũng ghi nhận sự trợ giúp đối với người cao tuổi, người có thu nhập không đủ sinh sống, trẻ em, phụ nữ và các nhóm cần được bảo vệ.
Tuy nhiên, quyền và tự do trong Hiến pháp Thái Lan không được thiết kế như những quyền tuyệt đối. Nhiều quyền có thể bị giới hạn bởi luật, an ninh quốc gia, trật tự công cộng, đạo đức xã hội hoặc những mục tiêu mà Hiến pháp cho là cần thiết. Đây cũng là một trong những điểm gây tranh luận, bởi các nhà phê bình cho rằng Hiến pháp năm 2017 có xu hướng đặt nhiều giới hạn đối với quyền tự do dân sự và chính trị, nhất là trong bối cảnh nhà nước an ninh và các thiết chế không do bầu cử có vai trò lớn.
Hiến pháp còn quy định về nghĩa vụ của công dân Thái Lan. Công dân có nghĩa vụ bảo vệ quốc gia, tôn giáo, nhà vua và chế độ dân chủ với nhà vua là nguyên thủ quốc gia; bảo vệ đất nước, lợi ích quốc gia, tài sản công; tuân thủ pháp luật; tham gia giáo dục bắt buộc; thực hiện nghĩa vụ quân sự; tôn trọng quyền và tự do của người khác; tham gia bầu cử, trưng cầu dân ý và chống tham nhũng theo quy định [6]. Việc ghi nhận nghĩa vụ công dân khá cụ thể phản ánh quan niệm rằng hiến pháp không chỉ bảo đảm quyền, mà còn yêu cầu công dân đóng góp vào sự ổn định chính trị – xã hội.
Về tổ chức quyền lực nhà nước, Hiến pháp Thái Lan thiết lập Quốc hội gồm Hạ viện và Thượng viện. Hạ viện là cơ quan đại diện dân cử, gồm 500 thành viên. Theo quy định ban đầu của Hiến pháp năm 2017, Hạ viện có 350 thành viên được bầu theo khu vực và 150 thành viên theo danh sách đảng; sau sửa đổi năm 2021, cơ cấu bầu cử được điều chỉnh theo hướng 400 ghế khu vực và 100 ghế danh sách đảng [7]. Dù vậy, điểm cốt lõi là Hạ viện vẫn là thiết chế dân cử trực tiếp, đóng vai trò quan trọng trong lập pháp và hình thành chính phủ.
Thượng viện là một điểm đặc biệt trong Hiến pháp Thái Lan. Theo cơ chế lâu dài, Thượng viện gồm 200 thành viên được lựa chọn từ các nhóm nghề nghiệp, kinh nghiệm, chuyên môn hoặc lợi ích xã hội khác nhau [8]. Tuy nhiên, trong giai đoạn chuyển tiếp sau Hiến pháp năm 2017, Thượng viện có vai trò chính trị rất lớn, đặc biệt trong việc tham gia lựa chọn Thủ tướng. Đây là một trong những nguyên nhân khiến Hiến pháp năm 2017 bị chỉ trích là trao ảnh hưởng lớn cho các thiết chế không do dân bầu trực tiếp.
Về Chính phủ, Hiến pháp quy định Hội đồng Bộ trưởng gồm Thủ tướng và các bộ trưởng, chịu trách nhiệm điều hành công việc nhà nước theo nguyên tắc trách nhiệm tập thể. Thủ tướng được nhà vua bổ nhiệm theo quy trình hiến định, trên cơ sở sự chấp thuận của Hạ viện hoặc trong một số giai đoạn chuyển tiếp có sự tham gia của Quốc hội theo quy định. Hiến pháp cũng giới hạn thời gian giữ chức của Thủ tướng, quy định trách nhiệm của Chính phủ trước Quốc hội và cơ chế chất vấn, tranh luận, giám sát.
Về Tòa án, Hiến pháp Thái Lan quy định hệ thống tư pháp gồm nhiều nhánh như Tòa án Tư pháp, Tòa án Hành chính, Tòa án Quân sự và Tòa án Hiến pháp. Tòa án Hiến pháp có vai trò đặc biệt trong việc giải thích Hiến pháp, xem xét tính hợp hiến của luật, giải quyết một số tranh chấp về thẩm quyền và xử lý các vấn đề chính trị – hiến pháp quan trọng. Trong thực tiễn Thái Lan, Tòa án Hiến pháp là một thiết chế có ảnh hưởng rất lớn đối với đời sống chính trị, bao gồm cả các vấn đề liên quan đến đảng phái, tư cách đại biểu và tính hợp hiến của hoạt động công quyền.
Hiến pháp năm 2017 cũng dành vị trí quan trọng cho các cơ quan độc lập. Các cơ quan này bao gồm Ủy ban Bầu cử, Thanh tra viên, Ủy ban Chống tham nhũng quốc gia, Ủy ban Kiểm toán nhà nước và Ủy ban Nhân quyền quốc gia. Mục tiêu được nêu là tạo cơ chế giám sát quyền lực, bảo đảm bầu cử, chống tham nhũng, bảo vệ quyền con người và tăng cường tính liêm chính trong quản trị nhà nước. Tuy nhiên, trong tranh luận chính trị Thái Lan, các cơ quan độc lập cũng thường bị đặt câu hỏi về tính dân chủ, trách nhiệm giải trình và mức độ ảnh hưởng đối với chính trị dân cử.
Một nội dung đáng chú ý khác là chiến lược quốc gia và cải cách quốc gia. Hiến pháp năm 2017 nhấn mạnh việc xây dựng chiến lược quốc gia dài hạn và các kế hoạch cải cách quốc gia. Chương về cải cách quốc gia đề cập đến các lĩnh vực như chính trị, hành chính nhà nước, pháp luật, tư pháp, giáo dục, kinh tế và các vấn đề xã hội. Cách thiết kế này cho thấy Hiến pháp Thái Lan không chỉ là văn bản tổ chức quyền lực, mà còn là công cụ định hướng chính sách và cải cách. Tuy nhiên, đây cũng là điểm gây tranh luận, bởi việc “hiến pháp hóa” chiến lược quốc gia có thể làm hạn chế không gian chính sách của các chính phủ dân cử trong tương lai.
Về sửa đổi Hiến pháp, Hiến pháp Thái Lan năm 2017 quy định khá chặt chẽ. Một sửa đổi làm thay đổi chế độ dân chủ với nhà vua là nguyên thủ quốc gia hoặc thay đổi hình thức nhà nước bị cấm [9]. Việc sửa đổi phải tuân theo thủ tục nhiều bước, thông qua các lần đọc tại Quốc hội và trong một số trường hợp phải tổ chức trưng cầu dân ý, nhất là khi nội dung sửa đổi liên quan đến các chương nền tảng, vị trí nhà vua, thủ tục sửa đổi Hiến pháp, tòa án hoặc cơ quan độc lập. Đây là cơ chế thể hiện tính cương tính của Hiến pháp Thái Lan.
3. Đặc điểm nổi bật của Hiến pháp Thái Lan năm 2017
Từ nguồn gốc và nội dung nêu trên, có thể thấy Hiến pháp Thái Lan năm 2017 có nhiều đặc điểm nổi bật. Đặc điểm đầu tiên là sự kết hợp giữa quân chủ lập hiến và chủ quyền nhân dân. Hiến pháp khẳng định chủ quyền thuộc về nhân dân nhưng quyền lực đó được thực hiện thông qua các thiết chế nhà nước dưới mô hình dân chủ với nhà vua là nguyên thủ quốc gia. Điều này phản ánh truyền thống chính trị đặc thù của Thái Lan, nơi Hoàng gia vẫn giữ vị trí biểu tượng và tinh thần rất lớn.
Đặc điểm thứ hai là tính cương tính và tối cao của Hiến pháp. Hiến pháp được xác định là luật tối cao của Nhà nước; các văn bản hoặc hành vi trái Hiến pháp không có hiệu lực. Đồng thời, việc sửa đổi Hiến pháp bị ràng buộc bởi thủ tục phức tạp và có giới hạn nội dung không được sửa. Điều này làm cho Hiến pháp Thái Lan không phải là văn bản có thể thay đổi dễ dàng như luật thông thường.
Đặc điểm thứ ba là sự hiện diện mạnh của tòa án và các cơ quan độc lập. Trong cấu trúc Hiến pháp năm 2017, các thiết chế không do bầu cử trực tiếp có vai trò đáng kể trong giám sát chính trị, kiểm soát bầu cử, chống tham nhũng, bảo vệ quyền con người và xử lý tranh chấp hiến pháp. Về lý thuyết, điều này nhằm tăng kiểm soát quyền lực. Nhưng về chính trị, nhiều người cho rằng nó có thể làm suy yếu vai trò của các cơ quan dân cử nếu các thiết chế này thiếu trách nhiệm giải trình dân chủ.
Đặc điểm thứ tư là ảnh hưởng của bối cảnh quân sự sau đảo chính năm 2014. Nguồn gốc trực tiếp của Hiến pháp năm 2017 khiến văn bản này luôn được nhìn trong mối quan hệ với vai trò của quân đội. Nhiều quy định chuyển tiếp, cơ chế Thượng viện và các thiết chế giám sát được cho là tạo ảnh hưởng lớn cho các lực lượng không do bầu cử trực tiếp. Đây là lý do Hiến pháp năm 2017 vừa có tính pháp lý chặt chẽ, vừa là tâm điểm tranh luận dân chủ ở Thái Lan.
Đặc điểm thứ năm là xu hướng hiến pháp hóa cải cách quốc gia và chiến lược dài hạn. Không chỉ tổ chức bộ máy nhà nước, Hiến pháp năm 2017 còn đặt ra khuôn khổ cho chiến lược quốc gia và cải cách nhiều lĩnh vực. Điều này có thể giúp nhà nước có định hướng ổn định lâu dài nhưng cũng có thể làm giảm tính linh hoạt chính sách của các chính phủ được bầu trong tương lai.
Đặc điểm thứ sáu là tình trạng tranh luận cải cách hiến pháp vẫn tiếp diễn. Việc cử tri Thái Lan ủng hộ bắt đầu quá trình xây dựng hiến pháp mới trong cuộc trưng cầu dân ý năm 2026 cho thấy Hiến pháp năm 2017 vẫn chưa đạt được sự đồng thuận xã hội rộng rãi. Nhiều lực lượng chính trị muốn một bản hiến pháp dân chủ hơn, giảm quyền lực của các thiết chế không do dân bầu trực tiếp và mở rộng không gian quyền tự do dân sự – chính trị. Tuy vậy, quá trình thay thế hiến pháp không đơn giản, vì phải đi qua nhiều bước pháp lý và chính trị.
Kết luận
Tóm lại, nguồn gốc, nội dung của Hiến pháp Thái Lan cho thấy đây là một văn bản hiến pháp được hình thành trong lịch sử chính trị đầy biến động. Về nguồn gốc sâu xa, Hiến pháp Thái Lan bắt đầu từ cuộc chuyển đổi năm 1932, khi nước này từ bỏ quân chủ tuyệt đối để bước vào mô hình quân chủ lập hiến. Về nguồn gốc trực tiếp, Hiến pháp hiện hành năm 2017 ra đời sau cuộc đảo chính năm 2014, được soạn thảo dưới ảnh hưởng của chính quyền quân sự, thông qua trưng cầu dân ý năm 2016 và ban hành năm 2017. Về nội dung, Hiến pháp Thái Lan quy định Thái Lan là vương quốc thống nhất, theo chế độ dân chủ với nhà vua là nguyên thủ quốc gia; chủ quyền thuộc về nhân dân; Hiến pháp là luật tối cao; quyền và tự do của người dân được ghi nhận; bộ máy nhà nước gồm Quốc hội, Chính phủ, Tòa án và các cơ quan độc lập; đồng thời có cơ chế sửa đổi hiến pháp chặt chẽ. Tuy nhiên, chính nguồn gốc chính trị và cách thiết kế quyền lực của Hiến pháp năm 2017 cũng khiến nó trở thành trung tâm của các tranh luận cải cách, đặc biệt trong bối cảnh Thái Lan đang tiếp tục tìm kiếm một trật tự hiến pháp ổn định, dân chủ và có tính đồng thuận xã hội cao hơn.
Danh mục tài liệu tham khảo
[1] Constitution of the Kingdom of Thailand B.E. 2560 (2017), bản dịch tiếng Anh của Office of the Council of State, đăng trên website Tòa án Hiến pháp Thái Lan, https://www.constitutionalcourt.or.th/occ_en/download/article_20170410173022.pdf, truy cập ngày 29/6/2026.
[2] What happens after Thailand voted to scrap its constitution, Reuters, https://www.reuters.com/world/asia-pacific/why-thailand-will-vote-decide-new-constitution-2026-02-06/, truy cập ngày 29/6/2026.
[3] Thailand 2017 Constitution, Constitute Project, https://www.constituteproject.org/constitution/Thailand_2017, truy cập ngày 29/6/2026.
[4] The Constitution of the Kingdom of Thailand, B.E. 2560 (2017), English version compiled from the unofficial translation, Thai Parliament, https://web.parliament.go.th/assets/portals/61/filenewspar/61_1059_file.pdf, truy cập ngày 29/6/2026.
[5] Constitution of the Kingdom of Thailand with link to 2021 amendment, Refworld, https://www.refworld.org/legal/legislation/natlegbod/2017/123172, truy cập ngày 29/6/2026.
[6] Thailand’s New Electoral System: More Freedom of Choice, with a Catch, Fulcrum – ISEAS Yusof Ishak Institute, https://fulcrum.sg/thailands-new-electoral-system-more-freedom-of-choice-with-a-catch/, truy cập ngày 29/6/2026.
[7] Designing a process for constitutional reform in Thailand, International IDEA, https://www.idea.int/news/designing-process-constitutional-reform-thailand, truy cập ngày 29/6/2026.
Để lại một phản hồi